Кіріспе
Ирландиялық революционер (1763–1798) – 1798 жылғы Ирландия көтерілісімен байланысты ирланд революциялық көшбасшысы. Теобальд Вулф Тоун, өлімінен кейін Вулф Тоун (Bhulbh Teón; 20 маусым 1763 – 19 қараша 1798), ирланд тәуелсіздігінің революциялық жақтасы және ирланд республикашылдығының символдық тұлғасы. Ол, өз дінбауырлары – протестанттар католик көпшілігімен ортақ мүддеде бірігуден қорқып тұрғанша, Англия королінің Ирландияны Англияның және оның клиент аристократиясының мүддесі үшін басқаруын жалғастыра беретініне сенді. 1791 жылы Тоун Біріккен Ирландия қоғамын құруға көмектесті. Лондонда король және оның министрлері католик делегациясын қабылдағанмен, Тоун және басқа Біріккен Ирландия көшбасшылары конституциялық реформадан үмітсіз болды. Жалдамалы тұрғын үй, ондық салығы және салықтар бойынша халықтың наразылығына, сондай-ақ әскери жағдайдың қысымына байланысты, қоғам бүлікшіл қозғалысқа айналды. 1798 жылдың жазында ашық көтеріліс басталғанда, Тоун француз республикасынан көмек сұрап, елден қуылды. 1798 жылдың қазан айында француз әскерлері мен жабдықтарымен Ирландияға екінші рет кіруге тырысқанда ол тұтқынға алынды. Өлім жазасына кесілген ол, өзін-өзі жаралап қайтыс болды. XIX ғасырдың ортасынан бері оның есімі Ирландия республикашылдығының әртүрлі топтарымен аталып, оның мұрасы туралы пікірлер қарама-қайшы. Олар жыл сайын, бірақ бөлек, Килдэр округіндегі Боденстаун қаласындағы оның қабірі басында еске алу шараларын өткізеді.
the Irish revolutionary leader associated with the [[Irish Rebellion of 1798
Theobald Wolfe Tone, posthumously known as Wolfe Tone (Bhulbh Teón; 20 June 176319 November 1798), was a revolutionary exponent of Irish independence and is an iconic figure in Irish republicanism. Convinced that, so long as his fellow Protestants feared to make common cause with the Catholic majority, the British Crown would continue to govern Ireland in the interest of England and of its client aristocracy, in 1791 Tone helped form the Society of United Irishmen. Although received in the company of a Catholic delegation by the King and his ministers in London, Tone, with other United Irish leaders, despaired of constitutional reform. Fuelled by the popular grievances of rents, tithes and taxes, and driven by martial law repression, the society developed as an insurrectionary movement. When, in the early summer of 1798, it broke into open rebellion, Tone was in exile soliciting assistance from the French Republic. In October 1798, on his second attempt to land in Ireland with French troops and supplies, he was taken prisoner. Sentenced to be hanged, he died from a reportedly self inflicted wound. Since the mid nineteenth century, his name has been invoked, and his legacy disputed, by different factions of Irish Republicanism. These have held annual, but separate, commemorations at his graveside in Bodenstown, County Kildare.
Ерте өмір
Тоун 1763 жылғы 20 маусымда дүниеге келген. Оның әкесі Питер Тоун, Кильдар графтығының Саллинс маңындағы шаруашылығы бар, табысты көлік жасаушы және Англикан шіркеуінің мүшесі болған. Деректер жоқ болғанымен, ол 17 ғасырдан бері Кромвель әскерінің ("Ирландияға қоныстанған алғашқы Тоун") және француз гугеноттарының босқындарының ұрпағы екені айтылады. Оның анасы Маргарет Лэмпорт, Батыс Үндістан саудасындағы теңіз капитанының қызы, Тоун Колледж тарихи қоғамында белсенді болды, ол шешендік дағдыларын жетілдіріп, мүшелерін саяси өмірге дайындады. 1784 жылы стипендия алып, 1786 жылғы ақпанда бакалаврді бітірді. 1798 жылы Лондонның Мидл Темплінде оқығаннан кейін, ол Дублиннің Кингс Иннс-те адвокаттық біліміне ие болды, бірақ бұл мамандыққа көңілі толмады. Оқушы кезінде Дублиннен Уильям және Кэтрин Уизеррингтонның қызы Марта (Матильда) Уизеррингтонмен қашып кетті. Олар үйленген кезде Тоун 22 жаста, ал Матильда шамамен 16 жаста болды. Бірінші қызы дүниеге келгеннен кейін және әкесінің банкротқа ұшырауы салдарынан мұрагерлікке құқығы болмағандықтан, ол жаңа жұмыс іздеуге кірісті. 1788 жылы британ премьер-министрі Уильям Питтке капитан Куктың жаңадан хабарлаған Сэндвич аралдарында римдік үлгідегі әскери колония құру жоспарын ұсынды. Расселл ұсынуымен (Тоунның күнделігі Томас Пэйннің "Адам құқықтары" еңбегін "Белфаст Құраны" деп жазған).
