Бірінші Марна шайқасы

Кіріспе

Бірінші дүниежүзілік соғыс шайқасы

Марнаның бірінші шайқасы – 1914 жылдың 5-12 қыркүйегінде өткен Бірінші дүниежүзілік соғыстың шайқасы. Неміс армиясы Францияға 40 күн ішінде Парижді басып алып, француз және британ әскерлерін (Одақтастар/Антанта) жою арқылы соғысты жеңу жоспарымен басып кірді. Немістер тамыз айында алғашқы табыстарға қол жеткізді. Олар Монс және Фронтер шайқастарында жеңіске жетіп, солтүстік Франция мен Бельгияның үлкен аумағын басып алды. «Ұлы шегіну» деп аталатын кезеңде немістер француз-британдық әскерлерді негізінен оңтүстікке қарай қуды. Француздар мен британдықтар Марна өзенінің аңғарында шегінуді тоқтатты, ал немістер Парижден алға қарай жылжыды. Тамыз айындағы шайқас алаңдарынан кейін, британдық экспедициялық корпусының (БЭК) қолбасшысы фельдмаршал Джон Френч француздық одақтастарына деген сенімін жоғалтып, британдықтардың Англия арнасындағы порты қалаларына кетуге жоспарлай бастады, содан кейін Британияға эвакуациялауды көздеді. Алайда француз командирі Жозеф Жоффре өзінің шегініп жатқан әскерінде жақсы тәртіпті сақтап, шығыс жағынан қосымша күштер әкеліп, әскери резервтік бөлімшелерді тұрақты әскерге біріктіре отырып, нығайта алды. Қыркүйек айының басында франко-британдық күштер бір айлық науқаннан кейін шаршаған немістерден басым түсті, олардың жабдықтау желілері үзіліп, жетіспеушіліктерге тап болды. 3 қыркүйекте Париждің әскери губернаторы Жозеф Симон Галлени неміс оң фланкісінің осал екенін байқап, күштерін шабуылға орналастырды. 4 қыркүйекте Жоффре қарсы шабуылға бұйрық берді. Шайқас Париж мен Верден арасында, батыстан шығысқа қарай созылды. Шайқастың шешуші нүктесі және ең ауыр шайқас осы аумақтың батыс жартысында болды. 9 қыркүйекке дейін франко-британдық қарсы шабуылдың сәттілігі неміс 1-ші және 2-ші армияларын қоршау қаупіне ұшыратты, олар Эйн өзеніне шегінуге бұйрық алды. Шегінетін армиялар француз және британдықтармен қуылды. Неміс армиялары Айн өзенінің солтүстігіндегі шекарада шегінуді тоқтатты, онда олар биіктіктерге орнықты және Айнның бірінші шайқасын бастады. 9-12 қыркүйек аралығындағы неміс шегінуі Германияның Францияны тез жеңу әрекетінің соңына жеткізді. Екі жақ та қарсыласының солтүстік фланкісін қоршауға бағытталған өзара операцияларды бастады, бұл «Теңізге қарай жарыс» деп аталды, ол Бірінші Ипр шайқасында аяқталды және Бірінші дүниежүзілік соғыстың Батыс майданында төрт жылдық қанаулы окоп соғысына әкелді. 5-12 қыркүйек аралығындағы Марна шайқасының нәтижесінде шамамен 250 000 француз, 12 733 британ және 298 000 неміс әскері қаза тапты. Холгер Гервиг Марна шайқасын 20 ғасырдың ең маңызды құрлық шайқасы деп атады, ал тағы бір сарапшы Джон Дж. Тиерни кіші, оны тарихтағы ең маңызды шайқас деп мәлімдеді. Бұл шайқас француз халық фольклорында «Марнадағы керемет» деп сипатталған.

The First Battle of the Marne was a battle of the First World War fought from 5 to 12 September 1914. The German army invaded France with a plan for winning the war in 40 days by occupying Paris and destroying the French and British armies (Allies/Entente). The Germans had initial successes in August. They were victorious in the Battles of Mons and the Frontiers and overran a large area of northern France and Belgium. In what is called the Great Retreat the Germans pursued the retreating Franco/British forces more than southward. The French and British halted their retreat in the Marne River valley while the Germans advanced to from Paris. With the battlefield reverses of August, Field Marshal John French, commander of the British Expeditionary Force (BEF), lost faith in his French allies and began to plan for a British retreat to port cities on the English Channel for an evacuation to Britain. However, the French commander Joseph Joffre maintained good order in his retreating army and was able to reinforce it by bringing in additional manpower from his eastern flank and integrating military reserve units into the regular army. By early September, the Franco–British forces outnumbered the Germans who were exhausted after a month long campaign, had outrun their supply lines, and were suffering shortages. On 3 September the military governor of Paris, Joseph Simon Gallieni, perceived that the German right flank was vulnerable and positioned his forces to attack. On 4 September Joffre gave the order to launch a counteroffensive. The battle took place between Paris and Verdun, a west to east distance of The point of decision and the heaviest fighting was in the western one half of that area. By 9 September, the success of the Franco–British counteroffensive left the German 1st and 2nd Armies at risk of encirclement, and they were ordered to retreat to the Aisne River. The retreating armies were pursued by the French and British. The German armies ceased their retreat after on a line north of the Aisne River, where they dug in on the heights and fought the First Battle of the Aisne. The German retreat from 9 to 12 September marked the end of the German attempt to defeat France quickly. Both sides next commenced reciprocal operations to envelop the northern flank of their opponent in what became known as the Race to the Sea which culminated in the First Battle of Ypres and led to a bloody four year long stalemate of trench warfare on the Western Front of World War I. The Battle of the Marne from September 5 to 12 resulted in an estimated 250,000 French casualties, 12,733 British casualties and 298,000 German casualties. Holger Herwig called the Battle of the Marne the most important land battle of the 20th century, while another analyst, John J. Tierney, Jr, argued it was the most important battle in history. The battle is described in French folklore as the "miracle on the Marne."

Жауынгерлер

Германия мен Франция 1914 жылғы 3 тамызда бір-біріне соғыс жариялады. Екі тарап та соғыстың қысқа болатынын күтті. Германия екі фронтта соғыс қаупіне тап болды: шығысында Ресей, батысында Франция мен Ұлыбритания. Германияның стратегиясы – Францияны алты аптада жеңіп, содан кейін Ресейге көңіл аудару еді. Шлиффен жоспары (Гельмут фон Мольтке қайта қараған) бойынша, немістер Парижді басып алу және алты апта ішінде Париждің шығысындағы француз армиясын қоршап алып, жою мақсатымен Бельгия арқылы жылдам, дөңгелек, сағат тіліне қарсы шабуылға шықты. Германияның Бельгияның бейтараптығын бұзуы Ұлыбританияны соғысқа тартты. Ұлыбритания Францияға Британ экспедициялық корпусын (БЭК) жіберді. Германия батыс майдан үшін жеті армия құрды. Олардың үшеуі неміс оң флангында Марна шайқасына ең көп қатысты. Соғыс басталғанда Бірінші армияда Александр фон Клюк басқарған 320 000 сарбаз болды; Екінші армияда Карл фон Бюлов басқарған 260 000 сарбаз болды; ал Үшінші армияда Макс фон Хаузен басқарған 180 000 сарбаз болды. Марна шайқасына дейін бұл сандар азайды. Батыс майданындағы француз армиясы бастапқыда бес армиядан тұрды, олардың ішінде Фернан де Лангель де Кари басқарған Төртінші армия және сол фланғында Шарль Ланрезак басқарған Бесінші армия Марна шайқасына ең көп қатысты. Германияның шабуылын тоқтату үшін тағы екі француз армиясы құрылды: Парижді қорғау үшін құрылған Жозеф Галлиени басқарған 6-армия; және Фердинанд Фош басқарған 9-армия. Марна шайқасына қатысқан француз армиялары резервтегілермен, жаңа сарбаздармен және басқа француз және колониялық армиялардан келгендермен күшейтілді. Неміс оң флангына қарсы тұрған француз дивизиялары 23 тамызда 17,5-тен 6 қыркүйекте 41-ге дейін өсіп, 700 000-нан астам сарбазды құрады. Соғыс басталғанда БЭК-тің саны 130 000 сарбаз болды және оған Джон Френч басшылық етті. Армиялардың Бас қолбасшылары өте әртүрлі болды. Неміс бас штабының бастығы Мольтке шайқас бойында Люксембургтегі штабында болды. Ол бас штабының өкілдері арқылы жалпы директивалар берді, бірақ өз армия командирлеріне операцияларды жүргізуде кең өкілеттік берді. Ал француз командирі Жозеф Жоффре (жақсы тамақтанып, әр түнде үздіксіз сегіз сағат ұйықтауға тырысса да) белсенділікке толы болды. Жоффре өзінің армиялары мен командирлерін жиі аралады, оны Гран-при жарысының жүргізушісі басқарды. Ол өзінің талаптарына сай келмеген (немесе, кейбіреулер айтқандай, онымен келіспеуге батылы жеткен) 30-дан астам француз генералдарынан қызметін босатып, аяусыздық танытты. Британдық командир Джон Френч алғашқы шайқастарда британдықтардың шығынына қорқып, содан кейін немістермен қақтығысуға асықпады, бірақ ақыры Марна шайқасында маңызды рөл атқарды. Француздар мен немістердің стратегиялары да қарама-қайшы болды. Француздар өз назарын, әскерлерін және қорғанысын Францияның шығысына шоғырландырды, олар немістердің ең қауіпті болатынына сенді. Олар жаңылысты. Немістер шығыста негізінен қорғаныста тұрды, бірақ француз шабуылдарын тойтарды. Шығыста Францияның мақсаты – 1870 жылғы франко-герман соғысында Германияға жоғалтқан Эльзас-Лотарингияны қайтару еді. Француздар Бельгиямен солтүстік-батыс шекарасын нығайта алмады, өйткені олар немістердің сонда шабуыл жасауын күтпеді, сонымен қатар Бельгияның бейтараптығын бұзғаны үшін айыпталудан қорқып, осылайша британдықтардың соғысқа қатысуын жоғалтудан сақтанды. Алайда Германия Бельгияның бейтараптығын бұзуға еш қысым сезінбеді, өйткені оның мақсаты Ұлыбритания араласудан бұрын соғысты тез жеңу еді. Француздар мен британдықтар Германияның Бельгия арқылы Францияға шабуылға шығуына қарсы тұруда аз болды. Германия ұзақ соғыстың өзіне пайдалы емес екенін мойындады, өйткені Франция, Ұлыбритания және Ресейдің ресурстары олардан әлдеқайда көп болды. Франциямен соғысты тез жеңу мүмкіндігін теңестіруге болады. Тарихшы Гервигтің айтуынша, Шлиффен жоспары, Бельгияның бейтараптығын бұзуы және 1914 жылы Германияның Францияға басып кіруі – «барлығы немесе ештеңе емес, өркөкіректіктен туған және абайсыздыққа ұласып жатқан қауіпті тәуекел».

