Мағынасыздыққа қарсы философия: Нигилизм көзқарасы

Кіріспе

Философия мағыналылық тұжырымдарына қарама-қарсы философиялық көзқарас.

Нигилизм ( /ˈn//aɪ//(//h//)//ɪ//l//ɪ//z//əm//, /ˈniː/; ) – философиядағы адам өмірінің жалпы қабылданған немесе негізгі аспектілерін, мысалы, білімді, моральды немесе мағынаны жоққа шығаратын көзқарастар жиынтығы. Бұл термин Иван Тургенев, әсіресе оның "Әкелер мен балалар" романындағы Базаров кейіпкері арқылы танымал болды. Нигилизмнің әртүрлі ұстанымдары бар, оның ішінде адам құндылықтары негізсіз, өмір мәнсіз, білім мүмкін емес, немесе кейбір нысандар жиынтығы жоқ немесе мәнсіз, бессәт екендігі. Нигилизмді зерттеушілер оны түрлі жеке философияларға тағайындалған жалаң бір белгі ретінде қарастыруы мүмкін. Ағымдағы түсінік көбінесе Ницшенің «нигилизм дағдарысынан» туындайды, одан екі орталық ұғым шығады: жоғары құндылықтардың құлауы және өмірді қуаттауға қарсылық. Бұл термин кейде аномиямен байланысты қолданылып, өмірдің мәнсіздігіне немесе адам принциптері мен әлеуметтік институттардың кездейсоқтығына байланысты жалпы үмітсіздік сезімін түсіндіру үшін пайдаланылады. Нигилизм кейбір тарихи кезеңдерде айқын немесе құраушы фактор ретінде сипатталған. Мысалы, Жан Бодрияр және басқалар постмодернизмді нигилистік дәуір немесе ойлау жолы деп сипаттады. Сол сияқты, кейбір дінбасылар мен діни қайраткерлер постмодернизм мен заманауилықтың көптеген аспектілері діни принциптерді жоққа шығару арқылы нигилизмді көрсетеді деп мәлімдеді. Дегенмен, нигилизм діни және дінсіз көзқарастарға да кеңінен қатысты. Нигилизмнің басқа да маңызды ұстанымдарына барлық нормативтік және этикалық көзқарастарды қабылдамау, барлық әлеуметтік және саяси институттарды қабылдамау, ешқандай білімнің болуы мүмкін емес немесе жоқ деп есептеу, сондай-ақ абстрактілі емес нысандардың, құрамдас нысандардың немесе тіпті өмірдің өзінің жоқ екенін тұжырымдайтын метафизикалық ұстанымдар жатады.

Этимология, терминология және анықтама

Нигилизм терминінің этимологиялық шығуы – латын тіліндегі ‘нічто’ деген мағынаны білдіретін nihil сөзіне байланысты, осыған ұқсас мәні ‘жоққа шығару’ деген мағынадағы annihilate сөзінде де кездеседі. Нигилизм термині 18 ғасырда Еуропаның бірнеше жерінде пайда болды, әсіресе неміс тілінде Nihilismus түрінде, бірақ орта ғасырларда да ерестің кейбір түрлерін білдіру үшін қолданылған. Бұл ұғым алғаш рет орыс және неміс философиясында қалыптасты, олар 20 ғасырға дейінгі нигилизм туралы екі негізгі дискурстың ағымын білдірді. Терминнің қолданылуының алғашқы мысалдары неміс басылымдарында кездеседі. 1733 жылы неміс жазушысы Фридрих Лебрехт Гёц оны ноизм (Neinismus) терминімен бірге әдеби термин ретінде қолданды. Француз революциясының кезеңінде бұл термин қазіргі заманның құндылықтарды жоюға бағытталған кейбір тенденцияларына, атап айтқанда христиандық пен жалпы еуропалық дәстүрді жоққа шығаруға қатысты теріс мағынада қолданылды. 1824 жылға қарай бұл термин әлеуметтік мағынаға ие бола бастады, неміс журналисі Жозеф фон Гёрр оны барлық қолданыстағы әлеуметтік және саяси институттарды жоққа шығарумен байланыстырды. Бұл сөздің орысша нұсқасы, нигилизм (нигилизм), 1829 жылы Николай Надеждин оны скептицизммен синоним ретінде қолданған кезде жарияланды. Орыс журналистикасында бұл сөздің әлеуметтік мәні сақталды. Якобидің заманынан бастап бұл термин Еуропа бойынша дерлік толығымен қолданыстан шығып, орыс авторы Иван Тургенев оны қайта жаңғыртқанға дейін ұзақ уақыт болды. Ол 1862 жылы жарық көрген «Әкелер мен балалар» романында осы сөзді кеңінен пайдаланып, көптеген ғалымдар оның осы терминді өзі ойлап тапқанына сенеді. Романның нигилистік кейіпкерлері өздерін «барлығын жоққа шығаратын», «ешқандай қағиданы, оның дәрежесіне қарамастан, сенімге қабылдамайтын» және «қазіргі уақытта жоққа шығарудың ең пайдалысы – осы» деп санайтын адамдар ретінде сипаттайды. Тургеневтің нигилизмге қарсы көзқарасына қарамастан, оның көптеген оқырмандары да нигилист атауын қабылдады, осылайша орыс нигилистік қозғалысына оның атын берді. Нигилизмді неміс философы Фридрих Ницше одан әрі зерттеді, ол бұл терминді Батыс әлемінің дәстүрлі моральдық құлдырауын сипаттау үшін қолданды. Ницше үшін нигилизм «Құдайдың өлімі» деп аталатын құндылықтарды жоюдың қазіргі заманғы тенденцияларына, сондай-ақ христиандық моральдың өмірді жоққа шығаратындығына қатысты. Ницшенің терең ықпалымен бұл термин француз философиясы мен жалпы континенттік философияда одан әрі зерттелді, ал Ресейдегі нигилизмнің ықпалы кеңестік кезеңге дейін жалғасты. Алтизер сияқты діни ғалымдар нигилизмді дінмен байланыстырып қарастыру қажет екенін және оның негізгі элементтерін зерттеу теологиялық тұрғыдан қарастыруды талап ететінін айтты.

The etymological origin of nihilism is the Latin root word nihil, meaning 'nothing', which is similarly found in the related terms annihilate, meaning 'to bring to nothing', The term nihilism emerged in several places in Europe during the 18th century, notably in the German form Nihilismus, though was also in use during the Middle Ages to denote certain forms of heresy. The concept itself first took shape within Russian and German philosophy, which respectively represented the two major currents of discourse on nihilism prior to the 20th century. Early examples of the term's use are found in German publications. In 1733, German writer Friedrich Leberecht Goetz used it as a literary term in combination with noism (Neinismus). In the period surrounding the French Revolution, the term was also a pejorative for certain value destructive trends of modernity, namely the negation of Christianity and European tradition in general. As early as 1824, the term began to take on a social connotation with German journalist Joseph von Görres attributing it to a negation of existing social and political institutions. The Russian form of the word, nigilizm (нигилизм), entered publication in 1829 when Nikolai Nadezhdin used it synonymously with skepticism. In Russian journalism the word continued to have significant social connotations. From the time of Jacobi, the term almost fell completely out of use throughout Europe until it was revived by Russian author Ivan Turgenev, who brought the word into popular use with his 1862 novel Fathers and Sons, leading many scholars to believe he coined the term. The nihilist characters of the novel define themselves as those who "deny everything", who do "not take any principle on faith, whatever reverence that principle may be enshrined in", and who regard "at the present time, negation is the most useful of all". Despite Turgenev's own anti nihilistic leanings, many of his readers likewise took up the name of nihilist, thus ascribing the Russian nihilist movement its name. Nihilism was further discussed by German philosopher Friedrich Nietzsche, who used the term to describe the Western world's disintegration of traditional morality. For Nietzsche, nihilism applied to both the modern trends of value destruction expressed in the 'death of God', as well as what he saw as the life denying morality of Christianity. Under Nietzsche's profound influence, the term was then further treated within French philosophy and continental philosophy more broadly, while the influence of nihilism in Russia arguably continued well into the Soviet era. Religious scholars such as Altizer have stated that nihilism must necessarily be understood in relation to religion, and that the study of core elements of its character requires fundamentally theological consideration.

