Кіріспе

Рационалды және эмпирикалық аргументтерге негізделген теология – теологияның бір саласы. Табиғи теология, бұрын физико-теология деп те аталатын, теологиялық мәселелерге (мысалы, құдайдың бар екендігі) қатысты дәлелдерді ұсынуға бағытталған теологияның түрі болып табылады. Бұл, табиғатта байқалатын фактілер негізінде Құдайдың бар екенін дәлелдеу жобасы, сондай-ақ табиғи құбылыстарды құдайлық деп қарастыру, немесе табиғаттың күрделілігін құдайлық жоспардың (тағдырға сенуге қараңыз) немесе Құдайдың еркінің дәлелі ретінде қарастыруды қамтиды, бұл табиғаттың өзін де қамтиды. Бұл оны кітапқа және/немесе діни тәжірибелерге негізделген аянды теологиядан, сондай-ақ априорлық ойлауға негізделген трансценденттік теологиядан ерекшелендіреді. Осылайша, бұл философияның бір түрі болып табылады, мақсаты – аспан денелерін қозғатушы күштердің, құдайлардың немесе аспан қозғалысына жауапты бір жоғары құдайдың табиғатын түсіндіру. Аристотельдің метафизика туралы трактаты қозғалмайтын бастапқы қозғалтқыштың қажеттілігін дәлелдейді. Монотеистік діндер үшін бұл, негізінен, құдайдың қасиеттері немесе қасиеттерінің болмауы туралы, әсіресе құдайдың бар екендігі туралы аргументтерді қамтиды, бұл аргументтерде аянға жүгіну қажет емес. Табиғи теологияның идеалдары Ескі өсиет және грек философиясына дейін жетеді. Бұл идеалдардың алғашқы көздері – Еремия және Сүлейменнің даналығы (б.з.д. 50 ж.) және Платонның «Тимей» диалогы (б.з.д. 360 ж.) болып табылады. Маркус Теренций Варро (б.з.д. 116–27) діннің әлеуметтік функциялары) саяси теология, табиғи теология және мифтік теология арасындағы айырмашылықты белгіледі. Оның терминологиясы стоик дәстүрінің, содан кейін Августин Гипполық және Фома Аквинский арқылы христиан дінінің бір бөлігіне айналды.

Ежелгі Грекия

Гесиодтың "Жұмыстар мен күндері" және Заратуштраның "Гаталарынан" өзге, Платон табиғи теология туралы ең ерте сақталған мәліметтерді келтіреді. "Тимей" атты еңбегінде, шамамен б.з.д. 360 жылы жазылған, мынадай сөздер кездеседі: "Біз ең алдымен [барлық Космос] туралы, әр нәрсені зерттеудің бастапқы кезеңінде қарастырылатын негізгі сұраққа жауап беруіміз керек, — яғни, ол әрқашан болған ба, бастапқысы мен жаратылысы жоқ па, әлде ол қандай да бір бастамадан пайда болған ба?"

Ежелгі Рим

Маркус Теренций Варро өзінің (жоғалған) Antiquitates rerum humanarum et divinarum (Адам және құдайлық нәрселердің көнелігі, б.з.д. 1-ғасыр) еңбегінде теологияның үш түрін бөліп көрсетеді: азаматтық (саяси) (theologia civilis), табиғи (физикалық) (theologia naturalis) және мифтік (theologia mythica). Азаматтық теологиямен айналысатындар – "халық", олар құдайлардың күнделікті өмірге және мемлекетке (императорлық культке) қалай қатысы бар екенін сұрайды. Табиғи теологиямен айналысатындар – философтар, олар құдайлардың мәнін зерттейді, ал мифтік теологиямен айналысатындар – ақындар, мифологияны жасайды.