Germany and France declared war on each other on 3 August 1914. Both sides expected a short war. Germany faced the specter of a two front war, facing Russia in the east and France and Britain in the west. German strategy was to defeat France in six weeks and then turn its attention to Russia. As envisioned by the Schlieffen Plan (revised by Helmuth von Moltke), the Germans embarked on a rapid, circular, counter clockwise offensive through Belgium and into France with the objective of capturing Paris and enveloping and destroying the French army east of Paris within their six week timetable. The German violation of Belgium's neutrality brought Great Britain into the war. Britain sent the British Expeditionary Force (BEF) to France. Germany created seven armies for service on the western front. Three of them on the German right flank would be most involved in the Battle of the Marne. At the beginning of the war, the First Army numbered 320,000 men commanded by Alexander von Kluck; the Second Army had 260,000 men commanded by Karl von Bülow; and the Third Army commanded by Max von Hausen had 180,000 men. These numbers would be depleted by the time of the Marne Battle. The French army stationed on the western front initially consisted of five armies of which the Fourth Army, commanded by Fernand de Langle de Cary, and the Fifth Army, commanded by Charles Lanrezac, on its left flank would be most involved in the Battle of the Marne. Two additional French armies would be created to stem off the Germany offensive: the 6th Army commanded by Joseph Gallieni, created to protect Paris; and the 9th commanded by Ferdinand Foch. The French armies engaged in the Marne Battle were reinforced by reservists, recruits, and by transfers from other French and colonial armies. French divisions facing the German right wing rose from 17.5 on 23 August to 41 on 6 September, numbering more than 700,000 men. The BEF numbered 130,000 men at the beginning of the war and was commanded by John French. The Commanders in Chiefs of the armies were a study in contrasts. Moltke, the chief of the German General Staff, remained at his headquarters in Luxembourg throughout the battle. He issued General Directives by way of emissaries from his headquarters, but gave his army commanders wide latitude in their operations. By contrast, the French commander, Joseph Joffre, was a whirlwind of activity (although insisting on fine dining and an uninterrupted eight hours of sleep every night). Joffre visited his armies and their commanders frequently, driven by a Grand Prix race car driver. He was ruthless in firing more than 30 French generals who did not meet his standards (or, as some say, who dared to disagree with him). John French, the British commander, was intimidated by the casualties suffered by the British in initial battles and thereafter reluctant to engage the Germans, but finally played an important role in the Battle of the Marne. The strategies of the French and Germans likewise contrasted. The French focused their attention, troops, and defences in eastern France where they believed the Germans would be most dangerous. They were wrong. The Germans mostly stayed on defence in the east, although blunting French attacks. In the east, France had the objective of regaining Alsace–Lorraine which it had lost to Germany in the Franco German war of 1870. The French did not fortify their north western border with Belgium as they did not expect the Germans to attack there and also feared being accused of violating Belgian neutrality—and thereby losing British participation in the war. Germany, however, had no compunctions about violating Belgian neutrality as its objective was to win the war quickly before Great Britain could intervene decisively. The French and British were outnumbered in contesting the German offensive through Belgium into France. The Germans recognized that a long war was not in their interest as the resources of France, Great Britain, and Russia were far greater than their own. To win the war with France quickly would even the odds. To historian Herwig, the Schlieffen Plan, the violation of Belgian neutrality, and the German invasion of France in 1914 were "an all or nothing throw of the dice, a high risk operation born of hubris and bordering on recklessness."

Ұлы шегіну

Неміс және француз стратегиялары әр түрлі болды, олар соғыстың қысқа болатынын күтті. Франция үшін басты мақсат – 1870 жылғы франко-пруссия соғысында Германияға жоғалтқан Эльзас-Лотарингияны қайтарып алу еді. Германияның басты мақсаты – Францияны тез жеңіп, назарын ресейліктерге аудару болды. Соғыс басталғанда екі әскер де шабуыл қорғаныстан басым түседі деп сенді. Француз әскери философиясы «шабуылға табыну» ретінде сипатталды, яғни элан (рух) және кран (батылдық) әскери жеңістің маңызды элементтері деген сенім болды. «Әлем тарихындағы ең қорқынышты тамыз» олардың қате екенін дәлелдеді, өйткені артиллерия мен пулеметтер элан мен кранды жеңді. Француз капитаны Шарль де Голль: «Дүниедегі барлық батылдық та оққа қарсы тұра алмайды» деді. 1914 жылғы тамыз айында қанды шайқастар болды, олардың көпшілігін немістер жеңді, Германия Бельгияның көп бөлігін басып алды және неміс әскерлері Францияға жылдам кірді. Париждің солтүстігі мен батысында француз және британ әскерлері неміс шабуылынан шегінді. Париждің шығысында француз армиясы Эльзас-Лотарингияға бірнеше шабуыл жасады, бірақ олар сәтсіз аяқталды. Францияның XVII әскери жоспары Германия күштерінің көп бөлігін Францияның шығысында, Эльзас-Лотарингияда шоғырландыратынын болжады және Жофре осы сенімге берілді, бірақ 5-ші француз армиясының қолбасшысы Шарль Ланрезак немістер Бельгияға оның және британ экспедициялық корпусының күштерінен асып түсіп шабуыл жасағанын бірнеше рет ескертті. Зейнеткер генерал Жозеф Галлиени де Жоффреге немістердің басты күштері шығыста емес, солтүстік-батыста екенін ескертті. Жофре Ланрезакты қызметтен босатып, оның орнына Луи Франше д’Эсперейді тағайындады. Ланрезактың қорғаныс тактикасы және немістерге қарсы шабуылға бармауы, мүмкін, оның армиясын сақтап қалды, ол кейін Марна шайқасында маңызды рөл атқарды. 24 тамызда Жофре солтүстік-батыс (сол) қанаты қауіпте екенін мойындады. Ол XVII жоспардан бас тартып, француз әскерлерінің «жаудың күшін әлсірету үшін қорғанысқа көшуге мәжбүр болғанын және уақтылы шабуылға қайта оралатынын» жариялады. Ұлы шегіну басталды, онда француздың 3-ші, 4-ші және 5-ші армиялары мен француздың сол жағындағы британ экспедициялық корпусы көбінесе жаяу жүріп, шайқасқа түспей шегінді. Француздарды неміс 1-ші (Клюк), 2-ші (Бюлов) және 3-ші (Хаузен) армиялары қуалады. Жазғы ыстықта жүздеген мың неміс, француз және британ сарбаздары жүн киім киіп, қаптарымен оңтүстік-шығысқа қарай аттанды. Неміс командирлері жеңістеріне қуанды, бірақ Бас штаб бастығы Мольтке алаңдады. Немістер аз тұтқындар мен қару-жарақтарды алды, бұл француздар мен британдықтар дүрбелеңдемей, жақсы тәртіппен шегінгенін көрсетті. Шегіну кезінде Жофре қорғанысын нығайтты. Ол екі жаңа армия құрды. 6-шы армия Парижді қорғауға, Гальени әскери губернатор ретінде және Мишель Жозеф Маунори 6-шы армияның қолбасшысы ретінде тағайындалды. Галлиени тек гарнизондық әскерлерді ғана емес, сонымен қатар алға жылжып келе жатқан немістерге қарсы тұру үшін мобильді күшті де талап етті. Фердинанд Фош басқарған 9-шы армия үшінші және төртінші француз армияларының арасында орналасты. Француз теміржол жүйесін пайдаланып, Жофре екі шығыс армиясынан (1-ші және 2-ші) әскерлерді Марнаға көшірді және жартылай даярланған француз резервтерін қорғанысына қосты. Осы уақытта шабуылдаушы немістер логистикасын басып өтті және әскерлері арасындағы шығын жоғары болды. Клюктің 1-ші армиясы оны жабдықтаған теміржол станциясынан асып кетті. Оның 60 пайызы көлік құралдары, жылқыға арналған шөп тасымалдайтын вагондар бұзылды. Оның әскерлері Германиядан бір ай бұрын кеткеннен бері жүріп, бірнеше шайқаста соғысып, 20 000 сарбаз қаза тапты, жараланды және ауырды. Әскерлер «тірі қорқытқыштардай» еді. Оңтүстікке қарай жылжи берген сайын немістер өздерінің жабдықтау көздерінен оқшауланып, француздар оларға жақындады. Соғыстың басқа майдандарында көбірек әскерлерді сұрау (немесе мүмкін сенімсіздік) нәтижесінде Мольтке тамыз айында Франциядағы неміс шабуылшыларының санын 200 000 немесе одан да көп адамға қысқартты. Ол екі корпусты шығыс майданына ресейліктерге қарсы соғысуға жіберді және тағы екеуін Антверпен мен Мобегеге қоршауға берді. 1 тамызда неміс 1-ші және 2-ші армияларында 580 000 сарбаз болды; Марна шайқасында олардың саны 372 000-ға азайды. Шайқас қарсаңында Париж бен Верден арасындағы одақтас күштердің саны 980 000 француз және 100 000 британ сарбазын құрады, ал немістердің саны 750 000 болды. Немістерде 3300-ге қарсы 3000 зеңбірекпен артиллерияда басымдық болды.

