Кіріспе

Тристан-да-Кунья – Ұлыбританияның Сент-Елена, Ассенсион және Тристан-да-Кунья теңізден тыс аумағының бір бөлігі және оның тарихы 16 ғасырдың басына дейін жетеді. Оны әскери гарнизондар мен кемелерден келген ер адамдар қоныстандырды, олар Сент-Елена және Кап колониясының жергілікті әйелдеріне үйленді. Оның халқы көп ұлтты, еуропалық ер адамдар мен аралас нәсілді (африкалық, азиялық және еуропалық) және африкалық әйелдерден тараған.

Ашылу

Тұрғындары жоқ Тристан-да-Кунья аралдары 1506 жылғы мамыр айында португал адмиралы Тристао да Куньяның Үндістанға жасаған сапарында алғаш рет көрінді, бірақ күшті толқындардан құрлыққа түсу мүмкін болмады. Ол басты аралға өзінің есімімен – Ilha de Tristão da Cunha деп ат қойды, кейін бұл аты ағылшын тілінде Tristan da Cunha аралы деп аударылды. Оның ашқандығы 1509 жылғы теңіз карталарында және 1541 жылғы Меркатордың әлем картасында бейнеленген. Кейбір мәліметтерге сәйкес, португалдар Тристанға алғаш рет 1520 жылы, Рю Ваз Перейра басқарған "Лас Рафаэль" кемесі су толықтыру үшін келген кезде қонды.

17 ғасыр

Жақсы Үміт мүйісінен батысқа қарай орналасқан аралдар 17 ғасырда Еуропадан Үнді мұхитына барудың басты жолы болды; кемелер алдымен Атлантика арқылы Солтүстік-шығыс желдерімен Бразилияға өтіп, Бразилия тогымен оңтүстікке қарай Дольдрум аймағынан өтіп, содан кейін Атлантиканы қайтадан кесіп өту үшін Батыс желдерін пайдаланды, осы кезде Тристан да Куньяға кездесе алатын. Голландтық Шығыс Үндістан компаниясы өз кемелерін осы маршрутпен жүруге міндеттеді, және 1643 жылдың 17 ақпанында Клас Герритсзон Биеренбродспот басқарған «Хемстед» кемесінің экипажы алғашқы рет қонуды растады. «Хемстед» кемесіндегілер өздерінің қорын тұщы сумен, балықпен, теңіз түлкілерімен және пингвиндермен толықтырып, «Бүгін, 1643 жылдың 17 ақпанында, голландтық флейта «Хемстедтен» Хоорн қаласынан Клас Герритс Биеренбродспот және Ян Курцен ван ден Брок мұнда қонды» деген жазуы бар ағаш тақта қалдырды. Содан кейін Голландтық Шығыс Үндістан компаниясы кемелерін жабдықтау үшін осы аймалға тағы төрт рет келді. Бірінші тоқталыс 1646 жылдың 5 қыркүйегінде Батавияға, Голландтық Шығыс Үндістанға сапар барысында болды. Ян Якобсзон ван Амстердам басқарған «Nachtglas» кемесі Тристан да Кунья және Гоф аралдарын зерттеп, Голландтық Шығыс Үндістан компаниясы үшін шамамен карталар жасады. Голланд теңізшілері 1658 жылы аралда төрт апта болды, ал соңғы тоқталысы 1669 жылдың сәуір айында болды, онда аралдарды жабдықтау базасы ретінде пайдалану идеясы қауіпсіз бейнетпортының болмауына байланысты тоқтатылды. 17 ғасырда Англиялық Шығыс Үндістан компаниясы Сент-Еленадан Тристанға ондағы мүмкін болатын қоныстану туралы мәлімет алу үшін кеме жіберді, бірақ бұл жоба да сәтті болмады.

