Кіріспе

Американдық кәсіпкер (1898–1990)

Арманд Хаммер (21 мамыр, 1898 жылы) Баспасөз оны "Лениннің таңдаған капиталисті" деп атады, сонымен қатар ол өнер жинағымен және Кеңес Одағымен тығыз байланысымен де белгілі болды. Хаммердің дүние жүзіндегі бизнес мүдделері мен "азаматтық дипломатиясы" оған көптеген достар мен әріптестер желісін құруға көмектесті.

Ерте өмір

Арманд Хаммер Нью-Йорк қаласында Розаның (қызметтес аты Липшиц) және Джулиус Хаммердің отбасында дүниеге келген. Роза мен Джулиус Хаммер Ресей империясынан, Витебск (қазіргі Беларусь) және Одесса (қазіргі Украина) қалаларынан эмигрант болған еврейлер еді. Джулиус Хаммер 1875 жылы АҚШ-қа келіп, Бронксте қоныстанды, онда ол жалпы медициналық практикамен айналысып, бес дәріхана басқарды. Ресей революциясынан кейін Джулиус басшылығымен Америка Социалистік Еңбек партиясының (АСЕП) бір бөлігі бөлініп, Владимир Ленин мен большевизмді қолдаған АҚШ Коммунистік партиясының құрылуына негіз салды. Людвиг Мартенс басқарған Ресей Кеңес үкіметі бюросының әкімшілік басшысы, коммерциялық атташе және қаржылық кеңесшісі ретінде Джулиус Хаммерге Ресей Кеңес үкіметі бюросына қолдау көрсету міндеті жүктелді. Ол өз компаниясы Allied Drug арқылы контрабандалық алмастарды сатудан түскен қаражатты ақтап, Совет Ресей бюросын қаржыландырды, ал оның Allied Drug серіктесі Абрахам А. Хеллер Совет бюросының коммерциялық бөлімін басқарды. Джулиус Хаммер мен Хеллер АҚШ-та кеңінен саяхаттап, Совет Ресейіне қатысты эмбаргоны тоқтатуға, АҚШ пен Совет Ресейі арасындағы сауда-саттықты арттыруға және американдық социалистердің көпшілігі жек көретін большевиктердің беделін жақсартуға тырысты. АҚШ-тың Совет Ресейіне қарсы эмбаргосы кезінде Джулиус Хаммер өзінің Allied Drug and Chemical компаниясын Рига арқылы АҚШ пен Совет Ресейі арасындағы тауарлар мен материалдарды контрабандалау үшін пайдаланды. 1919 жылдың 12 маусымында Люск комитетінің қолдауымен Совет Ресей үкіметі бюросына полиция шабуыл жасағаннан кейін Людвиг Мартенс қашып, жасырын өмірге көшіп, көбінесе Хаммердің үйінде жасырынды. 1920 жылдың 18 желтоқсанында Мартенс елден қуылды және 1921 жылдың қаңтарында Совет Ресейіне қайтарылды. Хирургиялық операция үлкен грипп эпидемиясы кезінде жасалды. Аборттан алты күн өткен соң Оганесов пневмониядан қайтыс болды. Көптеген тарихшылар (мысалы, Беверли Гейдж және Найджел Уэст) Джулиус аборт жасағанын айтса, автор Эдвард Джей Эпштейн қарсы пікір білдірді. Ол өзінің "Досье: Арманд Хаммердің құпия тарихы" атты кітабында абортты оның әкесі емес, медицина студенті Арманд Хаммер жасағанын, ал әкесі Джулиус жауапкершілікті өз мойнына алғанын мәлімдеді. Мерфи мен Эпштейннің мәліметінше, құқықтық стратегия Джулиус аборт жасалғанын жоққа шығармаған, бірақ оның медициналық қажеттілік болғанын және дәлелдерді ұсынуда лицензияланған дәрігер медицина студентінен гөрі сенімді болар екенін мәлімдеді.