The Germans and the French had different strategies for what they anticipated would be a short war. France's top priority was to recover Alsace Lorraine, lost to Germany in the Franco Prussian war of 1870. Germany's priority was to defeat France quickly, so that it could turn its attention to the Russians. Both armies at the beginning of the war believed that offence would prevail over defence. The French military philosophy has been characterized as the "cult of the offensive," a belief that elan (spirit) and cran (guts) were the essential elements of military victory. The "most terrible August in the history of the world" proved them wrong as artillery and machine guns triumphed over elan and cran. A French captain named Charles de Gaulle said 'that all the courage in the world cannot prevail against gunfire." August 1914 saw bloody battles, nearly all of which the Germans won, the conquest of most of Belgium by Germany, and the rapid advance of the German armies into France. North and west of Paris, the French and British armies retreated before the German onslaught. East of Paris, the French army launched several offensives into Alsace Lorraine which failed. France's military Plan XVII anticipated that Germany would concentrate most of its forces in eastern France in Alsace Lorraine and Joffre clung to that belief, although the commander of the 5th French army, Charles Lanrezac, repeatedly warned him that the Germans were attacking Belgium in numbers exceeding those of his own and the BEF. Retired general Joseph Gallieni also warned Joffre that the German's main effort was in the northwest, not the east. Joffre
fired Lanrezac and replaced him with Louis Franchet d'Espèrey. Lanrezac's defensive tactics and refusal to take the offensive against the Germans possibly resulted in the preservation of his army, which would subsequently play an important role in the Marne battle. On 24 August, Joffre finally acknowledged that his northwestern (left) flank was at risk. He abandoned the aggressive Plan XVII and instead proclaimed that the French armies were "forced to take defensive action to wear down the enemy's strength and resume the offense in due course." The Great Retreat began in which the French 3rd, 4th, and 5th armies and the BEF on the French left began a retreat, mostly walking rather than fighting. The French were followed by the German 1st (Kluck), 2nd (Bülow), and 3rd (Hausen) armies. Hundreds of thousands of German, French, and British soldiers marched southeast in summer heat, wearing woollen uniforms and carrying packs, the Germans motivated by the belief that they would soon capture Paris and end the war. German commanders exulted in their victories, but Chief of General Staff Moltke was worried. The Germans were capturing few prisoners and arms, an indication that the French and British were retreating in good order, not in panic. During the retreat, Joffre bolstered his defences. He created two new armies. The 6th was to defend Paris with Gallieni as the Military Governor and Michel Joseph Maunoury as the commander of the 6th army. Gallieni demanded not only garrison troops but also a mobile force to confront the advancing Germans. The 9th army headed by Ferdinand Foch was stationed between the third and fourth French armies. Utilizing the extensive French railway system, Joffre transferred men from the two eastern armies (the 1st and 2nd) to the Marne and integrated semi trained French reserves into his defence. Meanwhile, the attacking Germans had outrun their logistics and attrition among its soldiers was high. Kluck's first army had advanced beyond the railhead which supplied it. Sixty per cent of its motor transport had broken down as had fodder wagons carrying hay for horses. Its men had marched since leaving Germany one month earlier, fought several battles, and suffered 20,000 men killed, wounded, and ill. The soldiers were "like living scarecrows." With every mile marched southward, the Germans were more isolated from the sources of their supplies while the French were closer to theirs. Demands for more soldiers on other fronts in the war (and possible over confidence) resulted in Moltke reducing the number of German attackers in France by 200,000 or more men in August. He transferred two corps to the eastern front to fight the Russians and assigned another two to besiege Antwerp and Maubeuge. The German 1st and 2nd armies on 1 August had 580,000 soldiers; at the Battle of the Marne they had 372,000. By the eve of the battle, the allied forces between Paris and Verdun numbered 980,000 French and 100,000 British soldiers while the Germans numbered 750,000. The Germans had an advantage in artillery with 3,300 to 3,000 guns.

Соғыс қарсаңы

2 қыркүйекте Джон Киган «Германияның стратегиялық күш-жігері, Мольтке де, Клюк те түсінбесе де, ыдырап бастады» деді. Мольтке өзінің Шлиффен жоспарын жүзеге асыруға жеткілікті күші жоқ екенін түсінді, ол Клюктың 1-армиясының батыста және оңтүстікте Парижды қоршауын көздеді. Оның орнына ол неміс шабуылына қарсы ұрыс тәртібін өзгерту туралы «Ұлы директива» шығарды. Ол Парижден солтүстікке бұрылып өтуді бұйырды. Германия француздарды Париж бен Верденнің арасында қоршауға тырысты. Бұл мақсатқа жету үшін Бюловтың 2-армиясы 1-армиямен (Клюк) 2-армияның батыс жағын қорғау үшін эшелонмен ілесуге бұйрық берілген негізгі соққы күші болды. Бұл «Ұлы директива» кезінде Мольтке өзінің шешімін француздардың Марна арқылы шегінуін сипаттайтын ұсталған радиохабарламаға негіздеді. Клюк, Булоудың сақ болғаны сияқты батыл болғандықтан, жоспарлардың өзгеруіне риза болмады, себебі бұл оған Булоуды күту үшін алға жылжуды тоқтатуды талап ететін. Керісінше, бұйрықты кеңінен түсіндіріп (немесе оған мойынсұнбай), Клюк өзінің жолын оңтүстіктен оңтүстік-шығысқа бұрды, Бюловқа жақындады, бірақ эшелонмен емес, және 3 қыркүйекте оның күштері Париждің шығысында Марна өзенін кесіп өтті, мұны жасаған алғашқы немістер. Клюк әлі де шегініп келе жатқан француздың 5-армиясын қуды. Клюктің батылдығы француздар мен британдықтардың әлсіреп, жеңілген күштер екендігіне деген сенімінен туындады. Ол өзінің батысында Парижді қорғап тұрған жаңа француз армиясы – Жозеф Галлени мен Мауноридің 6-армиясы туралы білмеді және майданнан кеткен британдық экспедициялық корпусын ескермеді. Француз командирі Жоффре қарсы шабуыл жасауға қолайлы уақыт күтіп, дайындалып жатты. Ол жаңадан құрылған 6- және 9-армияларын күшейтті. 3 қыркүйекте Жоффре 5-армияның командирі Ланрезакты қызметтен босатып, оның орнына Луи Франше д’Эсперейді тағайындады. Ланрезак, Жоффре сияқты, неміс шабуылы Бельгиядан болатыны туралы дұрыс болжам жасаған жоқ. Ланрезак француздардың «шабуылға құштарлық» салдарынан туындаған қателікті түзетіп, шабуылдаушы немістерге қарсы қорғанысқа көшіп, әскерін сақтап қалды. Француз үкіметі 2 қыркүйекте немістер қаланы басып алады деп қорқып, Парижден қашып кетті. 4 қыркүйекте британдық генерал Генри Уилсонмен кездескен кезде француздың 5-армиясының жаңа командирі д’Эсперей француз және британдық күштерінің 1-армияға қарсы шабуыл жоспарын ұсынды. Шабуыл оңтүстіктен д’Эсперейдің 5-армиясы, батыстан британдық экспедициялық корпусы және Ourcq өзені бойында Галлени мен Мауноридің жаңа 6-армиясы арқылы жүргізілетін еді. Галлени 3 қыркүйекте осындай қорытындыға келді және Маунори мен 6-армияны шығысқа, немістердің қанатын табуға жіберді. 4 қыркүйекте Жоффр түстен кейін көп уақытын күл ағашының көлеңкесінде ойша жүгірумен өткізді. Кешкі ас ішу кезінде ол д’Эсперейдің қарсы шабуыл жоспары туралы хабар алды. Сол түні ол өзінің №5 Бас нұсқаулығында француз әскерінің шегінуін тоқтату туралы бұйрық берді және 6 қыркүйекте қарсы шабуылды бастауды бұйырды. Британдық экспедициялық корпусы француз бұйрықтарын орындауға міндетті емес еді, бірақ Жоффр британдықтардың қатысуы өте маңызды деп санайтын. Жоффр бірінші кезекте британ үкіметін BEF командирі Джон Френчке қысым жасауға дипломатиялық жолдармен көндіруге тырысты. Содан кейін 5 қыркүйекте Жоффр BEF штаб-пәтеріне барып, талқылаулар өткізді, ол «Мырза маршал, Англияның абыройы қауіпте!» деп айқайлап, қолын үстелге қатты соқты. Осы кездесуден кейін Френч келесі күні басталатын операциялық жоспарға келісті.