18 ғасыр

Мұндағы аралдардың алғашқы картографиялық зерттеуін 1767 жылы француз корветі "Heure du Berger" жүргізді. Теңіз түбінің тереңдігі өлшенді және жағалаудың шамамен картасы жасалды. 1781 жылы Үлкен Уотрон сарқырасында және солтүстік жағалаудағы көлде судың бар екені анықталды, ал зерттеу нәтижелері Корольдік теңіз күштерінің гидрографы жариялады. 1760 жылы бұл аралдарға сапар шеккен британдық теңіз офицерінің құрметіне Найтингейл аралына оның есімі берілді. 1790 жылдың тамызынан 1791 жылдың сәуіріне дейін ағылшын сауда кемесінің капитаны Джон Паттен және оның бір бөлігі Тристан аралында тұрды, осы кезеңде олар 3600 мөрді аулады. Королева Мэри шыңына алғашқы көтерілу әрекеті 1793 жылы француз табиғаттанушысы Луи Мари Обер дю Пети Туаарс жасады, бірақ ол сәтті болмады. Ол осы экспедиция барысында жүздеген өсімдіктерді жинап, тізімдеді.

19 ғасыр

Осы кезеңде американдық кит аулаушылар көршілес суларда жиі кездесетін, ал 1810 жылдың желтоқсанында америкалық Джонатан Ламберт, «Салемнің бұрынғы теңізшісі және азаматы», Томас Кьюри (ағылшынша нұсқасы) және Уильямс есімді итальяндықтармен бірге Тристанды өз үйі етіп, аралдағы тұрақты алғашқы елді мекенді құрды. Ламберт өзін топтың (оның атын «Жаңару аралдары» деп өзгертті) егеменді және жалғыз иесі деп жариялады, «өзінің құқығы мен талабын абсолютті иеленудің рационалды және сенімді негізімен негіздеді». Ламберттің билігі қысқа ғана болды, өйткені ол және Уильямс 1812 жылдың мамырында балық аулау кезінде суға батып кетті. Алайда, Кьюриге тағы екі адам қосылды және олар көкөніс, бидай және сұлы өсіре бастады, сондай-ақ шошқа шаруашылығымен айналысты. 1812 жылы АҚШ пен Ұлыбритания арасында соғыс басталғандықтан, аралдар британдық сауда кемелерін тонау үшін жіберілген американдық крейсерлердің базасы ретінде кеңінен пайдаланылды. Бұл және Кейп колониясының сол кездегі губернаторы лорд Чарльз Сомерсет ұсынған басқа да мәселелер британ үкіметін аралдарды Кейптің тәуелділігі ретінде «иеленуге» рұқсат беруге итермеледі. Аннексия ресми түрде 1816 жылдың 14 тамызында жарияланды. Британдықтар француздардың, олардың қайта-қайта жаулары, аралдарды Наполеон Бонапартты Сент-Еленадағы түрмеден босату үшін база ретінде пайдалана алмайтынына көз жеткізді. Алыспау аралын отарлауға жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталды. Аралдар британдық теңіз жаяу әскерлерімен басып алынды және азаматтық халық біртіндеп қалыптасты. Кит аулаушылар да Оңтүстік Атлантикадағы операциялары үшін аралдарда база құрды. 1817 жылдың қаңтарында Queen Mary's Peak шыңына алғаш рет сәтті шағылысты. 1817 жылдың қарашасына дейін Тристанде шағын гарнизон сақталды. Олардың өтініші бойынша, шотланд капралы Уильям Гласс (1853 жылы қайтыс болды), Келсодан Корольдік артиллериядан, әйелі, екі баласы және екі тас қалаушысы қалдырылды. Осылайша қазіргі қоныс пайда болды. Уақыт өте келе, қосымша қоныс аударушылар келді немесе кеме апатына ұшыраған теңізшілер қалатын болды. 