Ирландия католиктерінің мүддесі үшін айтылған дәлел
Белфаст клубы Тониді Ирландия католиктері атынан «Аргумент» атты кітаптың авторы ретінде шақырған еді. Ирландияда 16 000 данаға басылған бұл кітаптан тек «Адам құқықтары» ғана көптеп таратылды. «Аргумент» еріктілердің ең прогрессивті ұстанымын қабылдады: конституциялық реформаның кілті – католиктердің эмансипациясы. Тон өзі католик дін қызметкерлеріне күдікпен қарады (ирланд халқының қуғын-сүргін салдарынан оларға «байланысқа түскеніне» өкінді) және «Папалық тирандық» деп санайтын нәрсеге қарсы болды (1798 жылы Наполеонның Папа Пий VI-ны құлатып, түрмеге қамағанын мақұлдады). Бірақ «Аргумент» француз революциясын католик халқының клерикализмге мойынсұнуы қажет емес екендігінің дәлелі ретінде ұсынады: француз Ұлттық Ассамблеясында, американдық Конгресс сияқты, «католиктер мен протестанттар тең дәрежеде отырады». Ол сондай-ақ 1689 жылы Джеймс II шақырған Патриоттық парламентті еске салады. Ирландиялық католиктерде Кромвельдік келісімде (тоқсан емес, қырық жыл бұрын) жоғалған мүліктеріне айқын құқық болғанда, олар жоғалған мүліктерін толығымен қайтару мүмкіндігін пайдаланбады. Ал қазіргі Ирландия Парламенті, «онда заң бойынша католиктердің қатысуына рұқсат жоқ», – протестантизмнің жемқорлыққа қарсы қорғаныс емес екендігінің айқын дәлелі еді. Джеймс Наппер Тэнди бұл мәселені «барлық ирландтар – азаматтар, барлық азаматтар – ирландтар» деп түйіндеді, үш аптадан кейін Дублинде өткен жиналыста дәл осындай қаулылар қабылданды. Тон Дублин комитетіне ұлттық католиктік конвент ұйымдастыруға көмектесті. Үй шаруашылығының басшысы болып сайланған, кең құзыретті «Бек Лейн Парламенті» Ирландия Лордтары мен Коммуналарының заңдылығына күдік тудырды. Конвенттің Лондонға тікелей үндеу жасау туралы шешімі осы пікірді растады, себебі үкімет революциялық Франциямен соғысқа дайындалып, католиктердің пікірін білуге ниеттенді. 1793 жылдың қаңтар айында Тон Белфастағы пресвитериандық қолдаушылармен кездескеннен кейін, Джордж III Виндзорда Конвент делегациясын қабылдады. Ол кезде Тон «қанағатқа толы» екенін сезінді. Ұлыбритания үкіметі Дублин замкісінің тағайындалған атқарушы органы арқылы Ирландия Парламентін Вестминстердің 1791 жылғы католиктерге жеңілдік беру туралы заңына сәйкес келуге мәжбүрледі. Бұл заң заңгерлік мансапқа, әскери лауазымдарға және жер иелерінің немесе үкіметтің «қолдарында» жоқ, шектеулі сайлау округтерінде мүліктік құқыққа қол жеткізуге мүмкіндік берді, бірақ әлі Парламентке немесе жоғары лауазымды Корольдік кеңселерге жол ашпады. Бірақ 1793 жылдың сәуір айында Ирландияда осындай заң қабылданғаны үшін үлкен құн төлеуге тура келді. 1793 жылғы жеңілдік туралы заңнан кейін Католик комитеті Тонға 1500 фунт стерлинг сомасында алтын медаль табыс етті, корольдің ескерткішіне жазылып, Лондонмен келісілгендей таратылды. Сол кезде Біріккен ирландтар француз Ұлттық гвардиясының үлгісінде еріктілер қозғалысын қайта жандандыруға тырысты.