By 2 September, John Keegan said that "the German strategic effort, though neither Moltke nor Kluck perceived it, was beginning to fall apart". Moltke realized he did not have sufficient forces to carry out the Schlieffen Plan which envisioned the 1st army of Kluck encircling Paris to the west and south. Instead, he issued a Grand Directive changing the order of battle for the German attack. He ordered that Paris be bypassed on the north. The Germans would now attempt to entrap the French forces between Paris and Verdun. To accomplish this, the 2nd Army of Bülow became the primary striking force with the 1st Army (Kluck) ordered to follow in echelon to protect the western flank of the 2nd. At the time of this Grand Directive, Moltke based his decision on an intercepted radio transmission describing the French retreating across the Marne. Kluck, who was as bold as Bulow was cautious, was not pleased with the change of plans which would require him to halt his advance to wait for Bulow. Instead, interpreting the order broadly (or disobeying it), Kluck turned his line of march from south to southeast, becoming closer but not in echelon with Bülow, and on 3 September his forces crossed the Marne River east of Paris, the first Germans to do so. Kluck was in pursuit of the French 5th army which was still retreating. Kluck's boldness was based on his confidence that the French and British were a depleted and defeated force. He was unaware that a new French army, the 6th of Joseph Gallieni and Maunoury, was guarding Paris to his west and he discounted the British Expeditionary Force which had apparently abandoned the battlefield. The French commander Joffre was preparing for the propitious time when he would counterattack. He reinforced his newly created 6th and 9th armies. On 3 September Joffre dismissed Lanrezac, commander of 5th army, and replaced him with Louis Franchet d'Espèrey. Lanrezac had been right, as Joffre had been wrong, about the German offensive coming from Belgium. Lanrezac had also been right in violating the French "cult of the offensive" by taking a defensive posture against the invading Germans and preserving his army to fight another day. The French government fled Paris on 2 September fearing the Germans would conquer the city. On 4 September, while meeting with the British General Henry Wilson, d'Esperey, the new commander of the French 5th army, outlined a plan for a French and British counter attack on the German 1st Army. The counterattack would come from the south by d'Esperey's 5th Army, the west by the BEF, and at the Ourcq River by Gallieni and Manoury's new Sixth Army. Gallieni had come to the same conclusion on 3 September and sent Maunoury and the 6th Army east to find the German's flank. On 4 September, Joffre spent much of this afternoon in silent contemplation under an ash tree. At dinner he received word of d’Esperey's plan for the counterattack. That night he issued commands to halt the French retreat in his Instruction General No. 5 and ordered the counterattack to begin on 6 September. The BEF was under no obligation to follow orders of the French, but Joffre believed British participation was crucial. Joffre first attempted to use diplomatic channels to convince the British government to apply pressure on BEF commander John French. Then, on 5 September, Joffre journeyed to BEF headquarters for discussions which ended with him banging his hand dramatically on a table while shouting "Monsieur le Maréchal, the honour of England is at stake!" Following this meeting, French agreed to the operational plan to commence the following day.

Шайқас

6 қыркүйек күні таңертең 980 000 француз және 100 000 британдық әскер 3 000 қару-жарақпен Верден мен Париж арасындағы 750 000 неміс сарбазынан және 3 300 қару-жарақтан тұратын неміс шебіне шабуыл жасады. Жоффр Ұлы шегінуді аяқтап, қарсы шабуылға қажетті уақытты тапты. Шабуыл Марнаның оңтүстік салаларында екі бағытта жүргізілді: француздың 5-ші және 9-шы армиялары немістің 2-ші және 3-ші армияларына шабуыл жасады, ал Марнаның солтүстігінде француздың 6-шы армиясы немістің 1-ші армиясымен күш сынасты. Неміс армиялары арасындағы байланыс және үйлестіру нашар болды, ал Мольтке штабы Люксембургте болғандықтан, әрбір неміс армиясы жеке шайқасты.

Клюк

5 қыркүйекте, Жоффридің француз шабуылын бастау жоспарына бір күн қалғанда, француздар мен немістер Клюктің 1-армиясының оң қанатында шайқасты. Маунуридің 6-армиясының бір бөлігі, көбінесе резервтегілерден құралған және барлығы 150 000 сарбазды қамтитын, Ourcq өзенінің жанында Парижден солтүстік-шығысқа қарай немістерді іздеп барды. Олар 24 000 сарбаздық IV резервтік корпусымен, неміс генералы Ганс фон Гронаудың басқаруымен кездесті. Гронау Клюктің ең оң қанатын қорғауға жауапты болды. Ол Клюкке қарсы қанаттан шабуыл жасау қаупін сезіп, көп санды болса да, француздарға шабуыл жасап, 24 сағат бойы оларды ұстап тұрды, содан кейін шегінді. Осылайша Клюк өзінің оң қанатына және бүкіл армиясына күтпеген қауіп төнгенін ескертті. Клюк қарсы шабуылға түсуді шешті. Ол армиясына оңға бұрылып, батысқа қарауға бұйрық берді, 6-шы француз армиясынан туындаған қауіпке қарсы тұру үшін. Бұл Клюк күштерінің Марна өзенін оңтүстікке кесіп өтіп, екі күн ішінде француздарға қарсы позицияға жетуі керек екенін білдірді. Клюктің жылдам әрекеті 6-армияның Ourcq өзенінен неміс тылына қарай жылжуына кедерес келтірді. Клюк 6 және 7 қыркүйектегі француз шабуылдарын тойтарды. 7-8 қыркүйек аралығында Марна шайқасының ең танымал оқиғасы орын алды. Париждегі әскери губернатор Галлени Парижді қорғау үшін 6-армияны теміржол, жүк көліктері және Renault таксилері арқылы майданға сарбаздарды жеткізу арқылы нығайтты. Галлени Париждің орталық бөлігіндегі Лес-Инвалидеде шамамен алты жүз таксині қолға алды. Олар Нантейль-ле-Одуэнге, 50 шақырым қашықтықтағы майданға сарбаздарды тасыды. Таксилердің көпшілігі 8 қыркүйекте жұмыстан босатылды, бірақ кейбіреулері жараланғандар мен босқындарды тасымалдау үшін тағы да қалды. Қалалық ережелерге сәйкес, такси жүргізушілері өз есептегіштерін мінсіз жүргізді. Француз қазынасы барлық жол ақысын, 70 012 франкты төледі. Желі, жүк көліктері және таксимен жеткізілген алты мың сарбаздың келуі 6-армияға қарсы неміс шабуылының алдын алуда маңызды рөл атқарды. Алайда, генерал Галлени өзінің естеліктерінде кейбір адамдардың «таксилердің маңыздылығын асыра сілтегенін» айтты. 2001 жылы Страхан таксилерді «аңызға қарағанда аз» деп атады, ал 2009 жылы Гервиг таксилерді әскери тұрғыдан маңызсыз деп бағалады. Француздық моральға оң әсері күмәнсіз болды. Клюк 8 қыркүйек күні Молткеге «Шешім ертең генерал фон Квасттың қанаттан шабуылымен қабылданады» деп телеграмма жіберді. Келесі күні таңертең Кваст француздық 6-армияның қорғанысын бұзып өтіп, алыстағы Парижге жол ашты. Киганның сөздерімен айтқанда, «Марнадағы күштер тепе-теңдігі тағы да немістердің пайдасына бұрылғандай болды».

On 5 September, one day before Joffre's plan to begin the French offensive, the French and Germans clashed on Kluck's 1st army's right flank. Part of Maunoury's 6th army, made up mostly of reservists and numbering in total 150,000 was probing northeast from Paris near the Ourcq River looking for the Germans when it encountered the IV Reserve Corps of 24,000 men commanded by German general Hans von Gronau. Gronau had the responsibility of covering the outermost right flank of Kluck. He discerned the danger of a flank attack against Kluck and, although greatly outnumbered, attacked the French, holding them off for 24 hours before retreating. Kluck was therefore warned of the unexpected threat to his right flank and indeed his whole army. Kluck chose to mount a counteroffensive. He ordered his army to turn to the right and face west to confront the threat from the 6th French army. This involved a withdrawal of Kluck's forces who had crossed the Marne River to the south and now had to march in two days to reach positions facing the French. Kluck's swift reaction prevented the 6th Army from advancing across the Ourcq River to the German rear. Kluck moved off French attacks on 6 and 7 September. On the night of 7–8 September came the most storied event of the Battle of the Marne. Military Governor Gallieni in Paris reinforced the 6th army guarding Paris by shuttling soldiers to the front by rail, truck, and Renault taxis. Gallieni commandeered about six hundred taxicabs at Les Invalides in central Paris to carry soldiers to the front at Nanteuil le Haudouin, fifty kilometres away. Most of the taxis were demobilised on 8 September but some remained longer to carry the wounded and refugees. The taxis, following city regulations, dutifully ran their meters. The French treasury reimbursed the total fare of 70,012 francs. The arrival of six thousand soldiers by rail, truck, and taxi has been described as critical in preventing a possible German breakthrough against the 6th Army. However, in General Gallieni's memoirs, he notes how some had "exaggerated somewhat the importance of the taxis." In 2001, Strachan mentions only the taxis as "fewer than legend" and in 2009 Herwig called the taxis militarily insignificant. The positive impact on French morale was undeniable. Kluck telegrammed Moltke on the night of 8 September that "The decision will be obtained tomorrow by an enveloping attack by General von Quast." The next morning Quast fought his way through the defences of the French 6th army and the way to Paris, distant, was open. In Keegan's words, "The balance of advantage on the Marne once more seemed to have tilted the Germans' way."