1827 жылы олар Сент-Еленадан бес түсті әйелді (аралас нәсілді: африкалық, азиялық және еуропалық) Тристанға көшіруге көндірді, олар аралдағы бес жалғыз ер адамның әйелдері болуға тиіс болды. Кейін Кейп колониясынан келген африкалық әйелдер арал тұрғындарына үйленді. Басқа қоныс аударушылар голланд және итальяндықтар болды. Осы тарихтың нәтижесінде, тұрғындар аралас нәсілді. ДНК зерттеулері негізін қалаушылардың басым бөлігі еуропалық текті болғанын көрсетті. Гласс 1817 жылдан 1853 жылға дейін кішкентай қауымдастықты патриархалдық үлгіде басқарды. Егін өсіруден басқа, қоныс аударушылар ірі қара мал, қой және шошқа өсірді. Олардың ең табысты кәсібі – теңіз түлендерін аулау болды. Аралға американдық кит аулаушылар әлі де келіп тұрды. 1856 жылы аралдың 100 тұрғынынан 25 адам АҚШ-қа көшіп кетті. Келесі жылы 45 тұрғын Кейп колониясына көшірілді. Содан бері қауымның басқа жас немесе тыныш емес мүшелері сол жерге көшіп кетті, ал кейбіреулері теңізшілікпен айналысты. Тұрғындар Тристанның солтүстік-батысындағы жазыққа қоныстанды, өйткені ол жерде ғана тегіс жер болды. Сол жерде бірнеше үлкен тас үйлер мен шіркеу салынды. Гласс қайтыс болғаннан кейін, қауымның басшысы біраз уақыт бойы Котон есімді адам болды, ол жауынгерлік кемеде қызмет еткен және үш жыл бойы Сент-Еленада Наполеонның күзетшісі болған. Котонның орнын 1836 жылы аралға қоныстанған Katwijk aan Zee-дің тумасы Питер Уильям Грин (Pieter Willemszoon Groen-нан ағылшынша) басты. Гриннің «билігі» кезінде Тристанның экономикалық жағдайы кит аулаушылардың кемелерінің азаюынан зардап шекті. Бұл негізінен Америка Азамат соғысының басталуына байланысты болды, ол ресурстарды ауыстырды. Сонымен қатар, Конфедерацияның крейсерлері CSS Alabama және CSS Shenandoah көптеген одақтық кит аулау кемелерін басып алып, өртеп жіберді. Нәтижесінде Тристанға келетін кемелердің саны едәуір азайып, сауда-саттық тоқырады. 1869 жылы Суэц каналының ашылуымен және желкенді кемелерден көмірмен жұмыс істейтін бу кемелеріне біртіндеп көшумен аралдардың оқшаулануы күшейді. Олар енді Еуропадан Қиыр Шығысқа жүзу үшін тоқтап тұру порты ретінде қажет болмады. Көптеген кемелер канал арқылы қысқа жолмен өтетін. 1867 жылы Эдинбург герцогы және королева Викторияның екінші ұлы Альфред ханзада аралдарға сапар жасады. Негізгі елді мекен – Жеті теңіздің Эдинбургы оның құрметіне аталды. 1873 жылдың қазан айында аралдар Challenger кемесімен мұқият зерттелді. Капитан Джордж Нарес кеменің келген кезде Тристан тұрғындары картоп, альбатрос жұмыртқалары және басқа да азық-түлік ұсынып алға шыққандарын жазды. Капитан аралда 15 отбасы және 86 адам тұратынын тіркеді. Бұл экспедиция сонымен қатар екі неміс бауырлары Столтенхофтардың Кейптаунға көшуіне көмектесті. Олар 1871 жылдың қарашасынан бері Алыспау аралында тұрып келген. Олар басты аралдан басқа кез келген аралды отарлауға тырысқан жалғыз адамдар еді. 1880 жылы халық саны ең жоғары деңгейге жеткен сияқты. 