Орта ғасырлар

VIII ғасырдан бастап Мұтазилиттік ислам мектебі өз принциптерін сол кездегі дәстүрлі исламға қарсы қорғауға міндеттелді, осы үшін философияны қолданысқа енгізіп, «Ілм әл-Калам» (ғылыми теология) деп аталатын рационалды ислам теологиясын дамытуда алғашқылардың бірі болды. Кейіннен телеологиялық аргументті ертедегі ислам философтары әл-Кинди және Аверроэс ұсынды, ал Әбу Әли ибн Сина (Авиценна) «Шипа кітабында» (1027) космологиялық және онтологиялық аргументтерді келтірді. Томас Аквинский (шамамен 1225–1274) «Summa Theologica» еңбегінде космологиялық аргументтің бірнеше түрін, ал «Summa contra Gentiles» еңбегінде телеологиялық аргументті ұсынды. Ол онтологиялық аргументті де ұсынды, бірақ оны себеп-салдарға негізделген дәлелдердің пайдасына қабылдамады. Оның «Quinque viae» («бес жол») атты еңбектерінде Құдайдың бар екенін әртүрлі тәсілдермен көрсетуге тырысты, соның ішінде (5-ші жол ретінде) табиғатта байқалатын мақсатқа бағытталған іс-әрекеттерді келтірді.

Ерте заманауи

Раймонд Сабунде (шамамен 1385–1436) 1434–1436 жылдары жазған, бірақ 1484 жылы, автор қайтыс болғаннан кейін жарық көрген "Theologia Naturalis sive Liber Creaturarum" табиғи теология тарихындағы маңызды кезеңді белгілейді. Джон Рэй (1627–1705), сондай-ақ Джон Урей деп те белгілі, ағылшын натуралисі, кейде ағылшын табиғат тарихының әкесі деп аталады. Ол өсімдіктер, жануарлар және табиғи теология туралы маңызды еңбектер жариялады, мақсаты – "табиғат немесе жаратылыс туралы білім арқылы Құдайдың даналығын көрсету". Готфрид Вильгельм Лейбниц (1646–1716) табиғи теология үшін тағы бір термин – теодицияны енгізді, ол "Құдайды әділдікке келтіру" деп нақты анықталды. Ол осы ғылымды жақсы көріп, оның жеке этикалық көзқарастарын қолдайтынына сенді. Уильям Дерхам (1657–1735) Рейдің табиғи теология дәстүрін өзінің екі еңбегінде жалғастырды: 1713 жылы жарық көрген "Физико-теология" және 1714 жылғы "Астро-теология". Бұл еңбектер кейін Уильям Пейлидің жұмысына әсер етті.

XIX ғасыр

1798 жылы жарық көрген «Халық санының принципі туралы эссе» еңбегінде Томас Мальтус табиғи теология және халық саны туралы екі тараумен аяқтады. Мальтус – шын ниетті христиан – аян «ақыл-ойдың қанаттарын шектеді» және «кітаптың кейбір бөлімдерінің қиындықтары мен күмәндарына» жұмысына кедергі келтірмейтінін айтты. Чарльз Дарвинге зор ықпал еткен Уильям Пейли Құдайға қатысты телеологиялық аргументті жақсы түсіндірді. 1802 жылы ол «Табиғи теология немесе Табиғаттың көріністерінен құдайдың бар екендігі мен қасиеттерінің дәлелдері» атты кітап жариялады. Онда ол ең танымал болған «Сағат жасаушы» аналогиясын сипаттады. Оның кітабы, 19-шы және 20-шы ғасырлардағы ең көп басылған кітаптардың бірі, Құдайдың бар екендігіне қатысты телеологиялық және космологиялық аргументтерді ұсынады. Бұл кітап 19-шы ғасырда көптеген табиғи теологиялар үшін үлгі болды. Бриджуотер трактаттары – 1833-1836 жылдары жарық көрген «Жаратылыста Құдайдың күші, даналығы және мейірімі» тақырыбындағы сегіз еңбек. Олар Корольдік қоғамның президенті тағайындаған сегіз ғалым авторлармен, Бриджуотердің 8-ші графы Фрэнсис Генри Эгертонның 8000 фунт стерлинг мұрасының есебінен жазылды. Көп оқылатын бұл серия дін мен ғылым арасындағы қарым-қатынас туралы кеңінен талқылады, ал көптеген авторлар табиғи теологияға қатысты ой-пікірлерін ұсынды, бірақ олардың көзқарастары айқын ерекшеленді. Чарльз Бэббидж серияның бірін сынап, «Бриджуотердің тоғызыншы трактаты: Үзінді» деп атаған еңбегін жариялады. Химия және табиғи тарих профессоры Эдвард Хичкок та табиғи теологияны зерттеді және жазды. Ол геологияға ерекше назар аударған ғылым мен дінді біріктіруге тырысты. Оның маңызды еңбегі – «Геологияның діні және оған байланысты ғылымдар» (1851). Гиффорд лекциялары Адам Лорд Гиффордтың өсиетімен «Табиғи теологияны ең кең мағынада зерттеуді және таратуды, яғни Құдай туралы білімді дамытуды» мақсат етіп құрылды. Гиффорд қолданған «табиғи теология» термині ғылыммен негізделген және керемет нәрселерге тәуелді емес теологияны білдіреді.