Бюло мен Хаузен

6 қыркүйекте Марнадан оңтүстікке қарай Бюловтың 2-армиясы Клюк сияқты тозған және сарқылып, Германиядан шыққаннан бері шеруде болды, сондай-ақ 26 000-нан астам сарбазы қаза тапты және аурудан зардап шекті. Бюлов соғысты 260 мың сарбазбен бастаған еді; қыркүйекте оның қатары 154 мыңға дейін азайды. Оның үстіне, Клюкпен қарым-қатынасы нашар болды. Клюк Париж маңында шабуылға шыққанда, Бюлов 6 қыркүйектегі француз шабуылынан кейін қорғанысқа көшті. 7 қыркүйекте Бюлов өзінің оң жақ қанатына француздың 5-армиясы – Франше д’Эсперейдің шабуылдарынан кейін Петит-Морин өзеніне шегінуді бұйырды. Француздар шегінуге тырысқан 450 неміс сарбазын қырғынға ұшыратты. Оң жақ қанаты шегініп жатқан Бюлов сол жақ қанатына Хаузеннің 3-армиясының көмегімен шабуыл жасауға бұйырды. Хаузен Бюловтың сол жақ фланкін қорғап, 8 қыркүйекте Сезанн қаласының жанындағы Сент-Гонд батпақтарында Фохтың 9-армиясына шабуыл жасады. Бұл міндетке оның 82 мың сарбазы жұмылдырылды. Хаузеннің шабуылы күтпеген жерден болды, түнде, артиллериялық дайындықсыз басталды. Оның сарбаздары артиллериялық позицияларды "байонетпен" басып алды. Хаузен Фохты кері тартты, бірақ шабуыл сарбаздары шаршағандықтан және шамамен 11 000 қаза болғандықтан тоқтап қалды.

Ауыс

Клюктің 5-тен 7 қыркүйекке дейін 6-шы француз армиясымен шайқасу үшін солтүстік-батысқа бұрылуы, оның сол жақ қанатында, әскерлері мен 2-ші неміс армиясының Бюлов әскерлері арасында саңылау қалдырды. Француз әуе барлауы неміс күштерінің солтүстікке қарай 6-шы армияға қарсы жылжуын байқап, осы саңылауды анықтады. Фон Клюк пен Бюлов арасындағы координацияның болмауы саңылауды одан әрі кеңейтті. Одақтастар неміс шебіндегі бұл олқылықты пайдаланып, BEF-ті Клюкке қарсы солтүстік-батысқа, ал 5-ші армияны Бюловқа қарсы солтүстік-шығысқа, екі неміс армиясы арасындағы саңылауға жіберді. Француз 5-ші армиясының оң жақ қанаты 6 қыркүйекте шабуылға шығып, 2-ші армияны екі Морин шайқасында бекітті – бұл атау жергілікті екі өзеннің, Grand Morin және Petit Morin аттарынан алынған. BEF 6-8 қыркүйек аралығында алға жылжып, Petit Morin өзенін кесіп өтті, Марнадағы көпірлерді басып алды және терең бекініс орнатты. BEF командирі Френч Жоффреге шайқасқа қайта қатысатынын уәде бергеніне қарамастан, BEF-тің баяу жылдамдығы 5-ші армия командирі д’Эсперейді және басқа француз командирлерін ашуландырды. 6 қыркүйекте британдық күштер соншалықта баяу жылжыды ki күнінің соңында өз мақсаттарынан қалып қойды және тек жеті адам қаза тапты. BEF, немістерден он есе көп болғанына қарамастан, үш күнде аз ғана алға жылды. 5-ші армия 8 қыркүйекте Petit Morin өзенін кесіп өтті, бұл Бюловты 2-ші армияның оң жақ қанатын кері шегіндіруге мәжбүр етті. Келесі күні 5-ші армия Марнаны кесіп өтті, ал неміс 2-ші армиясы одан әрі шегінді.

Хенчтің экскурсиясы

Мольтке Люксембургтегі штаб-пәтерде француздағы неміс әскерлерімен байланыс жасай алмады. Ол өзінің телефон және телеграф жүйесіне сүйенудің орнына, әскерлеріне тапсырмаларды елші арқылы жібергенді жөн көрді. Ол өзінің тыңдаушы офицері, подполковник Ричард Хеншті әскерлерге барып қалуға жіберді. Мольтке Хеншке жазбаша емес, ауызша нұсқау берді, бірақ, көрінеді, Мольтке Хеншке, жай подполковникке, неміс әскерлеріне, егер олардың аман қалуы үшін қажет болса, кері қашуға бұйрық беру билігін берді. Хентштің міндеті, тарихшы Гервигтің сөзімен айтқанда, "әскери тарихындағы ең әйгілі штабтық сапар" болды. Хенч 8 қыркүйекте Люксембургтен автомобильмен шығып, сол түстен кейін 5-ші, 4-ші және 3-ші неміс армиясын аралады. Ол сол әскерлердің жағдайы "толыққанды жағдайда" екенін Мольтке айтты. Сол күні кешкі 6:45-те 2-армияның штабында Бюлов пен оның штабымен кездесу кезінде басқа хабарды алды. Хенчке Бюловтың оң жақ фланкі (Бюлов пен Клюк әскерлерінің арасындағы алшақтықты шектейтін) құлау алдында екенін айтты. Бюлов өзінің әскері "күлге айналған" және француздарға қарсы шабуыл жасауға "мүмкіндігі жоқ" екенін айтты. Ол Клюкті дағдарысқа кінәлады және Клюк француздық 6-армиямен соғысты дереу тоқтатып, олардың арасындағы алшақтықты жауып тастауы керектігін айтты. Олай етпеген жағдайда жағдай "өте ауыр" болып кетуі мүмкін. Лейтенант полковник Хенч фельдмаршал Бюлоға жауап бергендей, ол Клюкке 6-шы француз армиясымен шайқастан бас тартуға бұйрық беру үшін "толық өкілеттікке" ие екенін айтты. Кездесу барысында Бюлов өзінің әскері француздардың қысымына төтеп бере алмай отырғанын естіді. Бюлов әскерін кері қайтаруға бұйрық беріп, "есепке келмейтін салдарлар" болатынын болжады. Хенч француздар мен британдықтар Марнаны кесіп өткенде, немістердің жалпы шегінуі қажет екеніне Бюловпен келісті. Олар Клюктің Марнаға қарай Бюловтың 2-армиясымен бірігуі керектігін келісті. Егер Клюк бас тартса, Бюлов Марнадан солтүстікке қарай шегінер еді. Келесі күні, 9 қыркүйекте, майданнан тағы да жағымсыз жаңалықтар келіп түскеннен кейін, Бюлов Клюк не істейтінін білмей, тағы да кері шегінуге бұйрық берді. Осы арада Хенч Клюктің 1-ші армиясының штабына қарай жол тартты, Ourcq өзенінің жанындағы штабқа сағат 11:30-да келді, соғыстың салдарынан қираған жерлерден өтіп. Ол Клюк штабының бастығы Герман фон Кулмен кездесті. Хенч Бюловтың қауіпті жағдайын сипаттап, жалпы шегінудің қажеттілігін айтты, және Мольтке атынан өзінің билігін тағы да нығайтты. Кул "соққыға ұшырады". 1-армия Париж қаласына шабуыл жасауға және соғыста жеңіске жетуге дайын еді, бірақ Кулл Хеншке қосылды және Клюкке хабар берді. Бюловтың кері шегінуімен Клюктің соңынан еруден басқа жолы болмады және ол кері шегіну туралы бұйрық берді. Оның бұйрығында ол "Мольтке бас штабының бұйрығымен" шегінгендігі айтылды. 11 қыркүйекте Мольтке өзі 3-ші, 4-ші және 5-ші неміс армиясын аралап, 1-ші және 2-ші армиялардың Айн өзеніне кері шегінуіне қосымша, басқа шабуылға қайта топтасуға бұйрық берді. Немістерді француздар мен ағылшындар қуып жүрді, бірақ әлсіреп қалған одақтас күштердің қарқыны баяу болды және орташа есеппен күніне 19 шақырымға жететін. Немістер 64 шақырымнан кейін кері шегінуді тоқтатты, олар Эйн өзенінің солтүстігіндегі жерде қазып, бекіністер салды. Жоффре одақтас әскерлерге ілесуге бұйрық берді, бұл Айнның бірінші шайқасына әкелді (төменде қараңыз). "Шамамен 400 шақырымдық фронт бойында неміс жаяу әскері екі апта бойы қатал шайқаста жеңіп алған жерлерін қайтадан басып, кері шегіне бастады". Соғыстың алдыңғы шебінде жүрген неміс сарбаздары мен офицерлерінің көбісі, олар үшін ақымақтық деп саналған, кері қашу туралы бұйрыққа қатты наразы болды. Мейердің айтуынша, Марнадағы бірінші шайқас "тарихта Парижді құтқарған шайқас ретінде қалды, бірақ шын мәнінде бір жақтың шайқаспау шешімімен шешілді".