Дос есірткі

Кеңес Ресейінің үкіметтік бюросы жабылғаннан кейін, Allied Drug компаниясының АҚШ пен Кеңес Одағы арасындағы контрабандалық әрекеттері тоқтады, бұл Allied Drug компаниясына Нью-Йорк және Рига қалаларындағы қоймаларда төленбеген тауардың көп мөлшерін сақтаудан үлкен қарыз жинауға себеп болды. 1921 жылдың наурыз айында Людвиг Мартенс, 1924 жылға дейін Синг-Синг түрмесінде отырған Юлиус Хаммерге Таллин қаласындағы Кеңес өкілдігі арқылы Мәскеуден хат жіберіп, Allied Drug және Chemical компаниясына кеңестік саудаға жеңілдік берді және Кеңес Одағында Allied Drug өкілінің болуын сұрады. Әкесі түрмеге қамалғанда, Хаммер және оның інісі отбасылық бизнесі – Allied Drug компаниясын жаңа деңгейге көтеріп, Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңында төмен бағамен сатып алынған жабдықтарды қайта сата бастады. Хаммердің айтуынша, оның алғашқы бизнес табысы 1919 жылы болды, ол заңмен рұқсат етілген жоғары алкоголь құрамындағы имбирь экстрактысын өндіріп сатты. Бұл тауар құрғақ заң кезінде өте танымал болды және сол жылы компанияның сату көлемі 1 миллион долларды құрады.

Отбасы өкілі Кеңес Одағында

Жюлиус түрмеде отырғанда, орыс тілін мүлдем білмейтін Арманд Хаммерді Кеңес Одағына "Альянс Дрог энд Химикал" компаниясының істерін қарау үшін жіберді. Осы уақытта Хаммер 1919 жылы Колумбия колледжін бітіріп, 1921 жылы Колумбия дәрігерлер мен хирургтар колледжінен медицина ғылымдарының докторы дәрежесін алды. 1921 жылы, Белвью ауруханасында интернатурасын бастауды күтіп отырғанда, Хаммер 1930 жылдың соңына дейін жалғасқан сапарға Кеңес Одағына барды. Оның медицинадағы мансабы тоқырап қалғанмен, "доктор Хаммер" деп аталуын өте жақсы көретін. Хаммердің 1921 жылғы сапарындағы мақсаты содан бері талқыланып келеді. Ол бастапқыда одақтастардың араласу кезінде жіберілген дәрі-дәрмек үшін 150 000 долларлық қарызын қайтаруды көздегенін айтса да, көп ұзамай капиталистік және гуманитарлық қызығушылықпен аштықтан зардап шегіп жатқан ресейліктерге бидай сатуға бейімделді.

Ресейге алғашқы сапары

Колумбия медицина мектебін бітіргеннен кейін Хаммер өзінің інісі Виктормен бірге жаңадан құрылған Совет Одағынан көптеген тауарларды импорттап, дәрі-дәрмектерді экспорттау арқылы бұрынғы кәсіпкерлік жобаларын кеңейтті. Совет Ресейіне қатысты блокада 1921 жылдың ақпанында көбінесе тоқтатылды, ал 1921 жылдың 5 шілдесінде ол «Союздық Дрог» компаниясының Совет Ресейіндегі өкілі ретінде алғашқы сапары үшін Нью-Йорктен жолға шықты. Кетуге дейін ол АҚШ-та Совет Ресейінің мүдделерін қолдаған, заң кеңсесі бұрынғы Совет Ресейі үкіметінің бюросы орналасқан ғимаратта болған Чарльз Рехтке барып кездесті. Рехт Хаммерге Мәскеудегі Людвиг Мартенске жеткізуге арналған жұмсақ пакет берді. Осы сапарда Арманд Хаммер Чекаға, кейін КГБ деп аталған Советтік құпия полициясына «Союздық Дрог және Химия» компаниясын бақылауға алуға рұқсат берді.

