Археологиялық зерттеулерде компьютерлік әдістер: мәліметтерді талдау, модельдеу, GIS жүйелері, кеңістіктік талдау. Ескі форматтарды қалпына келтіру ғылымы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Компьютерлік археология – ескірген медиа немесе форматтардан компьютерлік деректерді қалпына келтіру ғылымы. Археологиялық тармақ.
the science of recovering computer data from obsolete media or formats
Archaeological sub discipline
Компьютерлік археология – ұзақ мерзімді адам мінез-құлқы мен оның эволюциясын зерттеу үшін қолданылатын компьютерлік талдамалық әдістерді сипаттайды. «Компьютерлік» деген сөзді атауына қосып алған басқа да тармақтар сияқты (мысалы, компьютерлік биология, компьютерлік физика және компьютерлік социология), бұл термин (көбінесе математикалық) әдістерге қатысты, оларды компьютер көмегінсіз іске асыру мүмкін емес. Компьютерлік археологияға географиялық ақпараттық жүйелердің (ГИС) қолданылуы жатады, әсіресе кеңістіктік талдауларға қатысты, мысалы, көру шегінің талдауы және ең төмен құнмен жол талдауы. Бұл тәсілдердің күрделілігі соншалық, компьютерлік өңдеу қуаты болмаса, оларды іске асыру өте қиын, тіпті мүмкін емес. Сондай-ақ, статистикалық және математикалық модельдеудің кейбір түрлері, сондай-ақ Swarm немесе Repast сияқты бағдарламалық құралдарды пайдалана отырып, адам мінез-құлқы мен оның эволюциясын компьютерлік модельдеу де компьютерлік көмексіз есептеуге келмейді. Археологиялық мәселелерді шешу үшін қолданылатын күрделі және арнайы бағдарламалық жасақтаманың басқа да түрлері, мысалы, Лондон университетінің Space Syntax бағдарламасы сияқты құралдарды пайдалана отырып, адамның құрылыстар ішіндегі қабылдауы мен қозғалысын зерттеу де «компьютерлік археология» терминіне жатады. Археологиялық қазбалар мен мұражайлардағы археологиялық жәдітелерді табу, құжаттау және талдау маңызды сала болып табылады, оның ішінде керамикалық талдау маңызды тақырыптардың бірі. Бұл салада 3D алу техникалары, мысалы, құрылымдық жарықпен сканерлеу (SLS), «қозғалыстан құрылым» (SfM), есептеу томографиясы және олардың комбинациялары, сондай-ақ «археоинформатика» (кейде «AI» деп қысқартылады, бірақ оны жасанды интеллектпен шатастырмау керек) қолданылады.
Computational archaeology describes computer based analytical methods for the study of long term human behaviour and behavioural evolution. As with other sub disciplines that have prefixed 'computational' to their name (e. g., computational biology, computational physics and computational sociology), the term is reserved for (generally mathematical) methods that could not realistically be performed without the aid of a computer. Computational archaeology may include the use of geographical information systems (GIS), especially when applied to spatial analyses such as viewshed analysis and least cost path analysis as these approaches are sufficiently computationally complex that they are extremely difficult if not impossible to implement without the processing power of a computer. Likewise, some forms of statistical and mathematical modelling, and the computer simulation of human behaviour and behavioural evolution using software tools such as Swarm or Repast would also be impossible to calculate without computational aid. The application of a variety of other forms of complex and bespoke software to solve archaeological problems, such as human perception and movement within built environments using software such as University College London's Space Syntax program, also falls under the term 'computational archaeology'. The acquisition, documentation and analysis of archaeological finds at excavations and in museums is an important field having pottery analysis as one of the major topics. In this area 3D acquisition techniques like structured light scanning (SLS), photogrammetric methods like "structure from motion" (SfM), computed tomography as well as their combinations) or "archaeoinformatics" (sometimes abbreviated as "AI", but not to be confused with artificial intelligence).