Moltke, at headquarters in Luxembourg, was out of communication with the German armies in France. Moltke preferred sending instructions to his armies by emissary rather than relying on his inadequate telephone and telegraph system. He sent his intelligence officer, Lieutenant Colonel Richard Hentsch, to visit the armies. Moltke's instructions to Hentsch were verbal, not written, although apparently Moltke gave Hentsch, a mere lieutenant colonel, the authority to order the German armies to retreat if necessary for their survival. Hentsch's mission, in the words of historian Herwig, was to become "the most famous staff tour in military history." Hentsch departed Luxembourg on 8 September by automobile and visited the 5th, 4th, and 3rd German Armies that afternoon. He reported back to Moltke that the situation of those armies was "entirely favorable." At 6:45 that evening, he received a different message at 2nd Army headquarters in a meeting with Bülow and his staff. Hentsch was told that Bülow's right flank (bordering the gap between Bülow's and Kluck's armies) was at the point of collapse. Bülow said that his army was "cinders" and "in no condition" to take the offensive against the French. He blamed Kluck for the crisis and said that Kluck should immediately break off the battle with the French 6th Army and close the gap between them. If not, the situation could become "extremely serious". Lt. Colonel Hentsch apparently responded to Field Marshall Bülow that, he, Hentsch had "full power of authority" to order Kluck to withdraw from his battle with the 6th French Army. During the meeting Bülow received the news that his army was buckling under pressure from the French. Bülow ordered a withdrawal of his forces and prognosticated "incalculable consequences". Hentsch agreed with Bülow that when French and British forces crossed the Marne a general retreat by the Germans would be necessary. They agreed that Kluck must disengage and march to the Marne to link up with Bülow's 2nd Army. If Kluck refused, Bülow would retreat north of the Marne. The next morning, 9 September, with additional bad news from the front arriving, Bülow ordered another withdrawal without knowing what Kluck would do. Meanwhile, Hentsch proceeded onwards to Kluck's 1st Army headquarters near the Ourcq River, arriving at 11:30 am after a journey through the devastation of war. He met with Kluck's chief of staff, Hermann von Kuhl. Hentsch described the hazardous position of Bülow and said a general retreat was necessary, again asserting his authority in the name of Moltke. Kuhl "was thunderstruck." The 1st Army was poised to assault the city of Paris and, hopefully, win the war, but Kuhl acceded to Hentsch and informed Kluck. With Bülow retreating, Kluck had no choice but to follow suit and he issued the order to retreat. His order said he was retreating "at the behest" of Moltke's General Staff. On 11 September Moltke himself visited the 3rd, 4th, and 5th German armies and ordered a retreat of those armies in addition to the ongoing retreat of the 1st and 2nd armies) to the Aisne River to regroup for another offensive. The Germans were pursued by the French and British, although the pace of the exhausted Allied forces was slow and averaged only 12 mile (19 km) per day. The Germans ceased their retreat after 40 mile (64 km), at a point north of the Aisne River where they dug in, preparing trenches. Joffre ordered allied troops to pursue, leading to the First Battle of the Aisne (see below). "Along a front of nearly 250 miles [400km], the German infantry faced about and began to retrace its steps over the ground won in bitter combat during the last two weeks." Many of the German soldiers and officers on the front lines of the conflict were bitter at what they regarded as a foolish order to retreat. Meyer said that the First Battle of the Marne "has come down to us in history as the fight that saved Paris but in fact was settled by one side's decision not to fight."

Салдары

9–13 қыркүйектегі неміс әскерінің шегінуі Шлиффен жоспарының аяқталуын білдірді. Мольтке императорға: "Мажасте, біз соғысты жоғалттық" деп хабарлаған деген сөз бар. ("Мажасте, wir haben den Krieg verloren"). Генерал фон Мольтке императорға "Мажасте, біз соғысты жоғалттық" деп айтты ма, жоқ па, біз білмейміз. Бірақ ол 9 қыркүйек күні түнде әйеліне, әскери істерден гөрі саяси мәселелерді көбірек сезіне отырып, былай деп жазғанын білеміз: "Іс жақсы жүрмеді. Париждің шығысындағы шайқастар біздің пайдамызға болған жоқ, және біз келтірген зиянды өтеуіміз керек". 14 қыркүйекте Германияның әскери басшылығы Кайзер Вильгельм II-ге "Мольткедің жүйкесі түйіліп, [ол] енді операция жүргізе алмайды" деп хабарлады. Кайзер "денсаулығының нашарлауы" үшін Мольткеді отставкаға жіберуге мәжбүр етті. Мольтке орнына әскери министр Эрих фон Фалькенхайн тағайындалды. Марна шайқасынан кейін немістер француздарға 11 717 тұтқын, 30 далалық зеңбірек және 100 пулеметті, ал британдықтарға 3500 тұтқынды жоғалтып, Айнға дейін шегінді. Немістердің шегінуі француздарды Верден–Марна–Париж желісінен ығыстырып, жылдам жеңіске жететін үмітін жойды. Шабуылдан кейін және екі тараптың да қарсыластың солтүстік фланғын бұруға тырысқандары сәтсіз аяқталғаннан кейін, қозғалыс соғысы немістер мен одақтас державалар төрт жылға жуық өзгермейтін бекіністер мен траншеялардың тұрақты майдан шебінде қарама-қарсы тұрып аяқталды.

Талдау

Соғыс басталғанда екі жақтың да қысқа соғыстан кейін жеңіске жетеді деп үміттенген жоспарлары болды. Неміс басқыншылығы француздар мен британдықтарды жеңе алмаса да, шайқастан кейін неміс әскері солтүстік Франция мен Бельгияның көп бөлігін басып алды. "Франция темірдің 64 пайызын, болаттың 62 пайызын және көмірдің 50 пайызын жоғалтты. Бұл жағдайға француздық 17-жоспардың сәтсіздігі себеп болды. Жоффре, оның жоспарлары шекарадағы апатты шайқасқа әкелді, одақтастарды тактикалық жеңіске жеткізе алды. Ол ішкі желілерді пайдаланып, әскерлерді оң қанатынан маңызды сол қанатына көшірді және генералдарды қызметтен босатыңыз. Француз әскерлерінің қайта бөлінуіне байланысты неміс 1-армиясының 128 батальоны француздар мен Ұлыбритания экспедициялық корпусының (BEF) 191 батальонына қарсы тұрды. 2-ші және 3-ші неміс армиясының 134 батальоны француздық 5-ші және жаңа 9-шы армияның 268 батальонына қарсы тұрды. Оның бұйрықтары 6 қыркүйекте Кастельноудың Нансиден кетуіне немесе сол әскерді күшейтуіне кедергі келтірді. Ол тиімді қарсы шабуылға дейін күшін жинады, содан кейін барлық күшін соған жұмсады. Д’Эспери де негізгі соққының авторы ретінде құрметке лайық. Жоффре өз естеліктерінде былай дейді: «Ол Марна шайқасын мүмкін етті». Тарихшылар Марна шайқасын ішінара сәттілік деп сипаттайды. Алайда, Джон Террейн «ешқандай жерде және ешқашан жеңістің дәстүрлі көрінісі болған жоқ» деп жазды, бірақ француздар мен британдықтардың 1-ші және 2-ші неміс армиялары арасындағы бұзушылыққа жасаған соққысы «Марна шайқасын соғыстың шешуші шайқасына айналдырды» деп мәлімдеді. Барбара В. Тухман және Роберт А. Даути Жоффренің Марнадағы жеңісі шешуші емес екенін жазды, Тухман оны «Марнаның толық емес жеңісі» деп атады, ал Даути «шешуші жеңіске мүмкіндік оның қолынан шығып кетті» деді. Иан Самнер оны кемшілікті жеңіс деп атады және неміс әскерлеріне «шешуші соққы» беру мүмкін емес екенін көрсетті. Тухман Клюктің Марнадағы неміс сәтсіздігін түсіндіргенін жазды.

