Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Гүлді өсімдіктер туысы
Genus of flowering plants
Тилландсия – Бромелия тұқымдасына жататын шамамен 650 түрден тұратын мәңгі жасыл, көп жылдық гүлді өсімдіктер туысы. Олар Неотропиктің ормандары, таулары және шөлдерінде, солтүстік Мексикадан және АҚШ-тың оңтүстік-шығысынан бастап Мезоамерика, Кариб теңізі және орталық Аргентинаға дейін таралған. Олардың күміс түсті жапырақтары арнайы жасушалармен (трихомалар) жабылған, олар үстіне жиналған суды жылдам сіңіре алады. Олар сондай-ақ көбінесе ауа өсімдіктері деп аталады, себебі олар топырақтан емес, ауадан қоректік заттар мен су алады. Олар қол жетімді кез келген бетке жабысуға бейім: телефон сымдары, ағаш бұтақтары, қабық, жалаңаш тастар және т.б. Олардың жеңіл тұқымдары мен жібектей парашюттары таралуына көмектеседі. Тилландсия түрлерінің көпшілігі – эпифиттер, яғни «өсімдік үстінде» өседі. Ал кейбіреулері аэрофиттер, олардың тамыр жүйесі өте аз және құмды шөл топырағында өседі. Эпифиттік тіршілік салтының арқасында бұл өсімдіктер топырақта өспейді, ағаш бұтақтарында, шөлдерде және ұзақ уақыт сумен қанықпайтын басқа да субстраттарда өмір сүреді.
Tillandsia is a genus of around 650 species of evergreen, perennial flowering plants in the family Bromeliaceae, native to the forests, mountains and deserts of the Neotropics, from northern Mexico and the southeastern United States to Mesoamerica and the Caribbean to central Argentina. Their leaves, more or less silvery in color, are covered with specialized cells (trichomes) capable of rapidly absorbing water that gathers on them. They are also commonly known as air plants because they obtain nutrients and water from the air, not needing soil for nourishment. They have a natural propensity to cling to whatever surfaces are readily available: telephone wires, tree branches, bark, bare rocks, etc. Their light seeds and a silky parachute facilitate their spread. Most Tillandsia species are epiphytes – which translates to 'upon a plant'. Some are aerophytes, which have a minimal root system and grow on shifting desert soil. Due to their epiphytic way of life, these plants will not grow in soil but live on the branches of trees, in deserts and on other substrates that will not be saturated with water for very long.
Сипаттама
Тилландсия – көпжылдық шөптесін өсімдіктер, олардың физиологиялық және морфологиялық айырмашылықтары өте көп, сондықтан бұл тұқым әртүрлі. Эпифиттік және саксиколдық ортада өсетін түрлердің, басқа өсімдіктерге немесе субстраттарға бекінуге арналған тамыр жүйелері және су мен қоректік заттарды сіңіруге бейімделген трихомалары сияқты, белгілі бір бейімделулері бар. Броммелия тұқымдастарының көпшілігі сияқты, кейбір түрлері қысыңқы сабақ осімен түйіршікті броммелиялар ретінде өседі. Жапырақтары розетка түрінде біріккен, төменгі жағын жауып, су жинайтын түтік құрайды. Гүлдерінің түсі әртүрлі: қызыл, сары, күлгін және қызғылт гүлдер кездеседі, сондай-ақ көп түсті гүлдер де бар. Ашық түстер тозаңдағыштарды тартады. Ауа өсімдігі гүлдеген кезде жапырақтарының түсі өзгеріп, тозаңдаушыларды қызықтырады. Екі қабатты гүлдері үш бөліктен тұрады. Үш еркін тостаған жапырағы симметриялық және үшкір. Тұқымдары көкжапырақ сияқты "парашютпен" жабдықталған. Бұл тұқымның тозаңдаушыларына көбелектер, құсқұстар және соңғы кезде анықталған, жартастар жатады.
Tillandsia are perennial herbaceous plants which exhibit a multitude of physiological and morphological differences making this a diverse genus. Having native habitats that vary from being epiphytic and saxicolous, species have certain adaptations, such as root systems designed to anchor to other plants or substrates, and modified trichomes for water and nutrient intake. Some of the species, like the majority of Bromeliaceae, grow as funnel bromeliads, with a compressed stem axis. The leaves are then close together in rosettes, and cover the lower areas of the leaves, forming a funnel for collecting water. The flower's color varies greatly; red, yellow, purple and pink flowers exist in this genus, and multicolored flowers are known. The bright colors attract pollinators. An air plant's foliage may also change color when it blooms, also attracting pollinators. The hermaphrodite flowers are threefold with double perianth. The three free sepals are symmetrical and pointed. The seeds have a "parachute" similar to the dandelion. Common pollinators of this genus include moths, hummingbirds and, more recently recognized, bats.