Жакоби

Нигилизм терминін алғаш рет философияға Фридрих Генрих Якоби (1743–1819) енгізді, ол бұл терминді рационализмді сипаттау үшін пайдаланды, әсіресе Спинозаның детерминизмі мен Ағарту дәуірін, редукцио ад абсурдум (қарсылыққа келтіру) жасау мақсатында. Оған сәйкес, барлық рационализм (критика ретінде философия) нигилизмге дейін келеді, демек одан аулақ болу керек және оны қандай да бір сенім мен уахиға қайта оралумен алмастыру қажет. Мысалы, Брет В. Дэвис былай деп жазады: Нигилизм идеясының алғашқы философиялық дамуы әдетте Фридрих Якобиге жатқызылады, ол белгілі бір хатында Фихтенің идеализмін нигилизмге құлап бара жатқаны үшін сынады. Якоби пікірінше, Фихте эгосын абсолюттеуі ("мен емес" дегенді білдіретін "абсолюттік Мен") – Құдайдың абсолюттік трансценденттілігін жоққа шығаратын субъективтіліктің үрлеуі. Оған ұқсас, бірақ қарама-қайшы ұғым – фидеизм, ол ақыл-ойыны сенімге қарсы және одан төмен деп санайды.

Кьеркегор

Сорен Кьеркегор (1813–1855) нигилизмнің ерте түрін ұсынды, оны ол теңестіру деп атады. Ол теңестіруді жекеліктің жоғалуына дейін басу процесі ретінде қарастырды, онда адамның ерекшелігі жоғалып, өмірде мағыналы ештеңе болмайды:

Теңестірудің ең жоғарғы шегі – өлімнің тыныштығындай, онда жүрегіңнің соғысын естисің, өлімге ұқсас тыныштық, онда ештеңе еніп жата алмайды, барлығы күшсіздікке ұшырайды. Бір адам көтеріліске жетекшілік ете алады, бірақ ешкім теңестіру процесіне жетекшілік ете алмайды, себебі ол басшы болып қалады және теңестіруден қашып құтылуы мүмкін емес. Әрбір адам өзінің кішкентай шеңбері ішінде осы теңестіруге қатыса алады, бірақ бұл абстрактілі процесс, ал теңестіру – жекелікті басып тастайтын абстракция. «Қазіргі заман», Александр Дру аудармасы. Уолтер Кауфманның алдын сөздері, 1962, 51–53 беттер. |source=

Тіршілік философиясының жақтасы Кьеркегор, жалпы алғанда, теңестіруге және оның нигилистік салдарына қарсы болды, бірақ ол «теңестіру дәуірінде өмір сүру шынымен де тәрбиелік болады, себебі адамдар [теңестірудің] үкімін жеке басымен қабылдауға мәжбүр болады» деп сенді. Джордж Коткин Кьеркегордың «XIX ғасырдағы рухани және саяси сенімдерді стандартизациялау мен теңестіруге» қарсы болғанын, сондай-ақ Кьеркегордың «жаппай мәдениетте жеке адамды сәйкестікке және үстем пікірге бағынуға айналдыруға бейімділікке қарсы болғанын» айтады. Оның заманында таблоидтар (мысалы, Данияның «Corsaren» журналы) және діннен тайған христиандық теңестіру құралы болды және 19 ғасыр Еуропасының «ойлы, бейжай дәуірін» тудырды. Кьеркегор, теңестіру процесін жеңе алатын адамдардың одан да күшті болатынын және бұл «шынайы өзіне айналу» жолындағы дұрыс қадам екенін айтады. Теңестіруді жеңуіміз керек болғандықтан, Хьюберт Дрейфус пен Джейн Рубин Кьеркегордың «күшейе түсетін нигилистік дәуірде өміріміздің мәні бар екенін қалай қайта табуға болатынына» қызығушылық танытқанын айтады.

Ресейлік нигилизм

1860–1917 жылдар аралығында орыс нигилизмі – сол дәуірдегі белгілі бір революциялық тенденциялармен байланысқан, жаңа ғана пайда бола бастаған және кең мәдени қозғалыс болды. Ол жиі саяси терроризмнің бір түрі ретінде бұрмаланып түсіндірілді. Орыс нигилизмі қазіргі құндылықтар мен идеалдарды жоққа шығаруға бағытталды, қатал детерминизм, атеизм, материализм, позитивизм және рационалды эгоизм теорияларын қамтыды, сонымен қатар метафизиканы, сезімталдық пен эстетизмді қабылдамады. Бұл ойлар мектебінің басшы философтары – Николай Чернышевский мен Дмитрий Писарев. Ресейлік нигилистік қозғалыстың зияткерлік тамырларын 1855 жылға, тіпті одан да ертерек кездерге дейін табуға болады, онда ол басты назарда экстремалды моральдық және эпистемологиялық күмәнділік философиясы болды. Дегенмен, «Нигилизм» термині 1862 жылға дейін кеңінен танылмады. Иван Тургенев осы атауды өзінің «Әкелер мен балалар» романында пайдаланды, онда ол жас буынның алдыңғы прогрессивті және консервативті ұрпақтарға деген көңілінің толуын, сондай-ақ олардың қазіргі жағдайды өзгерту үшін жоққа шығару мен құндылықтарды жоюдың қажеттілігін көрсетеді. Романға бастапқыда консерваторлар мен жастар тарапынан қарсылық көрсетілгеніне қарамастан, қозғалыс бұл атауды тез қабылдады. Философиялық тұрғыдан нигилистік және скептикалық болғанымен, орыс нигилизмі этика мен білімді толығымен жоққа шығармады, сонымен қатар ол мағынасыздыққа біржақты қолдау көрсетпеді. Алайда, қазіргі заманғы зерттеулер орыс нигилизмін күмәнділікпен теңестіруге қарсы тұрып, оны негізінен Прометейлік қозғалыс деп санайды. Нигилистер жоққа шығарудың жақтастары ретінде орыс халқының Прометейлік күшін босатуға ұмтылды, олар оны прототиптік тұлғалардың немесе өз сөздерімен айтқанда, «жаңа типтер» класында көреді. Писаревтің пікірінше, осы тұлғалар барлық биліктен азат болып, моральдық биліктен де босатылады және қарапайым халықтан жоғары тұрады. Нигилизмнің кейінгі интерпретациялары орыс нигилизміне жауап ретінде пайда болған Федор Достоевский сияқты антинигилистік әдебиеттердің еңбектеріне зор ықпал етті. «Настоящий миртағы бұзылған нигилистер өзінің нигилистік сезімтерін басып, өздерін жеке ләззатқа беріп ұмытуға тырысты, ал Достоевскийдің кейіпкерлері өз еріктерімен нигилизмге секіріп, оның шегінде өздері болуға тырысады», – дейді заманауи ғалым Ниситани. «Егер Құдай болмаса, бәрі де рұқсат етілген» немесе «кейін менің тоқтым, су булыңдасын» деген сөздердегі жоқ нәрсе олардың шын жүректен өмір сүруге тырысатын принципін ұсынады. Олар Құдай жоқ болғаннан кейін өзінің әрекеттерін ақтаудың жолдарын іздейді және тәжірибе жасайды».