Білім беру және ғылыми-зерттеу
Археологиядағы ғылыми прогресс, кез келген басқа пән сияқты, өткендегі адам әрекеттері мен олардың көріністеріне негізделген процестер туралы абстрактілі, жалпыланған және ауыстырылатын білімді құруды қажет етеді. Сандық өлшемдер біздің ғылыми қабілеттерімізді интуитивті танымның шегінен асырып, кеңейтудің ең толыққанды жолын ұсынады. Археологиялық ақпаратты өңдеу және тұжырымдауға сандық тәсілдер археологиялық зерттеудегі маңызды ғылыми әдістер құрайды. Олар құралдарды, алгебраны, статистиканы және компьютерлік алгоритмдерді ұсынады, бұл тек когнитивті, бейресми тұжырымдама үшін тым көлемді немесе күрделі ақпаратты өңдеуге мүмкіндік береді. Олар сонымен қатар археология мен геофизика, геоақпараттық ғылымдар және қолданбалы статистика сияқты сандық ғылымдар арасында байланыс құрады. Олар археологиялық ғалымдарға зерттеуді формалды, ашық және түсінікті түрде жоспарлауға және жүргізуге мүмкіндік береді. Жаңа зерттеу саласы болғандықтан, ЖА ғылымдары қазіргі уақытта күшті, жақсы қаржыландырылатын және институционалдық тұрғыдан енгізілуі қажет, әсіресе академиялық оқытуда. Оның айқын жетістіктері мен пайдалылығына қарамастан, бүгінгі сандық археология археологиялық білім беруде жиі жеткіліксіз өкілдік етеді. Бұл мәселенің бір бөлігі математика мен гуманитарлық археология арасындағы қарама-қайшылық туралы қате түсініктер болуы мүмкін. Дегенмен, цифрлық қазба технологиясы, қазіргі заманғы мұраны басқару және күрделі зерттеу мәселелері білікті студенттер мен зерттеушілерді үнемі өсіп келе жатқан археологиялық деректер мен зерттеу проблемаларын өңдеудің жаңа, тиімді және сенімді құралдарын әзірлеуді талап етеді. Осылайша, археология студенттеріне математика, статистика және компьютерлік ғылымдар сияқты сандық ғылымдар бойынша берік негіз беру бүгінде бұрынғыдан да маңызды болып көрінеді. Қазіргі уақытта Ұлыбританиядағы университеттер болашақ сандық археологтар үшін оқу бағдарламаларының ең үлкен үлесін қамтамасыз етеді, ал Италия, Германия және Нидерландыдағы институттар да жылдам дамып келе жатыр. Германияда АИ ғылымдары бойынша алғашқы оқытушылық лауазымы ("Archäoinformatik") 2005 жылы Киль университетінде құрылды. 2016 жылдың сәуір айында Кельн университетінде (Археология институты) археоинформатика бойынша алғашқы толық профессорлық лауазым құрылды. Сандық археология және ЖА ғылымдарының студенттері мен зерттеушілері үшін ең маңызды платформа – Археологиядағы компьютерлік қолданбалар мен сандық әдістер жөніндегі халықаралық конференция (CAA), ол 30 жылдан бері өткізіліп келеді және әр жылы Еуропаның әртүрлі қалаларында ұйымдастырылады. Вена қалалық археология бөлімі де жыл сайын халықаралық маңызы артып келе жатқан іс-шараны өткізеді (қараңыз, төмендегі сілтемелер).
Scientific progress in archaeology, as in any other discipline, requires building abstract, generalized and transferable knowledge about the processes that underlie past human actions and their manifestations. Quantification provides the ultimate known way of abstracting and extending our scientific abilities past the limits of intuitive cognition. Quantitative approaches to archaeological information handling and inference constitute a critical body of scientific methods in archaeological research. They provide the tools, algebra, statistics and computer algorithms, to process information too voluminous or complex for purely cognitive, informal inference. They also build a bridge between archaeology and numerous quantitative sciences such as geophysics, geoinformation sciences and applied statistics. And they allow archaeological scientists to design and carry out research in a formal, transparent and comprehensible way. Being an emerging field of research, AI science is currently a rather dispersed discipline in need of stronger, well funded and institutionalized embedding, especially in academic teaching. Despite its evident progress and usefulness, today's quantitative archaeology is often inadequately represented in archaeological training and education. Part of this problem may be misconceptions about the seeming conflict between mathematics and humanistic archaeology. Nevertheless, digital excavation technology, modern heritage management and complex research issues require skilled students and researchers to develop new, efficient and reliable means of processing an ever growing mass of untackled archaeological data and research problems. Thus, providing students of archaeology with a solid background in quantitative sciences such as mathematics, statistics and computer sciences seems today more important than ever. Currently, universities based in the UK provide the largest share of study programmes for prospective quantitative archaeologists, with more institutes in Italy, Germany and the Netherlands developing a strong profile quickly. In Germany, the country's first lecturer's position in AI science ("Archäoinformatik") was established in 2005 at the University of Kiel. In April 2016 the first full professorship in Archaeoinformatics has been established at the University of Cologne (Institute of Archaeology). The most important platform for students and researchers in quantitative archaeology and AI science is the international conference on Computer Applications and Quantitative Methods in Archaeology (CAA) which has been in existence for more than 30 years now and is held in a different city of Europe each year. Vienna's city archaeology unit also hosts an annual event that is quickly growing in international importance (see links at bottom).