Ауқым
Тилландсиялар табиғи түрде экваторлық тропикалық жаңбырлы ормандар, Анд таулары, тау-кенді мекендері (саксиколды) және Луизиана батпақтары сияқты әртүрлі орталарда орналасқан, мысалы, испан мүжігі (T. usneoides) – ағаштардың бұтақтарының үстінде өсетін түр. Дегенмен, литофиттік (тастарда немесе тастардың үстінде өсетін, бірақ бұл шатырларда немесе тіпті телефон сымдарында да өмір сүруге дейін жете алады) түрлері де бар. Оның туған жері – Тропикалық және Субтропикалық Америка. Тилландсияның жасыл жапырақты түрлері көбінесе салқын және ылғалды климатта, жердің көлеңкелі жерлерінде немесе орманның төменгі қабаттарында өмір сүреді. Керісінше, сұр жапырақты түрлердің көбі жауын-шашын аз, бірақ ылғалдылығы жоғары аймақтарда өседі. Олар толық күн сәулесін жақсы көреді, сондықтан орманның жоғарғы қабаттарында, тастарда немесе (сирек) жерде кездеседі. Көптеген сұр түрлер эпифиттер болып табылады. Кейбір түрлері шамалы ксероморфтық қасиеттерге ие.
Tillandsia have naturally been established in diverse environments such as equatorial tropical rain forests, high elevation Andes mountains, rock dwelling (saxicolous) regions, and Louisiana swamps, such as Spanish moss (T. usneoides), a species that grows atop tree limbs. However, there are also species that are lithophytic (growing in or on rocks, though this can also stretch to living on roofs or even telephone wires). Its native range is Tropical & Subtropical America. Green leaved species of Tillandsia generally live in cool to humid climates, in areas of terrestrial shade or the lower levels of a forest. In contrast, almost all gray leaved species live in precipitation poor areas with high humidity. They prefer the full sun and can therefore be found in the upper floors of the woods, on rocks or (rarely) on the ground. Many of the gray species are epiphytes. Some species are more or less xeromorphic.
Экология
Тилландсияның түрлері КАМ циклы деп аталатын процесс арқылы фотосинтез жасайды, онда олар судың жоғалуын болдырмау үшін күндіз жапырақтарындағы саңылауларын (стоматаларын) жабады, ал түнде көмірқышқыл газын бекіту және оттегі шығару үшін ашады. Бұл оларға суды сақтауға мүмкіндік береді, себебі олар эпифиттер болып табылады. Оларда функционалды тамыр жүйесі жоқ, оның орнына олар трихомалар деп аталатын кішкентай құрылымдар арқылы жапырақтары арқылы аз мөлшерде суды сіңіреді. Тилландсияның түрлері ауадағы қоқыстар мен шаңнан да қоректік заттарды сіңіреді. Тилландсияда кездесетін тамыр жүйесі өсетін бетіне жабысу үшін нашар тұрақтандыратын, сынғыш тіреуіш ретінде ғана пайда болады. Суға толық сіңгеннен кейін, сору қабықшаларының астындағы жасыл сіңіру тіні қайтадан көрінеді, сондықтан өсімдік "жасыл" түске енеді. Енді өсімдік көбірек жарық сіңіре алады. Күннен кепкенде өсімдіктер ақшыл болады. Осы ерекше тіршілік стратегиясының арқасында тамырсыз өсімдіктер тұман тамшыларын да, жаңбыр суын да сіңіріп, суға деген қажеттіліктерін өтей алады. Тропикалық орманның тамырлы өсімдіктерінің үштен бірінен астамы эпифиттер болып табылады, олардың ішінде Тилландсияның түрлері де бар. Олардың қоршаған ортаның сыйымдылығына (қабілетіне) қосқан үлесі құрттар сияқты құрлықта тіршілік ететін жануарлардың ағаш басында гүлдеуіне мүмкіндік береді. Температура аса маңызды емес, түріне байланысты мұзға төзімділік әртүрлі. Мысалы, T. usneoides түнгі аязды шамамен 10 °C (14 °F) дейін көтере алады. Көптеген түрлер үшін ең қолайлы өсу температурасы 10 °C (50 °F) және 30 °C (86 °F) аралығында болады. Аз ғана түр 10 °C (14 °F) температураға төзімді, бірақ кейбіреулері, әдетте биік таулы аймақтардан шыққандары, жеңіл және қысқа мерзімді аяздарға төтеп бере алады және жұмсақ қысы бар аймақтарда жыл бойы сыртта өмір сүре алады.