From the period 1860–1917, Russian nihilism was both a nascent form of and broad cultural movement which overlapped with certain revolutionary tendencies of the era, for which it was often wrongly characterized as a form of political terrorism. Russian nihilism centered on the dissolution of existing values and ideals, incorporating theories of hard determinism, atheism, materialism, positivism, and rational egoism, while rejecting metaphysics, sentimentalism, and aestheticism. Leading philosophers of this school of thought included Nikolay Chernyshevsky and Dmitry Pisarev. The intellectual origins of the Russian nihilist movement can be traced back to 1855 and perhaps earlier, where it was principally a philosophy of extreme moral and epistemological skepticism. However, it was not until 1862 that the name nihilism was first popularized, when Ivan Turgenev used the term in his celebrated novel Fathers and Sons to describe the disillusionment of the younger generation towards both the progressives and traditionalists that came before them, as well as its manifestation in the view that negation and value destruction were most necessary to the present conditions. The movement very soon adopted the name, despite the novel's initial harsh reception among both the conservatives and younger generation. Though philosophically both nihilistic and skeptical, Russian nihilism did not unilaterally negate ethics and knowledge as may be assumed, nor did it espouse meaninglessness unequivocally. Even so, contemporary scholarship has challenged the equating of Russian nihilism with mere skepticism, instead identifying it as a fundamentally Promethean movement. As passionate advocates of negation, the nihilists sought to liberate the Promethean might of the Russian people which they saw embodied in a class of prototypal individuals, or new types in their own words. These individuals, according to Pisarev, in freeing themselves from all authority become exempt from moral authority as well, and are distinguished above the rabble or common masses. Later interpretations of nihilism were heavily influenced by works of anti nihilistic literature, such as those of Fyodor Dostoevsky, which arose in response to Russian nihilism. "In contrast to the corrupted nihilists [of the real world], who tried to numb their nihilistic sensitivity and forget themselves through self indulgence, Dostoevsky's figures voluntarily leap into nihilism and try to be themselves within its boundaries. ", writes contemporary scholar Nishitani. "The nihility expressed in 'if there is no God, everything is permitted', or 'après moi, le déluge', provides a principle whose sincerity they try to live out to the end. They search for and experiment with ways for the self to justify itself after God has disappeared."

Ницше

Нигилизм көбінесе неміс философы Фридрих Ницшемен байланысты, ол батыс мәдениетінің кең таралған құбылысы ретінде нигилизмге толыққанды диагностика қойды. Бұл ұғым Ницше еңбектерінде жиі кездессе де, ол терминді әртүрлі мағыналармен және түсіндірулермен қолданады. Ницше ой-пікірінің дамуына қатысты зерттеулерде, ол 1869 жылдан бастап "нигилистік" тақырыптармен айналысқаны ("пессимизм, нирванамен және ешнәрсемен, болмыссыздықпен"), ал нигилизмнің тұжырымдамалық қолданылуы алғаш рет 1880 жылдың ортасында қолжазба жазбаларда пайда болғаны айтылады (KSA 9.127 128). Бұл орыс нигилизмін ресейлік газеттердегі нигилистік оқиғалар туралы хабарлар негізінде қайта құруға тырысқан сол кездегі танымал ғылыми еңбек пайда болған кезбен сәйкес келеді (Н. Карлович: Die Entwicklung des Nihilismus. Берлин 1880). Үш басылымда жарық көрген бұл материалдар жинағы кең неміс оқырмандарына ғана танымал болған жоқ, сонымен қатар оның Ницшеге тигізген әсері де дәлелденді. Карен Л. Карр Ницше нигилизмді сипаттауды "біз бағалайтын (немесе қажет ететін) нәрселер мен әлемнің қалай жұмыс істейтіні арасындағы керіс күй, теңсіздік" деп түсіндіреді. Әлемде біз қалаған немесе бұрын сенген құндылық пен мән жоқ екенін білгенде, біз дағдарысқа ұшыраймыз. Ницше христиан дінінің құлдырауы мен физиологиялық құлдыраудың күшеюімен, нигилизм қазіргі заманның ерекшелігі болып табылады деп мәлімдейді, бірақ ол нигилизмнің өсуі әлі де толыққанды емес екенін және оны жеңу қажет екенін де көрсетеді. Нигилизм мәселесі Ницшенің жазбаларында (өлімнен кейін жарияланған) айқын көрінеді, бірақ ол оның жарияланған еңбектерінде де бірнеше рет айтылады және ондағы көптеген мәселелермен тығыз байланысты. Ницше нигилизмді әлемді, әсіресе адам өмірін мән-мағынадан, мақсаттан, түсінікті шындықтан немесе маңызды құндылықтан босату деп сипаттайды. Бұл байқау Ницшенің перспективизмінен, яғни оның "білім" әрқашан біреудің қандай да бір нәрсе туралы пікірінен туындайды деген түсінігінен туындайды: ол әрқашан перспективамен байланысты және ешқашан жай факт емес. Керісінше, біз әлемді түсіну және оған мән беру үшін интерпретациялар қолданамыз. Интерпретациясыз өмір сүру мүмкін емес, ол – субъективтіліктің шарты. Әлемді түсіндірудің бір жолы – мораль, адамдардың, әсіресе өз ойлары мен іс-әрекеттеріне қатысты, әлемді түсінудің негізгі тәсілдерінің бірі. Ницше мықты немесе салауатты моральды, яғни адам оны өзі құрастыратынын біледі, ал әлсіз моральды, онда интерпретация сыртқы нәрсеге жобаланады деп ажыратады. Ницше өзінің шығармасындағы маңызды тақырыптардың бірі – христиандықты нигилизм мәселесінің контекстінде, "Еуропалық нигилизм" деп аталатын тарауда ұзақ талқылайды. Мұнда ол христиандық моральдық ілім адамдарға ішкі құндылықты, Құдайға сенуді (әлемдегі зұлымдықты ақтау үшін) және объективті білімге негіз береді деп мәлімдейді. Осы мағынада, объективті білім мүмкін болатын әлемді құру арқылы христиандық – нигилизмнің бастапқы түріне, мағынасыздыққа ұшырауға қарсы дәрі. Алайда, христиан іліміндегі шындыққа ұмтылыс оның жойылуына себеп болады: шындыққа деген құштарлығында христиандық өзін құрастырылған нәрсе ретінде табады, бұл оның өзінің ыдырауына әкеледі. Сондықтан Ницше біз христиан дінінен "өте алыс болғандықтан емес, оған тым жақын болғандықтан" асып кеткенімізді айтады. Христиан дінінің өзін-өзі жоюы – нигилизмнің тағы бір түрі. Христиан діні өзін-өзі түсіндірме ретінде ұсынғандықтан, Ницше бұл ыдырау скептицизмнен тыс, барлық мағынаға сенімсіздікке әкеледі деп мәлімдейді. Христиан дінінің әлемді бағалауға мүмкіндік бермеуі Ницшенің "Гей ғылым" кітабындағы ақылсыз адам туралы атақты афоризмінде көрініс тапқан. Құдайдың өлімі, әсіресе "біз оны өлтірдік" деген мәлімдеме христиан ілімінің өзін-өзі жоюына ұқсас: ғылымның жетістіктері, Ницше үшін, адам эволюцияның өнімі екенін, Жердің жұлдыздар арасында ерекше орны жоқ екенін және тарих прогрессивті емес екенін көрсетеді, сондықтан христиандық Құдай түсінігі енді мораль үшін негіз бола алмайды. Мағынаның жоғалуына осындай реакциялардың бірі – Ницше пассивті нигилизм деп атайды, оны ол Шопенгауэрдің пессимистік философиясында таниды. Шопенгауэрдің ілімі, оны Ницше батыс буддизмі деп те атайды, азапты азайту үшін өзін ерік пен қалаудан ажыратуды қолдайды. Ницше бұл көзқарасты "босқа деген ерік" деп сипаттайды, бұл өмір өзінен бас тартады, өйткені әлемде құндылық жоқ. Бұл әлемдегі барлық құндылықты жою нигилистке тән, бірақ осылайша, нигилист өзіне қайшы келеді: бұл "босқа деген ерік" әлі де бір түрі бағалау немесе қалау. Ол мұны "нигилисттер тарапынан туындаған қайшылық" деп сипаттайды:

Nihilism is often associated with the German philosopher Friedrich Nietzsche, who provided a detailed diagnosis of nihilism as a widespread phenomenon of Western culture. Though the notion appears frequently throughout Nietzsche's work, he uses the term in a variety of ways, with different meanings and connotations. With regard to Nietzsche's development of thought, it has been noted in research that although he dealt with "nihilistic" themes from 1869 onwards ("pessimism, with nirvana and with nothingness and non being"), a conceptual use of nihilism occurred for the first time in handwritten notes in the middle of 1880 (KSA 9.127 128). This was the time of a then popular scientific work that reconstructed the so called "Russian nihilism" on the basis of Russian newspaper reports on nihilistic incidents (N. Karlowitsch: Die Entwicklung des Nihilismus. Berlin 1880). This collection of material, published in three editions, was not only known to a broad German readership, but its influence on Nietzsche can also be proven. Karen L. Carr describes Nietzsche's characterization of nihilism as "a condition of tension, as a disproportion between what we want to value (or need) and how the world appears to operate." When we find out that the world does not possess the objective value or meaning that we want it to have or have long since believed it to have, we find ourselves in a crisis. Nietzsche asserts that with the decline of Christianity and the rise of physiological decadence, nihilism is in fact characteristic of the modern age, though he implies that the rise of nihilism is still incomplete and that it has yet to be overcome. Though the problem of nihilism becomes especially explicit in Nietzsche's notebooks (published posthumously), it is mentioned repeatedly in his published works and is closely connected to many of the problems mentioned there. Nietzsche characterized nihilism as emptying the world and especially human existence of meaning, purpose, comprehensible truth, or essential value. This observation stems in part from Nietzsche's perspectivism, or his notion that "knowledge" is always by someone of some thing: it is always bound by perspective, and it is never mere fact. Rather, there are interpretations through which we understand the world and give it meaning. Interpreting is something we can not go without; in fact, it is a condition of subjectivity. One way of interpreting the world is through morality, as one of the fundamental ways that people make sense of the world, especially in regard to their own thoughts and actions. Nietzsche distinguishes a morality that is strong or healthy, meaning that the person in question is aware that he constructs it himself, from weak morality, where the interpretation is projected on to something external. Nietzsche discusses Christianity, one of the major topics in his work, at length in the context of the problem of nihilism in his notebooks, in a chapter entitled "European Nihilism." Here he states that the Christian moral doctrine provides people with intrinsic value, belief in God (which justifies the evil in the world) and a basis for objective knowledge. In this sense, in constructing a world where objective knowledge is possible, Christianity is an antidote against a primal form of nihilism, against the despair of meaninglessness. However, it is exactly the element of truthfulness in Christian doctrine that is its undoing: in its drive towards truth, Christianity eventually finds itself to be a construct, which leads to its own dissolution. It is therefore that Nietzsche states that we have outgrown Christianity "not because we lived too far from it, rather because we lived too close." As such, the self dissolution of Christianity constitutes yet another form of nihilism. Because Christianity was an interpretation that posited itself as the interpretation, Nietzsche states that this dissolution leads beyond skepticism to a distrust of all meaning. The inability for Christianity to serve as a source of valuating the world is reflected in Nietzsche's famous aphorism of the madman in The Gay Science. The death of God, in particular the statement that "we killed him", is similar to the self dissolution of Christian doctrine: due to the advances of the sciences, which for Nietzsche show that man is the product of evolution, that Earth has no special place among the stars and that history is not progressive, the Christian notion of God can no longer serve as a basis for a morality. One such reaction to the loss of meaning is what Nietzsche calls passive nihilism, which he recognizes in the pessimistic philosophy of Schopenhauer. Schopenhauer's doctrine, which Nietzsche also refers to as Western Buddhism, advocates separating oneself from will and desires in order to reduce suffering. Nietzsche characterizes this attitude as a "will to nothingness", whereby life turns away from itself, as there is nothing of value to be found in the world. This mowing away of all value in the world is characteristic of the nihilist, although in this, the nihilist appears inconsistent: this "will to nothingness" is still a form of valuation or willing. He describes this as "an inconsistency on the part of the nihilists":

Нигилист – әлемнің қалай болу керек екенін білгенде, оның олай болмайтынын, ал қалай болу керек екенін білгенде, оның мүлде жоқ екенін мойындайтын адам. Осы көзқарас бойынша, біздің өмір (әрекет, азап, қалау, сезім) мәнсіз: «босқа» деген қайғы нигилисттердің қайғысы – сонымен қатар, қайғы ретінде, нигилисттер тарапынан туындаған қайшылық. |Фридрих Ницше, KSA 12:9 [60]| «Еркінің күші», 585-бөлім, Вальтер Кауфманн аударған. Ницшенің нигилизм мәселесіне қатысы күрделі. Ол нигилизм мәселесіне жекелей, терең сезіммен қарап, бұл қазіргі заманның халқының проблемасы оның бойында «оянғанын» айтады. Ницшеге сәйкес, нигилизм жеңілгенде ғана мәдениет өркендеуі үшін нағыз негізге ие болады. Ол оның келуін жылдамдатып, содан кейін оның толық жеңілуін жылдамдатуды қалады. Ескі құндылықтарды жойып, жаңа сенімдер мен түсіндірулерді орнатуға бағытталған еріктік жою, пассивті нигилизмге қарсы, ол ескі құндылықтардың ыдырауына мойын бұрады. Құндылықтарды еріктікпен жою және нигилизм жағдайын жеңіп, жаңа мағына құру, бұл белсенді нигилизм Ницше басқа жерде еркін рух деп атаған нәрсемен байланысты болуы мүмкін.

Ницшедің Хайдеггерлік түсіндірмесі

Мартин Хайдеггердің Ницшеге берген түсіндірмесі Ницше ұсынған нигилизм проблемасын зерттеген көптеген постмодерн ойшылдарға әсер етті. Тек жақында ғана Хайдеггердің ницшеандық нигилизм зерттеулеріне әсері әлсіреп кетті. 1930 жылдары Хайдеггер Ницше туралы дәріс оқыды. Нигилизм тақырыбына Ницшенің қосқан үлесін ескере отырып, Ницшеге Хайдеггердің ықпалды түсіндірмесі нигилизм терминінің тарихи дамуы үшін маңызды. Ницшеге зерттеу мен оқытудың Хайдеггер әдісі оның өзінен шыққан. Ол Ницшені Ницше ретінде ұсынуға тырыспайды, керісінше Ницшенің ойларын өзінің философиялық жүйесіне – Болмыс, Уақыт және Дазайнға – енгізуге ұмтылады. «Болмыстың тарихымен анықталған нигилизм» (1944–46) еңбегінде Хайдеггер Ницшенің нигилизмін, осы уақытқа дейін ең жоғары саналған құндылықтарды девальвациялау арқылы жеңіске жетуге жасалған тырыс ретінде түсінуге тырысады. Хайдеггердің пікірінше, осы девальвацияның қағидасы – билікке құштарлық. Билікке құштарлық – бұрынғы барлық құндылықтарды бағалаудың қағидасы. Бұл девальвация қалай жүзеге асырылады және неліктен бұл нигилистік? Хайдеггердің философияға қатысты негізгі сын-ескертпелерінің бірі – философия, әсіресе метафизика, болмыс (seiende) және Болмыс (Sein) ұғымдарын ажырата алмауы. Хайдеггердің пікірінше, Батыс ой-санасының тарихын метафизика тарихы ретінде қарастыруға болады. Сонымен қатар, метафизика Болмыс ұғымы туралы сұрақ қоюды ұмытқандықтан (Хайдеггер бұл құбылысты Seinsvergessenheit деп атайды), ол Болмыстың құлдырауының тарихы болып табылады. Сондықтан Хайдеггер метафизиканы нигилистік деп атайды. Осы себепті Ницшенің метафизикасы нигилизмге қарсы жеңіс емес, оның толықтығы болып табылады. Хайдеггер Ницшені түсіндіруде Эрнст Юнгерден шабыттанды. Хайдеггердің Ницше туралы дәрістерінде Юнгерге көптеген сілтемелер кездеседі. Мысалы, 1945 жылғы 4 қарашада Фрайбург университетінің ректорына жолдаған хатында Хайдеггер Юнгердің ықпалымен «Құдай өлді» деген ұғымды «Билікке құштарлықтың шындығы» ретінде түсіндіруге тырысады. Хайдеггер Юнгерді нацистік кезеңде Ницшені тым биологиялық немесе антропологиялық тұрғыдан қараудан қорғағаны үшін де мақтайды. Хайдеггердің Ницшені түсіндіруі көптеген маңызды постмодернист ойшылдарға әсер етті. Джанни Ваттимо еуропалық ойдың Ницше мен Хайдеггер арасындағы алға-артқа қозғалысына назар аударады. 1960 жылдары Ницшенің «жаңа өркендеуі» басталды, оның бастауында Маццино Монтинари мен Джорджио Коллидің еңбектері тұрды. Олар Ницшенің жинақталған шығармаларының жаңа және толық басылымын жасауға кірісті, бұл Ницшені ғылыми зерттеулер үшін қолжетімді етті. Ваттимоның сөзіне қарағанда, Колли мен Монтинаридің жаңа басылымынан кейін Хайдеггердің Ницшені түсіндіруіне сын көзбен қарау қалыптаса бастады. Басқа француз және итальяндық философтар сияқты Ваттимо да Ницшені түсіну үшін Хайдеггерге толығымен немесе жартылай ғана сүйенгісі келмейді. Алайда Ваттимо Хайдеггердің ниеттерін оларды жалғастыруға жеткілікті дәл деп санайды. Ваттимо осы алға-артқа қозғалыстың бір бөлігі ретінде француз философтары Делез, Фуко және Дерриданы, ал итальяндық философтары Каччари, Северино және өзінің есімдерін атайды. Юрген Хабермас, Жан Франсуа Лиотар және Ричард Рорти де Хайдеггердің Ницшені түсіндіруіне әсер еткен философтар.