Сепаратист және заговоршы
1794 жылдың мамыр айында Тоунға қарсы ұсынылған дәлелдер үкіметке Қоғамды тыйым салуды негіздеуге көмектесті. 1793 жылдың шілдесінде Ирландияның Лорд-канцлері Джон Фитцгиббон, Клэр графы, Расселге жазған хатында Тоунның тәуелсіздіктің "осы елдің қайта жаңғыруы болады" деген ұсынысын пайдаланып, барлық Біріккен ирландтарды сепаратистер деп айыптады. Тоун қарсылық білдірді, бірақ Англиямен байланысты растау арқылы ғана, онда "заң шығарушы органдағы ауыр сыбайлас жемқорлық" және "[Ирландияның] мүдделерін Англияға құрбан ету" болмаса. 1794 жылдың сәуір айында ол Арчибальд Гамильтон Роуэннің түрме жасушасында Уильям Джексонмен кездескені анықталды. Революциялық Париждегі тәжірибесінен радикалданған англикан дін қызметкері Джексон Ирландияға француз шапқыншылығына қолдау көрсету мүмкіндігін анықтау үшін келді. Джексон өз миссиясын ақылсыздықпен ашқан Кокэйн есімді адвокат, ақпаратты үкіметке сатты. 1794 жылдың сәуір айында Джексон сатқындық айыбымен тұтқындалды және сот кезінде өзін-өзі өлтірді. Роуэн және тағы екі адам, Наппер Тэнди мен Джеймс Рейнольдс, елден қашуға үкірді. Тұтқындалған құжаттардың ешқайсысы Тоунның қолымен жазылмаған. Сонымен қатар, Фрэнсис Роудонға, Лорд Мойраға жеке хатшы болып қызмет етуге үміттене отырып, Тоун 1793 жылдың мамыр айынан бері Дублиннің Біріккен ирландтар қоғамының жиналыстарына қатыспады. Тоун Джексонның соты аяқталғанға дейін Ирландияда қалды, бірақ Килварден оған қудалаудан сақтану үшін елден кетуге кеңес берді. Троицаның бұрынғы досы Маркус Бересфордтың араласуымен, ол Джексон ісіндегі рөлін есеп беру шартымен, бірақ құпия сақтап, есімдерді атамай АҚШ-қа кетуге рұқсат алды. Әр қоғамның рота бұрғылау және үш ротадан батальон құру міндетімен басталған бұл құрылым, әскери дайындыққа бейімделді. Осылайша, қоғам тез арада Ольстерде, содан кейін Дублиннен орталық және оңтүстік аймақтарға тарады. Осы кезеңде Уильям Дреннанның "әр түрлі діни көзқарастағы ирландтардың күшін біріктіру" шақыруы бар "тесті" немесе серт, қолөнершілерге, саяхатшыларға және дүкен иелеріне, олардың көпшілігі өздерінің якобин клубтарын сақтап, жалгерлерге және олардың базар қалаларындағы одақтастарына, олар жасырын бауырластықтарда ағылшын дворяндарына қарсы ұйымдастырылды. Бұл "қауымдастықтың көп және құрметті тобы, мүлігі жоқ адамдар" еді, Тоун өз нанымы мен сыныбынан үмітін үзгендіктен, күресті аяқтау үшін олардың күшін сенді. Тоун бұрыннан-ақ "елімді Англиядан құтылу үшін Францияның бақылауына бағындыруға ешқашан көмектеспеймін" деген шешімін жазған еді. Тоун 1797 жылы сәуір айында Рейндегі Нойвед шайқасында австриялықтарды жеңгеннен кейін Франция Республикасының соғыс министрі болған Хоше қол астында бірнеше ай француз армиясында қызмет етті. 1797 жылдың маусым айында Тоун Батавия Республикасынан Ирландияға әскери экспедиция дайындауға