Асбест концессиясы

Кеңес Ресейінде және кейіннен Кеңес Одағында болған кезінде ол пара алу және ақша жылу әдістерін жетілдірді, олар 1960 және 1970 жылдары ашылды, ол кезінде ол төлемдерін таспаға түсірген. АҚШ-қа оралғаннан кейін Хаммер Лениннің Орал тауларындағы асбест кенішіне 25 жылға рұқсат бергенін мәлімдеді. Хаммердің сөзіне қарағанда, алғашқы сапарында ол тиф эпидемиясына көмектесу үшін 60 000 долларлық медициналық жабдықтар алып келді және кеңестік мемлекеттен тәркіленген тері, икра және зергерлік бұйымдарға бір миллион бушель (27 216 тонна) артық америкалық бидай жеткізілімін алмастыру туралы Ленинмен келісім жасады. Лениннің қайтыс болғанға дейін Хаммер КСРО-ға Fordson тракторларын импорттау бойынша келіссөздер жүргізді, бұл елдегі ауыл шаруашылығын механикаландыруда маңызды рөл атқарды. Орталық комитет "Международная Книга" компаниясын басқаруға тағайындаған Александр Барминнің айтуынша, Кеңес Одағында осындай тауарларды өндіруге арналған концессия Юлиус Хаммерге берілген. Бармин партияның Юлиус Хаммер мен басқа да концессионерлер бақылайтын заводтарда жасалған кеңсе тауарларына бес миллион алтын рубль жұмсап, оларды байытқанын айтады. Барминнің пікірінше, кеңестіктер кейінірек жазу машинасының бөлшектері мен қаламдар сияқты кейбір тауарларды қайта жасай алды және осы жеңілдіктерді тоқтатты, бірақ Хаммердің қарындаштарының сапасына теңесе алмады, сондықтан бұл жеңілдік тұрақты болды. Арманд Хаммер 1930 жылға дейін Кеңес Одағында қалды. Табылған заттардың түпнұсқалығы күмәнді. Геза фон Габсбургтың сөзіне қарағанда, Арманның ағасы Виктор Хаммер Сталиннің сауда комиссары Анастас Микоянның Арманға жалған өнімдерді сату үшін Фаберже таңбалау құралдарын бергенін айтты. "Дөссіе: Арманд Хаммердің құпия тарихы" кітабында Эдвард Джей Эпштейн Хаммерді Кеңес Одағы үшін "нағыз тыңшы" деп атады.

Мұнай компаниясы, Ливия келісімдері және кеңес келіссөздеріне қайта оралу

АҚШ-қа оралғаннан кейін Хаммер түрлі бизнес, өнер, мәдени және гуманитарлық жобалармен айналысты, соның ішінде АҚШ-тың мұнай өндірісіне инвестиция жасады. Ол «Американың біріккен дистилляторлары» арқылы зор байлыққа ие болды, бұл 1933 жылы құрылған және 1946 жылға дейін «А. Хаммер бочка жасау корпорациясы» деп аталған фирма еді, содан кейін «Американың біріккен дистилляторлары» деп өзгертілді. 1944 жылдың басында Хаммер «American Distilling Co.» және бұрынғы Нью-Маркет, Нью-Гэмпшир ром зауытын сатып алды, онда оның «American Distilling» қызметкері, доктор Ханс Г. Майстер, Америка Құрама Штаттарында алғаш рет картоп негізіндегі спирт – арақ өндіруді бастады, сонымен қатар «West Shore» арқылы саудаланатын аралас виски де өндірді. Оның мұнайға салған инвестициялары кейіннен 1956 жылы ол иеленген «Occidental Petroleum» (Oxy) компаниясын басқару құқығына айналды. 1973 жылы Ливия «Oxy» компаниясының Ливиядағы акцияларының 51% үлесін мемлекеттік меншікке алды. 1974 жылы Арманд Хаммер Ливиямен 35 жылдық мұнай барлау туралы келісім жасады, бұл Муаммар Каддафи 1969 жылдың қыркүйегінде билікке келгеннен кейін Ливия жасасқан алғашқы келісім болды. 1974 жылғы келісімге сәйкес, «Occidental Petroleum» өндірген мұнайдың 81% Ливия үкіметіне тиесілі болды, ал қалған 19% «Occidental Petroleum» компаниясында қалды. Ол кезде «Oxy» Ливиядағы екінші ірі мұнай өндіруші болды, ал Ливия компанияның шикі мұнайдың жалғыз маңызды көзі еді. Ливия үкіметі үнемі компания активтеріне қауіп төндіріп отырды, көбінесе Каддафидің талаптарына бойына салды. Өмірі бойы Хаммер Суық соғысқа қарамастан, Кеңес Одағымен жеке және іскерлік байланыстарын сақтап келді. Кейінірек ол көп шығынмен АҚШ пен әлемнің коммунистік елдері арасындағы бейбітшілік үшін лобби жасады және сапарлар жасады, соның ішінде Чернобыль апатынан зардап шеккендерге көмектесу үшін дәрігерлер мен жабдықтарды Кеңес Одағына жеткізді. Дэниел Ергиннің «Жүлде» кітабында Хаммер «бес Кеңес Бас хатшысы мен жеті АҚШ Президенті арасында делдал болды» деп жазылған.