Martin Heidegger's interpretation of Nietzsche influenced many postmodern thinkers who investigated the problem of nihilism as put forward by Nietzsche. Only recently has Heidegger's influence on Nietzschean nihilism research faded. As early as the 1930s, Heidegger was giving lectures on Nietzsche's thought. Given the importance of Nietzsche's contribution to the topic of nihilism, Heidegger's influential interpretation of Nietzsche is important for the historical development of the term nihilism. Heidegger's method of researching and teaching Nietzsche is explicitly his own. He does not specifically try to present Nietzsche as Nietzsche. He rather tries to incorporate Nietzsche's thoughts into his own philosophical system of Being, Time and Dasein. In his Nihilism as Determined by the History of Being (1944–46), Heidegger tries to understand Nietzsche's nihilism as trying to achieve a victory through the devaluation of the, until then, highest values. The principle of this devaluation is, according to Heidegger, the will to power. The will to power is also the principle of every earlier valuation of values. How does this devaluation occur and why is this nihilistic? One of Heidegger's main critiques on philosophy is that philosophy, and more specifically metaphysics, has forgotten to discriminate between investigating the notion of a being (seiende) and Being (Sein). According to Heidegger, the history of Western thought can be seen as the history of metaphysics. Moreover, because metaphysics has forgotten to ask about the notion of Being (what Heidegger calls Seinsvergessenheit), it is a history about the destruction of Being. That is why Heidegger calls metaphysics nihilistic. This makes Nietzsche's metaphysics not a victory over nihilism, but a perfection of it. Heidegger, in his interpretation of Nietzsche, has been inspired by Ernst Jünger. Many references to Jünger can be found in Heidegger's lectures on Nietzsche. For example, in a letter to the rector of Freiburg University of November 4, 1945, Heidegger, inspired by Jünger, tries to explain the notion of "God is dead" as the "reality of the Will to Power." Heidegger also praises Jünger for defending Nietzsche against a too biological or anthropological reading during the Nazi era. Heidegger's interpretation of Nietzsche influenced a number of important postmodernist thinkers. Gianni Vattimo points at a back and forth movement in European thought, between Nietzsche and Heidegger. During the 1960s, a Nietzschean 'renaissance' began, culminating in the work of Mazzino Montinari and Giorgio Colli. They began work on a new and complete edition of Nietzsche's collected works, making Nietzsche more accessible for scholarly research. Vattimo explains that with this new edition of Colli and Montinari, a critical reception of Heidegger's interpretation of Nietzsche began to take shape. Like other contemporary French and Italian philosophers, Vattimo does not want, or only partially wants, to rely on Heidegger for understanding Nietzsche. On the other hand, Vattimo judges Heidegger's intentions authentic enough to keep pursuing them. Philosophers who Vattimo exemplifies as a part of this back and forth movement are French philosophers Deleuze, Foucault and Derrida. Italian philosophers of this same movement are Cacciari, Severino and himself. Jürgen Habermas, Jean François Lyotard and Richard Rorty are also philosophers who are influenced by Heidegger's interpretation of Nietzsche.

Ницшедің Делюздік түсіндірмесі

Жиль Делеуздің Ницшенің нигилизм тұжырымын түсіндіруі, әдеттегі анықтамадан (осы мақаланың қалған бөлігінде сипатталғандай) кейбір жағынан түбегейлі өзгеше, тіпті қарама-қарсы. Нигилизм – Делеуздің "Ницше және философия" (1962) атты ерте туындысының негізгі тақырыптарының бірі. Онда Делеуз Ницшенің нигилизмін "өмірді жоққа шығару және барлықты төмендету ісі" ретінде жиі түсіндіреді. Осылай анықталған нигилизм, жоғары құндылықтарды немесе мағынаны жоққа шығару емес, керісінше, осындай жоғары құндылықтар немесе мағына атынан өмірді төмендету болып табылады. Сондықтан Делеуз (өз сөзімен айтқанда, Ницшемен бірге) христиандық пен платонизм, және олармен бірге бүкіл метафизиканың өзіндік нигилистік екенін айтады.

Постмодернизм

Постмодернистік және постструктуралистік ой Батыс мәдениеттерінің "ақиқаттарын" негіздеген тұғырларды күдікке түсірді: абсолютті білім мен мағынаны, авторлықтың "орталықтан алынуын", оң білімді жинақтауды, тарихи прогресті, сондай-ақ гуманизм мен Ағарту дәуірінің белгілі бір идеалдарын және практикаларын.

Дерида

Жакус Деррида, оның деконструкциясы көбінесе нигилистік деп аталады, бірақ ол өзі басқалар айтқандай нигилистік позицияға бармады. Дерридалық деконструкционистер бұл тәсіл мәтіндерді, жеке адамдарды немесе ұйымдарды шектеуші шындықтан босатады, сондай-ақ деконструкция өмір сүрудің басқа мүмкіндіктерін ашады деп санайды. Мысалы, Гайатри Чакраворти Спивак деконструкцияны батыс ғылымын субальтерндердің дауысына және батыстық мәтіндер канонынан тыс философияларға ашу үшін этикалық құрал ретінде пайдаланады. Дерриданың өзі "басқаға деген жауапкершілік" принципіне негізделген философияны құрды. Осылайша, деконструкцияны шындықты жоққа шығару емес, шындықты тану мүмкіндігін жоққа шығару деп қарастыруға болады. Яғни, ол нигилизмнің онтологиялық мәлімдемесімен салыстырғанда эпистемологиялық мәлімдеме жасайды.

Льотард

Лиотардтың пікірінше, философтар өздерінің тұжырымдарын объективті шындыққа немесе әдіске сүйене отырып дәлелдемей, оларды дүние туралы айтылатын әңгімелер арқылы заңдыландырады. Бұл әңгімелердің жанындағы дәуір мен жүйеден бөліп қарау мүмкін емес, Лиотард оларды мета-наративтер деп атайды. Одан кейін ол постмодерн жағдайды осы мета-наративтерді де, мета-наративтер арқылы заңдыландыру процесін де қабылдамаумен сипаттайды. Шындық пен мағынаның тұрақсыздығы туралы осы түсінік нигилизмге бастап әкелуі мүмкін, бірақ Лиотард соңғысын қабылдауға құштар емес. Мета-наративтердің орнына біз өз тұжырымдарын заңдыландыру үшін өзгермелі қарым-қатынастар мен өзгеруге бейім шындықтарға негізделген жаңа тілдік ойындарды құдық, олардың ешқайсысы түпкі шындыққа сілтеу үшін ерекше құқыққа ие емес.

Бадрильяр

Постмодерн теоретигі Жан Бодриярд "Симулякра және симуляция" еңбегінде постмодерн тұрғысынан нигилизм туралы қысқаша жазған. Ол көбінесе нақты әлемді құрайтын симуляцияларға қарағанда, нақты әлемді түсіндіру мәселелеріне ден қойды. Мағынаның қолданылуы Бодриярдың нигилизм талқылауындағы маңызды тақырып еді.