1885 жылы арал тұрғындары апатқа ұшырады. Суық қыс оларды азық-түліксіз қалдырды, ал жағалаудағы кемемен сауда жасауға жіберілген қайық барлық 15 адаммен бірге жоғалып кетті. Аралда тек төрт ересек ер адам қалды. Сонымен қатар, кеме апатынан қалған егеуқырлар егінге көп зиян келтірді. Британ үкіметі барлық тұрғындарды Кейпке көшіруді жоспарлады, бірақ көпшілігі қалуды жөн көрді. Британ үкіметі оларға азық-түлік жіберді. Егеуқырлардың зияны бидай өсіруді мүмкінсіз етті, арал тұрғындарының байлығы ірі қара мал, қой, картоп және алма мен шабдалы ағаштарынан тұрды, ал ақшаның жалғыз түрі картоп болды. 1897 жылы халық саны 64 адамды құрады, 1901 жылы – 74 адамды, ал 1909 жылы – 95 адамды. Тристан да Кунья тұрғындары жазбаша заңдарсыз өз істерін өзі басқарды. Тұрғындар адал, діндар, жат жұрттықтарға қонақжайлы, әдепті және еңбекқор, дені сау және ұзақ өмір сүретін болып сипатталды. Олардың арасында масқара тақымы болмады және қылмыс жасамайды делінген. 2003 жылға дейін бірде-бір ажырасу тіркелмеген. Олар батыл теңізшілер еді және өздері салған шағын канвас қайықтарында Найтгейл және Алыспау аралдарына сапар шегетін. Олар қойларының жүннен киім тігуге, жақсы ұсталар болып табылады және пайдалы арбалар жасайды. Жақсы хабар тарату қоғамы аралға алғашқы миссионер, Уильям Ф. Тейлорді, ол 1851 жылдан 1856 жылға дейін қызмет етті. Оның кеткеннен кейін Сент-Елена епископы 1866 жылдан бастап аралда Англикан миссиясын құруға тырысты, ал бұл лауазым ақыры Льюис Кэрроллдың ең кіші ағасы, пастор Эдвин Герон Доджсонмен толтырылды, ол 1881 жылдың 25 ақпанында аралға келді. Пастор Доджсон 1885 жылдың ақпанында Англияға оралды және Тристанды эвакуациялауға тырысты, қауіпті оқшаулану туралы айтып, премьер-министр лорд Солсберимен кездесті, бірақ эвакуация мүмкін емес деп танылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде аралдар HMS Atlantic Isle деп аталған, U қайықтарын (радио байланысын сақтау үшін бетке шығуы керек болған) және Оңтүстік Атлантика мұхитындағы неміс кемелерінің қозғалысын бақылау үшін құпия әскери-теңіз базасы ретінде пайдаланылды. Сол кезде аралда қолданылатын жалғыз валюта картоп болды, ал станция құрылысында жұмыс істеген арал тұрғындары өздеріне пайдалану үшін ағаш, бояу және шай сияқты теңіз жабдықтарымен төленді. Бір жылдан кейін ақша енгізілді, сондай-ақ аралдың алғашқы газеті – The Tristan Times жарық көрді. Британ үкіметі осы кезеңде алғашқы әкімші, хирург лейтенант-коммандер Э.Дж.С. Вуллиді тағайындады. Королева Елизавета II-нің күйеуі, Эдинбург герцогы, 1957 жылы әлемдік турдың аясында аралдарға сапар жасады. Негізгі елді мекен, Жеті теңіздің Эдинбургы, оның сапарының құрметіне аталды. 