Жарық

Хаммердің Юрий Андроповпен жақын байланысы арқасында Андропов Михаил Ильич Брукты (Михаил Ильич Брук; 1923 жылы Мәскеуде туған – 2009 жылы Юрмалада қайтыс болған), сондай-ақ Майк немесе Майкл Брук немесе Брук деп те аталған, ағылшын-орыс тілдерінде аудармашы, Хаммердің жеке елшісі және істі жеделдетушісі ретінде тағайындады. Ол 1964 жылдан бастап Арманд Хаммер мен Кеңес Одағының басшылары арасындағы барлық кездесулерде Хаммердің аудармашысы болды. Брук 1957 жылдың шілдесінде өткен «Thinkers’ Lodge» аталған алғашқы Пугаш конференциясында техникалық аудармашы қызметін атқарған. Арманд Хаммердің сөзіне сүйенсек, «Майк – КГБ-ның адамы». 1969 жылдың басында Арманд Хаммер Итонның Tower International компаниясын бақылауға алды, осылайша Хаммер Tower International компаниясының басым үлесіне ие болды. Бұл үшін Hammer’s Occidental Petroleum компаниясы Tower International компаниясының қарыздарын өтеуге міндеттенді, ал Итон Tower International компаниясының болашақ жобаларынан түскен пайданың 45% -ын алды. Кеңес кезеңінде Арманд Хаммер 1979 жылы ашылған және Хаммер орталығы деп белгілі болған Дүниежүзілік сауда орталығының құрылысын қаржылады.

Никсон мен Брежнев арасындағы сауда келісімдері

Ричард Никсон Кеңес Одағына алғашқы рет сапарлаған АҚШ президенті ретінде 1972 жылдың 1 маусымында аяқталған саммит үшін Мәскеуге барғаннан кейін, Хаммер 1972 жылдың 14 шілдесінде Мәскеуге жетіп, Саргент Шрайверді заң кеңесшісі етіп алып, Никсонның саммитінен кейін АҚШ пен Кеңес Одағы арасындағы алғашқы сауда келісімін жасасты. Никсонның кеткеніне алты апта қалғанда Хаммер Никсонның сайлауалды қорының қаржы төрағасы Морис Стэнске Швейцариядағы нөмірленген банк шотынан 46 000 доллар ақша берді, оны Хаммер өзінің қаражаттары үшін пайдаланды. Кейін, 1972 жылдың қыркүйегінде Хаммер Никсонның сайлауалды қорына сол швейцариялық банк шотынан тағы 54 000 доллар берді, осылайша Хаммер Никсонның сайлауалды қорына берген жалпы сома 100 000 долларға жетті. 1972 жылдың 18 шілдесінде Хаммер Лондон арқылы АҚШ-қа оралды және Никсон әкімшілігіндегі Хаммердің лоббисі Тим Бэбкокқа қоңырау шалып, Никсонның бас штабы болған Х. Р. Холдеман арқылы Никсонмен кездесу ұйымдастыруды сұрады, мақсаты – Хаммердің 20 шілдеде болған сауда келісімі туралы Президентке толық мәлімет беру болды. 1972 жылдың шілдесіндегі жағдайда Арманд Хаммер Кеңес Одағының Леонид Брежневпен жиырма жылдық келісімге келді, ол 1973 жылдың сәуірінде Хаммердің қол қойғаннан кейін күшіне енді. Осы келісім бойынша Хаммер бақылауындағы Occidental Petroleum және Tower International фирмалары Совет Одағына, кейін Ресейге, Флориданың солтүстігінде Occidental өндірген фосфатты экспорттады, ал Кеңес Одағы, кейін Ресей, Одессадан Хаммердің фирмалары арқылы табиғи газды экспорттап, оны аммиак, калий тұзы және карбамидке айналдыратын болды. Бұл тыңайтқышпен сауда 1998 жылы Хаммердің 100 жылдық мерейтойына дейін жалғасты. Флорида штатының Джексонвилл қаласындағы Джексонвилл портындағы JaxPort осы сауданың жүзеге асырылған АҚШ порты болды. Никсон Экспорт-Импорт банкін 20 жылға 20 миллиард долларлық келісімді қаржыландыруға және үлкен Волга аймағындағы төрт аммиак зауытын салуға, сондай-ақ оларды Одесса портына жалғастыратын құбыржолды салуға ынталандырды. Пивденный 1974 жылы құрылған Южная (Южне) қаласының батысында Кіші Аджалык теңіз жағалауында (Малий Аджалицький лиман) немесе (Григо́ровский лиман) орналасқан. Пивденный порты 1978 жылға дейін "Григорьевский" («Григорьевский») деп, ал 1978 жылдан 2019 жылдың 17 сәуіріне дейін "Южное" порты деп аталды, содан кейін портының атауы орыс тілінен украин тіліндегі "оңтүстік" деген мағынаны білдіретін сөзбен ауыстырылды.