At the start of the war, both sides had plans that they hoped would result in victory after a short war. While the German invasion failed to defeat the French and British, after the battle the German army still occupied a large portion of northern France as well as most of Belgium. "France had lost 64 per cent of its iron, 62 per cent of its steel, and 50 per cent of its coal. The failure of the French Plan 17 caused that situation. Joffre, whose planning had led to the disastrous Battle of the Frontiers, was able to bring the allies to a tactical victory. He used interior lines to move troops from his right wing to the critical left wing and sacked generals. Due to the redistribution of French troops, the German 1st Army had 128 battalions facing 191 battalions of the French and BEF. The 2nd and 3rd German armies had 134 battalions facing 268 battalions of the French Fifth and new Ninth Army. It was his orders that prevented Castelnau from abandoning Nancy on 6 September or reinforcing that army when the pivotal battle was unfolding on the other side of the battlefield. He resisted counter attacking until the time was right then put his full force behind it. D'Esperey should also receive credit as the author of the main stroke. As Joffre says in his memoirs: "it was he who made the Battle of the Marne possible". Historians characterise the Battle of the Marne as a partial success. However, John Terraine wrote that "nowhere, and at no time, did it present the traditional aspect of victory", but nonetheless stated that the French and British stroke into the breach between the 1st and 2nd German Armies "made the battle of the Marne the decisive battle of the war". Barbara W. Tuchman and Robert A. Doughty wrote that Joffre's victory at the Marne was far from decisive, Tuchman calling it an " incomplete victory of the Marne " and Doughty [the] " opportunity for a decisive victory had slipped from his hands". Ian Sumner called it a flawed victory and that it proved impossible to deal the German armies "a decisive blow". Tuchman wrote that Kluck explained the German failure at the Marne as

2000 жылы Ричард Брукс бұл шайқастың маңыздылығы Шлиффен жоспарының сәтсіздігі Германияны Франция мен Ресейге қарсы екі майданда соғысуға мәжбүр еткенінде екенін жазды – оның стратегиялары ұзақ уақыт бойы қорқып келген жағдай. Брукс: «Шлиффен жоспарын бұзу арқылы Жоффре соғыстың шешуші шайқасында жеңіске жетті, тіпті мүмкін ғасырдың шешуші шайқасында» деді. Марна шайқасы сонымен қатар барлау ұшақтарының шешуші рөл атқарған алғашқы шайқастардың бірі болды, олар неміс қатарларындағы әлсіз жерлерді анықтады, оларды Антанта әскерлері пайдалана алды.

Шығындар

Марна шайқасындағы қаза тапқандарды 1914 жылдың тамыз және қыркүйек айларындағы басқа да шайқастардағы қаза тапқандардан ажырату қиын. Бірінші Марна шайқасына әкелген науқанда екі миллионнан астам адам соғысты, және шайқаста нақты ресми қаза тапқандар саны болмаса да, қыркүйектегі әрекеттер үшін барлық армиялар үшін Марна майданында жиі 500 000 адам қаза тапты немесе жараланды деп бағаланады. Француз армиясының жоғалғандары 250 000 адамды құрады, олардың ішінде шамамен 80 000 адам қаза тапты. Тухман француздардың тамыз айындағы жоғалғандарын 206 515 деп көрсетті, ал Гервиг қыркүйек айындағы француз армиясының жоғалғандарын 213 445 деп көрсетті, сонымен қатар соғыстың алғашқы екі айындағы жалпы жоғалғандар саны 420 000-нан аспады. Роджер Чикерингтің мәліметінше, 1914 жылғы Батыс майданындағы науқандарда неміс армиясының жоғалғандары 500 000 адамды құрады. Британ армиясының жоғалғандары 13 000 адамды құрады, олардың 1 700-і қаза тапты. Батыс майданында күн сайын осы деңгейде жоғалғандар болатын басқа шайқас болған жоқ. 2009 жылы Гервиг шайқастағы жоғалғандарды қайта есептеді. Ол француздық ресми тарих, Les armées françaises dans la grande guerre, қыркүйек айында 213 445 француз армиясының жоғалғандарын көрсеткенін және олардың 40%-ы Марна шайқасында болды деп болжады. Германдық "Sanitätsberichte" есебін пайдаланып, Гервиг 1-10 қыркүйек аралығында 1-ші армия 13 254 адам жоғалтқанын, 2-ші армия 10 607 адам, 3-ші армия 14 987 адам, 4-ші армия 9 433 адам, 5-ші армия 19 434 адам, 6-шы армия 21 200 адам және 7-ші армия 10 164 адам жоғалтқанын жазды. Гервиг Верденнен Парижге дейінгі бес неміс армиясының шайқаста 67 700 адам жоғалтқанын және француз армиясының 85 000 адам жоғалтқанын бағалады. Гервиг британ армиясының 1 701 адам жоғалтқанын жазды (британдық ресми тарих бұл жоғалғандардың 6-10 қыркүйекте болғанын атап өтті). Гервиг Марна шайқасындағы барлық тараптардың 300 000 адам жоғалтқанын есептеді, бірақ шайқасты жеке қарастырудың дұрыс екеніне күмән келтірді. 2010 жылы Ян Самнер британ армиясының 12 733 адам жоғалтқанын, олардың ішінде 1 700 адам қаза тапқанын мәлімдеді. Самнер француз армиясының қыркүйек айындағы жалпы жоғалғандарын, Айн шайқасындағы жоғалғандарды қоса алғанда, Гервигтің "Armées Françaises" дерегінен 213 445 деп келтірді, бірақ одан әрі бөліп көрсетті: 18 073 адам қаза тапты, 111 963 адам жараланды және 83 409 адам жоғалып кетті. Жоғалып кеткендердің көпшілігі қаза тапқан болуы мүмкін. Шарль Пегю сияқты бірнеше танымал адамдар шайқаста қаза тапты, ол шайқастың басында шабуыл кезінде взводына жетекшілік ету кезінде қаза тапты.

It is difficult to separate the casualties in the Battle of the Marne from the casualties in the other related battles of August and September 1914. Over two million men fought in the campaign leading to the First Battle of the Marne and although there are no exact official casualty counts for the battle, estimates for the actions of September along the Marne front for all armies are often given as 500,000 killed or wounded. French casualties totalled 250,000 men, of whom an estimated 80,000 were killed. Tuchman gave French casualties for August as 206,515 from Armées Françaises and Herwig gave French casualties for September as 213,445, also from Armées Françaises for a total of just under 420,000 in the first two months of the war. According to Roger Chickering, German casualties for the 1914 campaigns on the Western Front were 500,000. British casualties were 13,000 men, with 1,700 killed. No future battle on the Western Front would average so many casualties per day. In 2009, Herwig re estimated the casualties for the battle. He wrote that the French official history, Les armées françaises dans la grande guerre, gave 213,445 French casualties in September and assumed that 40% occurred during the Battle of the Marne. Using the German Sanitätsberichte, Herwig recorded that from 1–10 September, the 1st Army had 13,254 casualties, the 2nd Army had 10,607 casualties, the 3rd Army had 14,987 casualties, the 4th Army had 9,433 casualties, the 5th Army had 19,434 casualties, the 6th Army had 21,200 casualties and the 7th Army had 10,164 casualties. Herwig estimated that the five German Armies from Verdun to Paris had 67,700 casualties during the battle and assumed 85,000 casualties for the French. Herwig wrote that there were 1,701 British casualties (the British Official History noted that these losses were incurred from 6–10 September). Herwig estimated 300,000 casualties for all sides at the Marne but questioned whether isolating the battle was justified. In 2010, Ian Sumner wrote that there were 12,733 British casualties, including 1,700 dead. Sumner cites the same overall casualty figure for the French for September as Herwig from Armées Françaises, which includes the losses at the battle of the Aisne, as 213,445 but provides a further breakdown: 18,073 killed, 111,963 wounded and 83,409 missing. Most of the missing had been killed. Some notable people died in the battle, such as Charles Péguy, who was killed while leading his platoon during an attack at the beginning of the battle.

Айндағы бірінші шайқас, 13-28 қыркүйек

10 қыркүйекте Жоффре француз әскерлері мен BEF-ке алға жылжуға бұйрық берді. Төрт күн бойы сол жақтан әскерлер жылжып, неміс әскерлерінің артта қалғандарын, жараланғандарын және жабдықтарын жинады, оларға тек артқы күзет қарсы тұрды. 11 және 12 қыркүйекте Жоффре сол жақтан әскерлердің қанаттан айналып өту маневрін жасауын бұйырды, бірақ жылдамдық жеткіліксіз болды, немістер 14 қыркүйекте шегінулерін аяқтады және Энаның солтүстік жағалауындағы биік жерге орналасып, бекініс жасады. 15-16 қыркүйекте Тоғызыншы, Бесінші және Алтыншы армиялардың майданға жасаған шабуылдары сәтсіз аяқталды. Бұл Жоффреге Екінші армияны батысқа, Алтыншы армияның сол қанатына жылжытуға мүмкіндік берді, бұл "Теңізге қарай бәсекелесу" кезеңіндегі Антантаның неміс әскерлерін қанаттан айналып өту әрекеттерінің бірінші қадамы болды. Француз әскерлері 2 қыркүйекте батысқа қарай жылжуды бастады, француз майданының артындағы зақымдалмаған теміржолдарды пайдаланып, 5-6 күн ішінде корпусты сол қанатқа жеткізе алды. 17 қыркүйекте француздық Алтыншы армия Сойссоннан Нойонға дейін, француз қанатының батыс бөлігінде шабуыл жасады, XIII және IV корпус, 6-шы резервтік дивизиялар тобының 61-ші және 62-ші дивизияларымен қолдау көрсетілді. Осыдан кейін шайқас Лассиньиге қарай жылды және француздар Нампсел маңында бекініс жасады. Француздық Екінші армия Лотарингиядан көшіп келіп, Алтыншы армияның сол қанатының басқаруын өз қолына алды, өйткені неміс әскерлерінің де шығыс қанатынан жылжытылып жатқандығы туралы ақпарат келіп түсті. Неміс IX резервтік корпусы 15 қыркүйекке дейін Бельгиядан келді және келесі күні 1-ші армияға қосылып, оңтүстік-батысқа шабуыл жасады, IV корпус және 4-ші және 7-ші атқыштар дивизиялары француз әскерлерінің қанаттан айналып өту әрекетіне қарсы тұрды. Шабуыл жойылды және IX резервтік корпусына 1-ші армияның оң қанатының артына шегінуге бұйрық берілді. 2-ші және 9-шы атқыштар дивизиялары келесі күні күштер ретінде жіберілді, бірақ шегіну басталғанға дейін француз шабуылы Карлепонт пен Нойонға жетті және 18 қыркүйекте тоқтатылды. Неміс әскерлері Верденнен батысқа қарай Реймске және Энаға Флирей шайқасында (19 қыркүйек – 11 қазан) шабуыл жасады, Верденнен Парижге дейінгі маңызды теміржолды кесіп, Верден бекініс аймағының оңтүстігінде Сент-Михель шығанағын құрды. Неміс күштерінің басты бағыты батыс қанатында болды, бұл француз тарапына ұсталған сымсыз хабарламалар арқылы белгілі болды. 28 қыркүйекте Эна майданы тұрақтанды, ал BEF қазанның 1-і мен 2-і аралығында шегіне бастады, ал алғашқы әскерлер Соммадағы Аббевильге 8-9 қазан аралығында жетті. BEF француз Фландриясында және Бельгиядағы Фландрияда операцияларды бастауға дайындалды, тамыз айынан бері Бельгияда болған британдық күштерге қосылды.