қатысты. Алайда, вице-адмирал Ян де Винтердің Батавия флоты сол жазда Тексел аралының портында қолайсыз шығыс желдерінен және тамыздың ортасынан бастап британдық Солтүстік теңіз флотының блокадасынан кешікті. Тоун және басқа да әскерлер түскеннен кейін, ол Бресттегі француз әскери базасына жету үмітімен теңізге шықты, бірақ 11 қазанда Кампердаун шайқасында адмирал Адам Дункан тарапынан жойылды. Тоунның Ирландияға қатысты жоспарларынан ауытқып, Шотландияға (ирландтықтардың үлгісімен, радикалдар Біріккен шотландтарды құрған) шабуыл жасауды қарастыра бастаған Хоше 19 қыркүйекте туберкулезден қайтыс болды. Бантриден оралғаннан кейін Тоунға Джексон ісіндегі серіктесі, Дублиндегі Ленстер директориясы аккредиттеген Эдвард Левинс қосылды. Левинс Тоунға ұсыныстар жасауға қатты тәуелді болғандықтан, Тоун Текселден Парижге қайта оралғанша, АҚШ-тан Тэндидің жақында келгенін білгенше, ирландтық істің өкілі ретінде сынға алынбады. Тэндидің ілесіп келген екінші, одан да кішкентай экспедиция 16 қыркүйекте Донегалға түсті, бірақ Хамберттің жеңілісі туралы хабардан кейін кетіп қалды. Алты күн бұрын Тоун адмирал Жан Батист Франсуа Бомпарт пен генерал Жан Хардимен бірге шамамен 3000 адамнан тұратын күшпен бірге кемеге отырды. Олар 1798 жылдың 12 қазанында Луг Суиллидегі Бункранада британдық эскадрильямен кездесті. Тоун Хоше кемесінде Бомпарттың фрегатта қашу ұсынысынан бас тартты. Тори аралы шайқасында ол кеме батареясының біріне қолбасшылық етті, бірнеше сағаттық бомбалаудан кейін оқшауланып, қирағаннан кейін кеме суға батып, Бомпарт капитуляциялады. Екі аптадан кейін, Леттеркеннидегі Лорд Каванның жеке бөлмелерінде француз офицерлерімен бірге ұсталған ол, Парламент мүшесі (жаңа Оранж Орденінің жетекші мүшесі) сэр Джордж Хилл тарапынан танылды және тұтқындалды.
Сот және өлім
1798 жылы 8 қарашада Дублиндегі әскери сотында Тоун Ирландияны Ұлыбританиядан "әділ және ашық соғыс арқылы" бөлу ниетін және өз ар-намысын қорғады. Оның жалғыз "өкініші" – жазғы көтеріліс барысында "екі тараптан да" жасалған "өте ауыр қасіреттер" болды. Ол "әділ және ашық соғысқа" дайын болған; бірақ егер ол "өлтіру, қырғын және тонау жүйесіне ұласқанда", оған "шын жүректен қайғы салады". Ол өзіне-өзі қол салуға жасалған белгілі бір әрекет туралы айтады. Дәрігер жарасын байлағанда, егер сөйлесе жарасы қайта ашылып, қан кетуден өледі деп Тоунға айтқан, ал Тоун оған: "Маған алғыс айту үшін мен әлі де сөздерімді таба аламын, мырза, бұл сіз маған сыйлай алатын ең жақсы жаңалық. Мен не үшін өмір сүруім керек?" деді. Теобальд Вулф Тоун 1798 жылы 19 қарашада 35 жасында Дублиндегі Корольдік казармадағы Провост түрмесінде, туған жерінен көп алыс емес жерде қайтыс болды. Ол Саллинс туған жеріне жақын, Килдэр округіндегі Боденстаун қаласындағы отбасылық жерге жерленген, ал оның қабірі Ұлттық қабірлер қауымдастығының қамқорлығында.