Міндеттер

19 ғасырдан бері нигилизм философияның түрлі салаларындағы әртүрлі көзқарастарды қамтиды. «Британ энциклопедиясы» айтқандай, олардың әрқайсысы «шынайы моральдық шындықтар мен құндылықтардың бар екенін жоққа шығарып, білім мен байланыс мүмкіндігін жоққа шығарып, өмірдің немесе ғаламның мәні жоқ екенін және мақсаты жоқ екенін» көрсетеді. Космикалық нигилизм – шындық немесе космос толығымен немесе маңызды бөлігімен түсініксіз және ол адамның мақсаттары мен принциптеріне негіз бермейді деген ұстаным. Ол көбінесе эпистемологиялық және экзистенциалдық нигилизммен, сондай-ақ космосизммен байланысты. Эпистемологиялық нигилизм – білім жоқ немесе ол бар болса, адам баласы оған жете алмайды деген философиялық күмәнділіктің бір түрі. Оны барлық білімнің белгісіздігіне сәйкес келетін эпистемологиялық қателікпен шатастыруға болмайды. Экзистенциалдық нигилизм – өмірдің ішкі мәні мен құндылығы жоқ деген ұстаным. «Американдық мұрағатының медициналық сөздігі» нигилизмнің бір түрін «барлық болмысты жоққа шығаратын күмәнділіктің жоғары деңгейі» деп түсіндіреді. Нақты әлемге қатысты ұқсас күмәнділік солипсизмде де кездеседі. Дегенмен, екі көзқарас та заттардың нағыз болуының анықтығын жоққа шығарса да, нигилист өзінің болуын жоққа шығарады, ал солипсист оны растайды. Бұл екі ұстаным да антиреализмнің түрлері саналады. Мереологиялық нигилизм, композициялық нигилизм деп те аталады, – өз бөліктері бар заттар жоқ деген метафизикалық ұстаным. Бұл ұстаным кеңістіктегі заттарға да, уақытта бар заттарға да қолданылады, олардың уақытша бөліктері жоқ деп есептеледі. Керісінше, тек бөліктері жоқ негізгі құрылыс блоктары ғана бар, сондықтан біз көріп, сезінетін әлем, бөліктері бар заттарға толы, адамның қате түсінігінің нәтижесі (яғни, егер біз анық көре алсақ, біз композициялық заттарды қабылдамас едік). Осы болмыстың түсіндірілуі шешімге негізделуі керек: Адамдар әлемнің «қажетсіз бөліктерін» көретін және түсінетін деңгейі – шындықтың объективті фактісі емес, тек сапалы түрде зерттеліп, білдірілуі мүмкін жасырын қасиет. Сондықтан, мереологиялық нигилизмнің дұрыстығын болжау немесе өлшеудің даусыз жолы жоқ. Мысалы, құмырсқа үлкен цилиндрлі заттың үстінен адасып қалуы мүмкін, себебі заттың шеңбері құмырсқаға қатысты тым үлкен, сондықтан құмырсқа заттың қисықтығы жоқ сияқты сезінеді. Демек, құмырсқаның «ішіндегі» әлемге қарайтын көзқарасы, құмырсқаның «ішіндегі» әлемге деген сезімін қалай сезінуіне маңызды фактор болып табылады. Моральдық нигилизм, сондай-ақ этикалық нигилизм деп аталады, – ешқандай мораль немесе этика жоқ деген метаэтикалық ұстаным; сондықтан ешқандай әрекет басқаларынан моральдық жағынан жоғары емес. Моральдық нигилизм моральдық релятивизмнен де, экспрессивизмнен де ерекшеленеді, өйткені ол әлеуметтік тұрғыдан құрылған құндылықтарды жеке немесе мәдени мораль ретінде мойындамайды. Бұл, сондай-ақ, нигилизмдегі басқа да моральдық ұстанымдардан айырмашылығы болуы мүмкін, егер ол бар болса, ол адамның құрастырған нәрсесі және осылайша жасанды, онда кез келген және барлық мағына әртүрлі мүмкін нәтижелерге байланысты. Басқа да ғалымдардың пікірінше, моральдық нигилизмнің өзі – бір түрі мораль. Купер былай жазады: «Мораль сөзінің ең кең мағынасында, моральдық нигилизм – бұл мораль». Пассивті және белсенді нигилизм, біріншісі философиялық пессимизммен теңестіріледі, нигилистік ойлаудың екі тәсілін көрсетеді; пассивті нигилизм нигилизмді өз алдына мақсат ретінде қарастырады, ал белсенді нигилизм оны жеңуге тырысады. Ницше үшін пассивті нигилизм «жоққа шығаруға деген ерік» және 19 ғасырда жоғары құндылықтардың ыдырауына байланысты қазіргі заманғы бейтараптық немесе бейхабарлық жағдайын қамтиды. Саяси нигилизм – барлық қолданыстағы саяси институттарды, оларды қолдаған принциптерді, құндылықтарды және әлеуметтік институттарды толығымен жоюдан басқа ешқандай саяси мақсат ұстамайтын ұстаным. Анархизммен жиі байланысты болса да, ол қазіргі саяси құрылымды жоққа шығарғаннан кейін әлеуметтік ұйымдастырудың әдісін ұсынбайтындығымен ерекшеленеді. Саяси нигилизмді талдауды Лео Штраус ұсынады. Терапевтік нигилизм, сондай-ақ медициналық нигилизм деп аталады, – медициналық араласудың тиімділігі күмәнді немесе мәнсіз деген ұстаным. Медициналық зерттеудің контекстуалды демаркациясына қатысты ғылым философиясымен айналысатын Якоб Стегенга Бейз теоремасын медициналық зерттеуге қолданады және «медициналық араласудың тиімділігі туралы гипотезаға дәлелдер келтірілген кезде де, біз сол гипотезаға сенуіміз керек емес» деген пікірді қорғайды.

From the 19th century, nihilism has encompassed a range of positions within various fields of philosophy. Each of these, as the Encyclopædia Britannica states, "denied the existence of genuine moral truths or values, rejected the possibility of knowledge or communication, and asserted the ultimate meaninglessness or purposelessness of life or of the universe." Cosmic nihilism is the position that reality or the cosmos is either wholly or significantly unintelligible and that it provides no foundation for human aims and principles. It is often related to both epistemological and existential nihilism, as well as cosmicism. Epistemological nihilism is a form of philosophical skepticism according to which knowledge does not exist, or, if it does exist, it is unattainable for human beings. It should not be confused with epistemological fallibilism, according to which all knowledge is uncertain. Existential nihilism is the position that life has no intrinsic meaning or value. The American Heritage Medical Dictionary defines one form of nihilism as "An extreme form of skepticism that denies all existence." A similar skepticism concerning the concrete world can be found in solipsism. However, despite the fact that both views deny the certainty of objects' true existence, the nihilist would deny the existence of self, whereas the solipsist would affirm it. Both of these positions are considered forms of anti realism. Mereological nihilism, also called compositional nihilism, is the metaphysical position that objects with proper parts do not exist. This position applies to objects in space, and also to objects existing in time, which are posited to have no temporal parts. Rather, only basic building blocks without parts exist, and thus the world we see and experience, full of objects with parts, is a product of human misperception (i. e., if we could see clearly, we would not perceive compositive objects). This interpretation of existence must be based on resolution: The resolution with which humans see and perceive the "improper parts" of the world is not an objective fact of reality, but is rather an implicit trait that can only be qualitatively explored and expressed. Therefore, there is no arguable way to surmise or measure the validity of mereological nihilism. For example, an ant can get lost on a large cylindrical object because the circumference of the object is so large with respect to the ant that the ant effectively feels as though the object has no curvature. Thus, the resolution with which the ant views the world it exists "within" is an important determining factor in how the ant experiences this "within the world" feeling. Moral nihilism, also called ethical nihilism, is the meta ethical position that no morality or ethics exists whatsoever; therefore, no action is ever morally preferable to any other. Moral nihilism is distinct from both moral relativism and expressivism in that it does not acknowledge socially constructed values as personal or cultural moralities. It may also differ from other moral positions within nihilism that, rather than argue there is no morality, hold that if it does exist, it is a human construction and thus artificial, wherein any and all meaning is relative for different possible outcomes. An alternative scholarly perspective is that moral nihilism is a morality in itself. Cooper writes, "In the widest sense of the word 'morality', moral nihilism is a morality." Passive and active nihilism, the former of which is also equated to philosophical pessimism, refer to two approaches to nihilist thought; passive nihilism sees nihility as an end in itself, whereas active nihilism attempts to surpass it. For Nietzsche, passive nihilism further encapsulates the "will to nothing" and the modern condition of resignation or unawareness towards the dissolution of higher values brought about by the 19th century. Political nihilism is the position holding no political goals whatsoever, except for the complete destruction of all existing political institutions—along with the principles, values, and social institutions that uphold them. Though often related to anarchism, it may differ in that it presents no method of social organisation after a negation of the current political structure has taken place. An analysis of political nihilism is further presented by Leo Strauss. Therapeutic nihilism, also called medical nihilism, is the position that the effectiveness of medical intervention is dubious or without merit. Dealing with the philosophy of science as it relates to the contextualized demarcation of medical research, Jacob Stegenga applies Bayes' theorem to medical research and argues for the premise that "Even when presented with evidence for a hypothesis regarding the effectiveness of a medical intervention, we ought to have low confidence in that hypothesis."