1973 жылдың қазан айында аралдар Challenger кемесімен мұқият зерттелді. Капитан Джордж Нарес кеменің келген кезде Тристан тұрғындары картоп, альбатрос жұмыртқалары және оның экипажына басқа да азық-түлік ұсынғанын жазды. Капитан аралда 15 отбасы және 86 адам тұратынын тіркеді. Бұл экспедиция сонымен қатар екі неміс бауырлары Столтенхофтардың Кейптаунға көшуіне көмектесті. Олар 1871 жылдың қарашасынан бері Алыспау аралында тұрып келген. Олар басты аралдан басқа кез келген аралды отарлауға тырысқан жалғыз адамдар еді. 1880 жылы халық саны ең жоғары деңгейге жеткен сияқты. 1885 жылы арал тұрғындары апатқа ұшырады. Жаман қыс оларды азық-түліксіз қалдырды, ал жағалаудағы кемемен сауда жасауға жіберілген қайық барлық 15 адаммен бірге жоғалып кетті. Аралда тек төрт ересек ер адам қалды. Сонымен қатар, кеме апатынан қалған егеуқырлар егінге көп зиян келтірді. Британ үкіметі барлық тұрғындарды Кейпке көшіруді жоспарлады, бірақ көпшілігі қалуды жөн көрді. Британ үкіметі оларға азық-түлік жіберді. Егеуқырлардың зияны бидай өсіруді мүмкінсіз етті, арал тұрғындарының байлығы ірі қара мал, қой, картоп және алма мен шабдалы ағаштарынан тұрды, ал ақшаның жалғыз түрі картоп болды. 1897 жылы халық саны 64 адамды құрады, 1901 жылы – 74 адамды, ал 1909 жылы – 95 адамды. Тристан да Кунья тұрғындары жазбаша заңдарсыз өз істерін өзі басқарды. Тұрғындар адал, діндар, жат жұрттықтарға қонақжайлы, әдепті және еңбекқор, дені сау және ұзақ өмір сүретін болып сипатталды. Олардың арасында масқара тақымы болмады және қылмыс жасамайды делінген. 2003 жылға дейін бірде-бір ажырасу тіркелмеген. Олар батыл теңізшілер еді және өздері салған шағын канвас қайықтарында Найтгейл және Алыспау аралдарына сапар шегетін. Олар қойларының жүннен киім тігуге, жақсы ұсталар болып табылады және пайдалы арбалар жасайды. Жақсы хабар тарату қоғамы аралға алғашқы миссионер, пастор Уильям Ф. Тейлорді, ол 1851 жылдан 1856 жылға дейін қызмет етті. Оның кеткеннен кейін Сент-Елена епископы 1866 жылдан бастап аралда Англикан миссиясын құруға тырысты, ал бұл лауазым ақыры Льюис Кэрроллдың ең кіші ағасы, пастор Эдвин Герон Доджсонмен толтырылды, ол 1881 жылдың 25 ақпанында аралға келді. Пастор Доджсон 1885 жылдың ақпанында Англияға оралды және Тристанды эвакуациялауға тырысты, қауіпті оқшаулану туралы айтып, премьер-министр лорд Солсберимен кездесті, бірақ эвакуация мүмкін емес деп танылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде аралдар HMS Atlantic Isle деп аталған, U қайықтарын (радио байланысын сақтау үшін бетке шығуы керек болған) және Оңтүстік Атлантика мұхитындағы неміс кемелерінің қозғалысын бақылау үшін құпия әскери-теңіз базасы ретінде пайдаланылды. Сол кезде аралда қолданылатын жалғыз валюта картоп болды, ал станция құрылысында жұмыс істеген арал тұрғындары өздеріне пайдалану үшін ағаш, бояу және шай сияқты теңіз жабдықтарымен төленді. Бір жылдан кейін ақша енгізілді, сондай-ақ аралдың алғашқы газеті – The Tristan Times жарық көрді. Британ үкіметі осы кезеңде алғашқы әкімші, хирург лейтенант-коммандер Э.Дж.С. Вуллиді тағайындады.