Сын

Табиғи теологияның идеялары сынсыз пайда болған жоқ. Көптеген адамдар табиғи теология идеясына қарсы болды, бірақ кейбір философтар үлкен әсер етті, соның ішінде Дэвид Юм, Иммануил Кант, Сорен Кьеркегор және Чарльз Дарвин. Карл Барттың «Шіркеу догматикасы» да табиғи теологияның барлық тұжырымына күшті қарсылық білдірді. Дэвид Юмның «Табиғи дін туралы әңгімелері» Юмның табиғи теологияға қатысты ұстанымында маңызды рөл атқарды. Юмның идеялары табиғи сенім идеясынан туындайды. «Юмның табиғи сенім туралы доктринасы, нақты дәлелдердің сапасына қарамастан, барлық адамдар белгілі бір сенімдерді дұрыс ұстануына мүмкіндік береді» делінген. Дизайн аргументі адамдарды моральдық тұрғыдан жақсы немесе жаман деп бағалаудан басталады. Чарльз Дарвиннің теорияны сынауы ғалымдар мен қарапайым халыққа кең ауқымда әсер етті. Канттың идеялары ақылдың табиғи диалектісіне, ал Кьеркегор – түсініктің диалектісіне көбірек назар бөлді. Екеуі де Құдай туралы идеяның тек ақылға негізделуі мүмкін емес екенін, диалект пен идеалдар сенімге айналатынын айтады. Барт да Құдайдың Оның рақымы арқылы танылатынын мойындайды. Барттың аргументі ақылға емес, сенімге негізделген. Барт Құдайды тек Иса Мәсіх арқылы, кітапта айтылғандай білуге болады деп санайды, ал мұндай әрекеттерді бейкүнәлік деп қарастыру керек. Сорен Кьеркегор Құдайдың бар екендігіне күмән келтірді, Құдайдың бар екендігіне қатысты барлық рационалды аргументтерді (телеологиялық аргументті қоса алғанда) қабылдамады, себебі ақыл күмәнмен бірге келеді. Ол дизайн аргументінің Құдайдың бар екендігін жоққа шығаруы мүмкін болашақ оқиғаларды ескермейтінін ұсынды: аргумент Құдайдың бар екендігін дәлелдеуді ешқашан аяқтамайды. «Философиялық фрагменттерде» Кьеркегор былай деп жазады:

Блоктұрғылық|мәтін=Құдайдың туындылары оларды тек Құдай ғана жасай алады. Әрине, бірақ онда Құдайдың туындылары қайда? Мен Оның бар екенін дәлелдеуге тырысатын туындылары тікелей және бірден берілмейді. Табиғаттағы даналық, жақсылық, әлемді басқарудағы даналық – бәрі осылардың бетінен көрінеді ме? Біз ең қорқынышты күмәнге ұшырамаймыз ба, және осы күмәннің бәрін түпкілікті жою мүмкін емес пе? Бірақ мен мұндай жағдайлардан Құдайдың бар екенін дәлелдеуге тырыспаймын, тіпті бастасам да, мен оны ешқашан аяқтамаймын, сонымен қатар үнемі күмәнмен өмір сүруге тура келеді, өйткені менің дәлелімнің бір бөлігі бірден қорқынышты нәрсе орын алып қирауы мүмкін. |автор=Сорен Кьеркегор|көздер=Философиялық фрагменттер