Әке

Дада терминін алғаш рет 1916 жылы Ричард Хюльсенбек пен Тристан Цара қолданған. Бұл қозғалыс шамамен 1916 жылдан 1923 жылға дейін созылды және Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде пайда болды, бұл оқиға суретшілерге үлкен әсер етті. Дада қозғалысы Швейцарияның Цюрих қаласының ескі бөлігінде, "Нидердорф" немесе "Нидердерфли" деп аталатын Кафе Вольтерде басталды. Дадаистер Даданың өнер қозғалысы емес, өнерге қарсы бағыт екенін мәлімдеді, кейде табылған заттарды табылған поэзия сияқты қолданды. Өнерді құндысынан төмендетуге ұмтылған бұл бейімділік көптеген адамдарды Даданың мәні бойынша нигилистік қозғалыс екеніне сендірді. Дада өзінің туындыларын түсіндіру үшін өзіндік құралдар жасағандықтан, оны басқа заманауи өнер бағыттарымен салыстыру қиын. Түсініксіздігіне байланысты, ол нигилистік өмір салты ретінде қарастырылады. Антон Чехов "Үш қарындас" пьесасында нигилизмді бейнелеген. "Не қатысы бар?" деген сөз тіркесі немесе оның ұқсас нұсқалары кейіпкерлердің көпшілігі оқиғаларға жауап ретінде айтады; осы оқиғалардың маңыздылығы кейіпкерлердің нигилизмді өмірлік стратегия ретінде қабылдағандығын көрсетеді. Француз жазушысы, маркиз де Садтың философиялық идеялары көбінесе нигилистік принциптердің ерте мысалдары ретінде аталады.

Медиа

Нигилистік дүниетанымының жиі өзін-өзі жоятын және аморальдық бейілімдерін бүгінгі көптеген бұқаралық ақпарат құралдарында, соның ішінде фильмдер мен телешоуларда көруге болады. Патрик Бейтман, Брет Истон Эллистің 1991 жылғы «Американдық психо» романында және 2000 жылғы фильмде моральдық және экзистенциалдық нигилизмді көрсетеді. Фильмде Бейтман өз мақсатына жету үшін кісі өлтіруден немесе азаптаудан тартынбайды. Ол жасаған істерінің зұлым екенін түсінгенде, күнәсін мойындап, жасаған қылмыстары үшін жаза алуға тырысады. 1993 жылғы «Groundhog Day» комедиялық фильміндегі Фил Коннорс фильмнің ортасына таяп экзистенциалдық нигилистік бейілімдерді дамытады. Бір күнді есепсіз рет қайталап өткізу барысында ол депрессияға ұшырап, әртүрлі тәсілдермен өз өмірін құртуға әрекеттеніп, тіпті Панксатонни Филді, оның күнделікті айналымын қайталауына себепкер деп санайтын марганецті ұрлап, тік жардан құлатып, екеуін де өлтіреді. 2004 жылғы «Коллатераль» фильмінің басты антагонисі Винсент, адам табиғаты жамандыққа бейім болғандықтан, өмірдің мәні жоқ деп санайды және адамдардың ішкі ниеттері тек өздеріне қатысты екенін айтады. 2022 жылғы «Барлығы бірден барлық жерде» фильміндегі басты антагонист Джобу Тупаки, мультивселененің шексіз хаосының салдарынан өмірді жалғастырудың қажеті жоқ деген экзистенциалдық нигилистік тұжырымға келеді. Ол нигилизмін «барлық нәрсені қамтитын нан» сияқты қара тесік құру арқылы көрсетеді, онда ол өзін және қалған мультивселенені жояды. Оның анасы Эвелин оның логикасына қысқа ғана уақытқа көнеді, бірақ кейін адамдық қарым-қатынастар мен таңдаудың құндылығына негізделген оң көзқарасқа қайта оралады. 2023 жылғы «Honkai: Star Rail» видео ойынында «Nihility» – Aeon IX басқаратын ойналатын жол, онда мультивселененің соңғы тағдыры – жоқ нәрсе екеніне және осы себепті құнды емес екеніне сенеді.

Негізгі мәтіндер

Брассьер, Рей (2007) Нигилизм: Ағартушылық және құрып жою, Нью-Йорк: Палгрейв Макмиллан. Якоби, Фридрих Генрих, Якоби Фихтеге (1799/1816), Немец тіліндегі мәтін (1799/1816), Якоби мен Фихтенің қосымша мәтіндерімен бірге, сындық аппарат, түсіндірмелер және итальян тіліне аударма, Istituto Italiano per gli Studi Filosofici, Неаполь 2011. Хайдеггер, Мартин (1982), Ницше, 1-4 томдар, Ф. А. Капуцци аудармасы, Сан-Франциско: Харпер & Роу. Кьеркегор, Серен (1998/1854), Сәт және кеш жазбалар: Кьеркегордың жазбалары, 23-том, редактор және аудармашы Говард В. Хонг және Эдна Х. Хонг, Принстон, Н.Ж.: Принстон университетінің баспасы. Кьеркегор, Серен (1978/1846), Екі дәуір: Кьеркегордың жазбалары, 14-том, редактор және аудармашы Говард В. Хонг және Эдна Х. Хонг, Принстон, Н.Ж.: Принстон университетінің баспасы. Кьеркегор, Серен (1995/1850), Махаббат туралы еңбектер: Кьеркегордың жазбалары, 16-том, редактор және аудармашы Говард В. Хонг және Эдна Х. Хонг, Принстон, Н.Ж.: Принстон университетінің баспасы. Ницше, Фридрих (2005/1886), Жақсы мен жаманнан тыс, Хелен Циммерн аудармасы. Ницше, Фридрих (1974/1887), Қуанышты ғылым, Уолтер Кауфман аудармасы, Винтаж. Ницше, Фридрих (1980), Барлық еңбектер. Kritische Studienausgabe, С. Колли және М. Монтинари редакциясы, Уолтер де Грюйтер. Ницше, Фридрих (2008/1885), Заратустра осылай сөйледі, Томас Комон аудармасы. Тарталья, Джеймс (2016), Мағынасыз өмірде философия: Нигилизм, сана және шындық жүйесі, Лондон: Блумсбери баспасы.