21 ғасыр

2001 жылғы 23 мамырда аралдар тропикалық циклонның әсеріне ұшырады. Бұл дауылда бірнеше құрылыстар қирап, мал жаппай қырылып, британ үкіметінен шұғыл көмек сұрауға себеп болды. 2005 жылы аралдарға Ұлыбритания пошталық коды (TDCU 1ZZ) берілді, бұл тұрғындарға онлайн тапсырыс беруді жеңілдетті. 8 шілдеде Корольдік патша әміршісі мен Тайна кеңесі бекіткен және 2009 жылғы 1 қыркүйекте күшіне енген Сент-Елена, Ассенсия және Тристан-да-Кунья Конституциялық тәртібі 2009 жылғы жаңа Конституция 1988 жылғы нұсқаны алмастырды. Жаңа Конституция губернатордың өкілеттіктерін шектеді, құқықтар туралы заңды енгізді, сот және мемлекеттік қызметтің тәуелсіздігін орнатты және Сент-Елена губернаторын Ассенсия және Тристан-да-Кунья губернаторы ретінде де тағайындады. Сонымен қатар, Ассенсия мен Тристан-да-Куньяның Сент-Еленаға тәуелділігі жойылды. 2007 жылғы 4 желтоқсанда жедел вирусты грипптің пайда болуы тіркелді. Бұл жағдай Тристанның жеткілікті медициналық жабдықтарының болмауымен күрделенді. Британдық жағалау күзеті Фалмуттан Тристанға вирусты емдеу үшін қажетті дәрі-дәрмектерді жеткізу бойынша халықаралық күш-жігерді үйлестірді. Тристанның қарттары мен кішкентай балалары ең көп тәуекелге ұшырады, алайда ауруханаға жатқызылғандардың саны төрт қарт адамды құрады. RFA Gold Rover атты Корольдік флоттың көмекші кемесі қажетті медициналық жабдықтарымен аралға жеткенде, төтенше жағдай жоқ екенін және арал тұрғындарының денсаулығы жақсы екенін анықтады. 2008 жылғы 13 ақпанда өрт балық фабрикасын және аралды қуатпен қамтамасыз ететін төрт генераторды қиратты. Аурухананы қуатпен қамтамасыз ету және аралдың қалған бөлігіне күнінің бір бөлігінде электр беру үшін қосалқы генераторлар пайдаланылды. Күндіз және кешкі уақытта электр қуаты болды, ал қалған уақытта шам жарығы қолданылды. 2008 жылғы 14 наурызда жаңа генераторлар орнатылып, үздірілмейтін электр қуаты қайта қалпына келтірілді. Бұл өрт арал үшін ауыр соққы болды, өйткені балық аулау экономиканың негізгі тірегі болып табылады. Британдық армияның Корольдік инженерлері теңіз арқылы барлық тауарлар келіп-кеткендіктен, оны күтіп ұстауға көмектесу үшін портта жұмыс істеді. Бұл шараны Корольдік флоттың көмекші бөлімшесінен келген LSDA кемесі Lyme Bay қолдады. Кейіннен бетон қаптамасы зақымданды және қысқы дауылдарда портты бұзылмауы үшін жөндеу жұмыстары қажет болды. 2011 жылғы 16 наурызда Мальта тіркелген MS Oliva жүк кемесі Найтингейл аралында қарсы соғылып, мұхитқа тонналармен ауыр мазут құйылды. Ұңғыма экипажы құтқарылды, бірақ кеме қирады, аралды қоршаған мұнайлы дақ қалдырды, бұл оның рокхоппер пингвиндеріне қауіп төндірді. Найтингейл аралында тұщы су болмағандықтан, пингвиндер тазалау үшін Тристан-да-Куньяға жеткізілді. Грек капитаны мен оның 21 филиппиндық экипажы Жеті теңіздің Эдинбургында қалды және арал тұрғындарына жұмыста көмектесті. 2011 жылдың қарашасында Volvo Ocean Race қайығы Puma's Mar Mostro мачтысы түскеннен кейін аралға бағыт алды, бұл жарысқа қолдау көрсету үшін кемемен кездесу үшін жасалды. Бұл оқиға архипелагты жарыс туралы хабарлаған әлемдік баспасөзге шығарды, осылайша оны кең жұртшылыққа таныстырды.