Species of Tillandsia photosynthesize through a process called CAM cycle, where they close their stomata during the day to prevent water loss and open them at night to fix carbon dioxide and release oxygen. This allows them to preserve water, necessary because they are epiphytes. They do not have a functional root system and instead absorb water in small amounts through their leaves via small structures called trichomes. Species of Tillandsia also absorb their nutrients from debris and dust in the air. Any root system found on Tillandsia has grown to act as a fragile stabilizing scaffold to grip the surface they grow on. As soon as they have been soaked with water, the green assimilation tissue below the suction scales becomes visible again, the plant is therefore "greened". Now the plant can absorb more light. When the sun dries the plants, they turn white. Thanks to this special survival trick, plants without roots can absorb fog droplets as well as rainwater and thus cover their water needs. More than one third of a tropical forest's vascular plants are epiphytes which species of Tillandsia are part of. Their contribution to the environment's carrying capacity allows for terrestrial fauna like earthworms to thrive in the treetops. Temperature is not critical, the range being from Frost hardiness depends on the species. T. usneoides, for example, can tolerate night time frosts down to about 10 °C (14 °F). For most species, the ideal growth temperature is between , with a minimum of 10 °C (50 °F) and a maximum of 30 °C (86 °F). Few are resistant to 10 °C (14 °F), but some, usually from higher elevation areas, are hardy enough to withstand light and brief freezes and live outdoors year round in areas with mild winters.
Өсіру
Тилландсиялар, басқа бромелиялар сияқты, тозаңдану және тұқым түзу арқылы көбейе алады. Тилландсиялар өздігінен сүректенбейтіндіктен, тозаң сол түрдің басқа бір өсімдігінен алынуы тиіс. Тилландсияның гүлдеуі түріне байланысты бірнеше ай немесе жылдарға созылуы мүмкін. Гүлдегеннен кейін өсімдік қосалқы бүршіктер жасайды және өледі. Жалпы, жауынды аймақтарда жапырақтары жұқа, ал құрғақшылыққа бейім аймақтарда жапырақтары қалың сорттар өседі. Көптеген түрлер жаңбырдан, буланудан, шаңнан, шіріген жапырақтардан және жәндіктерден ылғал мен қоректік заттарды жалбырақтары арқылы сіңіреді, бұл процеске трихомалар деп аталатын құрылымдар көмектеседі. Ауадағы өсімдіктер күтімге аз талап ететін үй өсімдігі ретінде жылдам танымал болып келеді. Олардың тамыр жүйесінің шамалы болуы және басқа да бейімделулеріне байланысты, оларды әдетте аптасына төрт реттен аспайтын жиілікпен суару қажет, суарудың алдында өсімдіктің толығымен кебуіне мүмкіндік беру керек. Қажетті жарық мөлшері түрге байланысты; жалпы алғанда, күміс жабынмен және қатты жапырақтары бар ауа өсімдіктеріне жұмсақ жапырақтары бар ауа өсімдіктерінен көбірек күн сәулесі қажет. Оларға әдетте күшті жарық керек. Бірақ жаз айларында ең ыстық сағаттарда олар ағаштың көлеңкесін ұнатады. Өсімдіктер көбінесе бекітіліп, террариумға қойылады немесе жай ғана сәндік элемент ретінде теңіз қабықтарына орналастырылады. "Әуелік" деп аталатын түрлер үшін (Тилландсия cyanea-дан басқа мәдениетте кең таралған түрлердің көпшілігі), яғни тамырлары сіңіру қабілеті жоқ, тірекке айналған түрлер үшін, суару жапырақтарға жиі шашырату арқылы немесе өсімдікті суға толы ыдысқа қысқа уақытқа батыру арқылы жүзеге асырылады. Минералдық тұздары жоқ су ұсынылады. 2023 жылғы мәліметтер бойынша, Бромлеада қоғамы халықаралық деңгейде Т. Бакхустан Т. Яббаға дейін 34 бромлеада сорттарын тіркеген.
Tillandsias, like other bromeliads, can multiply through pollination and seed formation. Since Tillandsia are not self fertile, the pollen must come from another plant of the same species. Tillandsia, depending on the species, may take months or years to flower. After flowering, the plant forms offsets and dies. Generally, the thinner leafed varieties grow in rainy areas and the thick leafed varieties in areas more subject to drought. Most species absorb moisture and nutrients through the leaves from rain, dew, dust, decaying leaves and insect matter, aided by structures called trichomes. Air plants are growing rapidly in popularity as a low maintenance household plant. Due to their minimal root system and other adaptations, they generally do not require frequent watering, no more than four times a week, allowing the plant to completely dry before watering again. The amount of light required depends on the species; overall, air plants with silver dusting and stiff foliage will require more sunlight than air plants with softer foliage. They generally need a strong light. In summer outside, however, they prefer the light shade of a tree at the hottest hours. Plants are commonly seen mounted, placed in a terrarium, or simply placed in seashells as decorative pieces. For so called "aerial" species (the majority of the common species in culture except Tillandsia cyanea), that is to say those whose roots are transformed into crampons without any power of absorption, watering is done by the leaves in the form of frequent sprays, or brief soaking of the plant in a container full of water. Non calcareous water is recommended. as of 2023 there are 34 cultivars of bromeliad registered by Bromeliad Society International, from T. Bacchus to T. Yabba.