Екіншілік мәтіндер

Арена, Леонардо Витторио (1997), Del nonsense: tra Oriente e Occidente, Urbino: Quattroventi. Арена, Леонардо Витторио (2012), Мағынасыздық, электронды кітап. Арена, Леонардо Витторио (2015), Жылаңаштық туралы. "Басқалар үшін" кіру, Mimesis International. Барнетт, Кристофер (2011), Кьеркегор, пиетизм және қасиеттілік, Ashgate Publishing. Карр, Карен (1992), Нигилизмнің банальдануы, Нью-Йорк мемлекеттік университетінің баспасы. Катарини, Л. С. (2018), Сартрдан тыс және тұқымсыздық: Экзистенциализмнен аман қалу (Монреаль: argobookshop.ca-мен байланыс). Каннингэм, Конор (2002), Нигилизмнің генеалогиясы: Ештеңе философиясы және теологияның айырмашылығы, Нью-Йорк, Нью-Йорк: Routledge. Дент, Г., Уоллес, М., және Диа өнер орталығы. (1992). "Қара халық мәдениеті" (Қазіргі мәдениеттегі талқылаулар; № 8). Сиэтл: Bay Press. Дод, Эльмар (2013), "Ең құпия қонақ". Нигилизм философиясы. Марбург: Tectum 2013. Дрейфус, Хьюберт Л. (2004), Кьеркегор интернетте: Анонимдікке қарсы. Қазіргі заманның міндеті. 2009 жылдың 1 желтоқсанында алынды. Фрейзер, Джон (2001), "Нигилизм, модернизм және құндылық", 2009 жылдың 2 желтоқсанында алынды. Галимберти, Умберто (2008), L'ospite inquietante. Нигилизм және жастар, Милан: Feltrinelli. Гиллеспи, Майкл Аллен (1996), Ницшеге дейінгі нигилизм, Чикаго, Ил: Чикаго университетінің баспасы. Джованни, Джордж ди (2008), "Фридрих Генрих Якоби", Стэнфорд философия энциклопедиясы, Эдвард Н. Зальта (ред.). 2009 жылдың 1 желтоқсанында алынды. Харпер, Дуглас, "Нигилизм", Online Etymology Dictionary, 2009 жылдың 2 желтоқсанында алынды. Харрис, Карстен (2010), Нигилизм мен сенім арасында: "Екеуіне немесе" туралы түсініктеме, Walter de Gruyter Press. Хиббс, Томас С. (2000), Ештеңе туралы көрсетілімдер: "Экзорцисттен Сейнфелдке" дейінгі танымал мәдениеттегі нигилизм, Даллас, ТХ: Spence Publishing Company. Копич, Марио (2001), Ницшемен Еуропа туралы, Загреб: Jesenski i Turk. Кораб Карпович, В. Дж. (2005), "Мартин Хайдеггер (1889—1976)", Интернет философия энциклопедиясы, 2009 жылдың 2 желтоқсанында алынды. Кун, Элизабет (1992), Фридрих Ницшенің еуропалық нигилизм философиясы, Walter de Gruyter. Ирти, Наталино (2004), Юридикалық нигилизм, Laterza, Roma Bari. Лёвитт, Карл (1995), Мартин Хайдеггер және еуропалық нигилизм, Нью-Йорк, Нью-Йорк: Columbia UP. Мармыш, Джон (2003), Ештеңеге күлу: Нигилизмге жауап ретінде юмор, Олбани, Нью-Йорк: SUNY Press. Мюллер Лаутер, Вольфганг (2000), Хайдеггер және Ницше. Ницше интерпретациялары III, Берлин Нью-Йорк. Парвез Манзур, С. (2003), "Заманауилық және нигилизм. Адамзаттық тарих және мәннің жоғалтылуы", 2009 жылдың 2 желтоқсанында алынды. Роуз, Евгений әкесі Серафим (1995), Нигилизм, заманауи дәуірдегі революцияның тамыры, Форествилл, Калифорния: Fr. Серафим Роуз қоры. Розен, Стэнли (2000), Нигилизм: философиялық эссе, Саут-Бенд, Индиана: St. Augustine's Press (2-ші басылым). Северино, Эмануэле (1982), Нигилизмнің мәні, Милан: Adelphi. Slocombe, Will (2006), Нигилизм және постмодерн: Қиын қарым-қатынастың тарихы, Нью-Йорк, Нью-Йорк: Routledge. Тигани, Франческо (2010), Медеяны бейнелеу. Мифтен нигилизмге, Рим: Aracne. Тигани, Франческо (2014), Бослықтың көлеңкесі және нигилизмнің денесі, "Тесей кемесінде". Эсселер болу, миф және билік туралы, Неаполь: Guida. Виллет, Чарльз (2009), Этикалық нигилизмге қарай: Ницшелік үміттің мүмкіндігі, Саарбрюкен: Verlag Dr. Müller. Уильямс, Питер С. (2005), Мағынаға сенсем деймін: Нигилизмге жауап, Damaris Publishing.

Arena, Leonardo Vittorio (1997), Del nonsense: tra Oriente e Occidente, Urbino: Quattroventi. Arena, Leonardo Vittorio (2012), Nonsense as the Meaning, ebook. Arena, Leonardo Vittorio (2015), On Nudity. An Introduction to Nonsense, Mimesis International. Barnett, Christopher (2011), Kierkegaard, pietism and holiness, Ashgate Publishing. Carr, Karen (1992), The Banalisation of Nihilism, State University of New York Press. Cattarini, L. S. (2018), Beyond Sartre and Sterility: Surviving Existentialism (Montreal: contact argobookshop. ca)
Cunningham, Conor (2002), Genealogy of Nihilism: Philosophies of Nothing & the Difference of Theology, New York, NY: Routledge. Dent, G., Wallace, M., & Dia Center for the Arts. (1992). "Black popular culture" (Discussions in contemporary culture ; no. 8). Seattle: Bay Press. Dod, Elmar (2013), Der unheimlichste Gast. Die Philosophie des Nihilismus. Marburg: Tectum 2013. Dreyfus, Hubert L. (2004), Kierkegaard on the Internet: Anonymity vs. Commitment in the Present Age. Retrieved at December 1, 2009. Fraser, John (2001), "Nihilism, Modernisn and Value", retrieved at December 2, 2009. Galimberti, Umberto (2008), L'ospite inquietante. Il nichilismo e i giovani, Milano: Feltrinelli. Gillespie, Michael Allen (1996), Nihilism Before Nietzsche, Chicago, IL: University of Chicago Press. Giovanni, George di (2008), "Friedrich Heinrich Jacobi", The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Edward N. Zalta (ed.). Retrieved on December 1, 2009. Harper, Douglas, "Nihilism", in: Online Etymology Dictionary, retrieved at December 2, 2009. Harries, Karsten (2010), Between nihilism and faith: a commentary on Either/or, Walter de Gruyter Press. Hibbs, Thomas S. (2000), Shows About Nothing: Nihilism in Popular Culture from The Exorcist to Seinfeld, Dallas, TX: Spence Publishing Company. Kopić, Mario (2001), S Nietzscheom o Europi, Zagreb: Jesenski i Turk. Korab Karpowicz, W. J. (2005), "Martin Heidegger (1889—1976)", in: Internet Encyclopedia of Philosophy, retrieved at December 2, 2009. Kuhn, Elisabeth (1992), Friedrich Nietzsches Philosophie des europäischen Nihilismus, Walter de Gruyter. Irti, Natalino (2004), Nichilismo giuridico, Laterza, Roma Bari. Löwith, Karl (1995), Martin Heidegger and European Nihilism, New York, NY: Columbia UP. Marmysz, John (2003), Laughing at Nothing: Humor as a Response to Nihilism, Albany, NY: SUNY Press. Müller Lauter, Wolfgang (2000), Heidegger und Nietzsche. Nietzsche Interpretationen III, Berlin New York. Parvez Manzoor, S. (2003), "Modernity and Nihilism. Secular History and Loss of Meaning", retrieved at December 2, 2009. Rose, Eugene Fr. Seraphim (1995), Nihilism, The Root of the Revolution of the Modern Age, Forestville, CA: Fr. Seraphim Rose Foundation. Rosen, Stanley (2000), Nihilism: A Philosophical Essay, South Bend, Indiana: St. Augustine's Press (2nd Edition). Severino, Emanuele (1982), Essenza del nichilismo, Milano: Adelphi. Slocombe, Will (2006), Nihilism and the Sublime Postmodern: The (Hi)Story of a Difficult Relationship, New York, NY: Routledge. Tigani, Francesco (2010), Rappresentare Medea. Dal mito al nichilismo, Roma: Aracne. Tigani, Francesco (2014), Lo spettro del nulla e il corpo del nichilismo, in La nave di Teseo. Saggi sull'Essere, il mito e il potere, Napoli: Guida. Villet, Charles (2009), Towards Ethical Nihilism: The Possibility of Nietzschean Hope, Saarbrücken: Verlag Dr. Müller. Williams, Peter S. (2005), I Wish I Could Believe in Meaning: A Response to Nihilism, Damaris Publishing.