On 10 September, Joffre ordered the French armies and the BEF to advance and for four days, the Armies on the left flank moved forward and gathered up German stragglers, wounded and equipment, opposed only by rearguards. On 11 and 12 September, Joffre ordered outflanking manoeuvres by the armies on the left flank but the advance was too slow to catch the Germans, who ended their withdrawal on 14 September, on high ground on the north bank of the Aisne and began to dig in. Frontal attacks by the Ninth, Fifth, and Sixth Armies were repulsed from 15–16 September. This led Joffre to transfer the Second Army west to the left flank of the Sixth Army, the first phase of Entente attempts to outflank the German armies in "The Race to the Sea". French troops had begun to move westwards on 2 September, using the undamaged railways behind the French front, which were able to move a corps to the left flank in 5–6 days. On 17 September, the French Sixth Army attacked from Soissons to Noyon, at the westernmost point of the French flank, with the XIII and IV corps, which were supported by the 61st and 62nd divisions of the 6th Group of Reserve Divisions. After this, the fighting moved north to Lassigny and the French dug in around Nampcel. The French Second Army completed a move from Lorraine and took over command of the left hand corps of the Sixth Army, as indications appeared that German troops were also being moved from the eastern flank. The German IX Reserve Corps arrived from Belgium by 15 September and the next day joined the 1st Army for an attack to the south west, with the IV Corps and the 4th and 7th cavalry divisions, against the attempted French envelopment. The attack was cancelled and the IX Reserve Corps was ordered to withdraw behind the right flank of the 1st Army. The 2nd and 9th Cavalry divisions were dispatched as reinforcements the next day but before the retirement began, the French attack reached Carlepont and Noyon, before being contained on 18 September. The German armies attacked from Verdun westwards to Reims and the Aisne at the Battle of Flirey (19 September – 11 October), cut the main railway from Verdun to Paris and created the St. Mihiel salient, south of the Verdun fortress zone. The main German effort remained on the western flank, which was revealed to the French by intercepted wireless messages. By 28 September, the Aisne front had stabilised and the BEF began to withdraw on the night of 1/2 October, with the first troops arriving in the Abbeville on the Somme on the night of 8/9 October. The BEF prepared to commence operations in French Flanders and Flanders in Belgium, joining with the British forces that had been in Belgium since August.

Теңізге жүгіру

17 қыркүйек – 17 қазан аралығында соғысқа қатысушы тараптар бір-бірінің солтүстік фланғын айналып өтуге тырысты. Жоффре француздық екінші армияға 2–9 қыркүйекте Францияның шығысынан қозғалып, француздық алтыншы армияның солтүстігіне өтуді бұйырды. 14 қыркүйекте Мольтке орнын бастан Фалькенхайн неміс 6-армиясына 17 қыркүйекте неміс-француз шекарасынан солтүстік фланға өтуді бұйырды. Келесі күні француздар Эйннің солтүстігінде шабуылға көшті, бұл Фалькенхайнге 6-армияға француздарды кері тартуға және фланқты қамтамасыз етуге бұйрық берді. Бірінші Пикардия шайқасында (22–26 қыркүйек) француздар ашық фланға емес, неміс шабуылына тап болды, ал Альберт шайқасының (25–29 қыркүйек) соңында екінші армия сегіз корпуске дейін күшейтілді, бірақ Аррас шайқасында (1–4 қазан) неміс күштеріне қарсы тұрды, неміс солтүстік фланғын айналып өтудің орнына. Неміс 6-армиясы солтүстікке келгеннен кейін, фланқты айналып өтудің орнына француз шабуылына қарсы тұруға мәжбүр болды, ал Франциядағы неміс әскерлерінің солтүстік фланғын қорғау екінші мақсаты негізгі міндетке айналды. 6 қазанға қарай француздар Лиль маңындағы неміс шабуылына төтеп беру үшін британдық күшейтуді қажет етті. BEF 5 қазанда Эйннен Фландрияға қарай қозғала бастады, ал Англиядан келген күшейтулер 4 қазанда 2-армияның сол жақ фланғы бөлімдерінен құрылған 10-армияның сол жақ фланғына жиналды. Антанта елдері мен немістер «ашық» солтүстік фланғы жоғалғаннан кейін көбірек жерді басып алуға тырысты. Қазан айында Лильге қарсы франко-британдық шабуылдар Ла-Бассе, Мессен және Арментьер шайқастарында (қазан-қараша) BEF және бельгиялық армия арасында жаңа француздық сегізінші армияның алға жылжуымен жалғасты. 7-армия, содан кейін 6-армияның Эльзас пен Лотарингиядан қозғалуы Бельгия арқылы неміс байланыс жолдарын қамтамасыз етуді мақсат етті, онда бельгиялық армия Ұлы кері шегіну мен Марна шайқасы арасында бірнеше рет шабуыл жасады; тамыз айында британдық теңізшілер Дюнкеркте түсті. Қазан айында Антверпенге қарсы қолданылған қоршау артиллериясы, III резервтік корпус және Германиядағы жаңа резервтік корпустың төрт бөлігінен жаңа 4-армия құрылды. Неміс шабуылы 21 қазанда басталды, бірақ 4- және 6-армиялар екі тарапқа да үлкен шығын келтіре отырып, аз ғана жерді басып алды. Изер шайқасы (16–31 қазан) және оңтүстікте І Іпр шайқасы (19 қазан – 22 қараша). Фалькенхайн содан кейін Ипр мен Монт-Кеммельді басып алудың шектеулі мақсатына қол жеткізуге тырысты.

From 17 September – 17 October the belligerents made reciprocal attempts to turn the northern flank of their opponent. Joffre ordered the French Second Army to move to the north of the French Sixth Army, by moving from eastern France from 2–9 September and Falkenhayn who had replaced Moltke on 14 September, ordered the German 6th Army to move from the German French border to the northern flank on 17 September. By the next day, French attacks north of the Aisne led Falkenhayn to order the 6th Army to repulse the French and secure the flank. The French advance at the First Battle of Picardy (22–26 September) met a German attack rather than an open flank and by the end of the Battle of Albert (25–29 September), the Second Army had been reinforced to eight Corps but was still opposed by German forces at the Battle of Arras (1–4 October), rather than advancing around the German northern flank. The German 6th Army had also found that on arrival in the north, it was forced to oppose the French attack rather than advance around the flank and that the secondary objective, to protect the northern flank of the German Armies in France, had become the main task. By 6 October, the French needed British reinforcements to withstand German attacks around Lille. The BEF had begun to move from the Aisne to Flanders on 5 October and reinforcements from England assembled on the left flank of the Tenth Army, which had been formed from the left flank units of the 2nd Army on 4 October. The Entente Powers and the Germans attempted to take more ground after the "open" northern flank had disappeared. The Franco British attacks towards Lille in October at the battles of La Bassée, Messines and Armentières (October–November) were followed up by attempts to advance between the BEF and the Belgian army by a new French Eighth Army. The moves of the 7th and then the 6th Army from Alsace and Lorraine had been intended to secure German lines of communication through Belgium, where the Belgian army had sortied several times, during the period between the Great Retreat and the Battle of the Marne; in August, British marines had landed at Dunkirk. In October, a new 4th Army was assembled from the III Reserve Corps, the siege artillery used against Antwerp, and four of the new reserve corps training in Germany. A German offensive began by 21 October but the 4th and 6th Armies were only able to take small amounts of ground, at great cost to both sides at the Battle of the Yser (16–31 October) and further south in the First Battle of Ypres (19 October – 22 November). Falkenhayn then attempted to achieve a limited goal of capturing Ypres and Mont Kemmel.