Никсонның Уотергейт қорына заңсыз қаржылай қолдау көрсету

Саяси тұрғыдан, Хаммер демократ болды; бірақ оның адвокаты Луи Низердің естеліктерінде айтылғандай, ол "екі саяси партияға да үлес қосатын көптеген басшылардың бірі болды [және] оның екі жақты қайырымдылығы туралы жария етпеуді қалаған". 1972 жылы түрлі тараптардың "құпия қысымы" астында Хаммер Никсонның екінші науқанына едәуір сомада қаржы жұмсады: "Ол Никсонға жасаған үлкен үлесін жасырын қалдыруды қалады, өйткені өзі демократ еді". 1972 жылғы 7 сәуірде күшіне енген 1971 жылғы заңға дейін, ол Никсонды қолдау үшін 46 000 доллар анонимді түрде берді, бұл заң анонимді және үшінші тұлға арқылы жасалған саяси жарналарды тыйымдады. Кейін, 1972 жылдың қыркүйегінде Арманд Хаммер бұрынғы Монтана губернаторы Тим Бэбкоктың достары арқылы Ричард Никсонның Уотергейт қорына жалпы сомасы 54 000 доллар болатын үш заңсыз үлес қосты, ал Бэбкок Хаммердің Occidental Petroleum компаниясының вице-президенті болған. Содан кейін Хаммер мен Бэбкок заңсыз үлес қосумен байланысты қылмыстарға кінәлі деп танылды. Хаммерге соттан босатылу жазасы берілді және 3 000 доллар айыппұл салынды.

Гор отбасымен байланысы

2003 жылы Алексей Митрофановпен жасалған сұхбатта Хамер мен Гор отбасылары Еуропада бір-біріне тым жақын орналасқан деп жаңылыс көрсетілген. Оксиденталдың көмір саласындағы мүдделерін көп жыл бойы адвокат және бұрынғы АҚШ сенаторы Ал Гор аға, сондай-ақ басқалар қорғады. Хаммермен ұзақ жылдар бойы тығыз достық байланыста болған Гор, 1970 жылғы қарашада Сенат сайлауында жеңілгеннен кейін Island Creek Coal Company еншілес компаниясының басшысы болды. Оксиденталдың көмір мен фосфат өндірісінің көп бөлігі Гор Сенатта өкілдік еткен Теннесси штатында шоғырланған, ал Гор компания акцияларының иесі болды. EFN Оксидентал Флорида штатының Джексонвилл қаласының жанында ірі фосфат кен орындарына ие болды. Гор кіші акцияларды бақылауға алмады, олар мүлік таратылған кезде сатылды. Хаммер Гор кішіге өте жақын болды және 1984 жылы Хаммердің жетекшілігімен Гор Теннесси штатының сенаторлығына үміткер болды, бұл лауазымды бұрын Говард Бейкер атқарған. Хаммер Гор ағаға ұлын АҚШ президенті етіп сайлауға көмектесе алатынына уәде берген. 1988 жылы Демократиялық партияның президенттік тізіміне түсу үшін Гор кіші Хаммердің ынталандыруымен және қолдауымен ұмтылды.

"Арм & Хаммер" ойыны

1980 жылдары Хаммер Arm & Hammer өнімдерін өндіретін Church & Dwight компаниясының үлкен үлесіне ие болды; ол сондай-ақ директорлар кеңесінде қызмет етті. Дегенмен, Arm & Hammer компаниясының тауарлық белгісі Арманд Хаммермен байланысты емес. Ол Хаммер туғанға дейін 31 жыл бұрын пайдаланыла бастаған. Хаммер мен Occidental компаниялары Church & Dwight-қа салған инвестицияның кездейсоқ екенін айтса да, Хаммер бұрын Arm & Hammer тауарлық белгісін сатып алуға тырысқанын мойындады, себебі оны жиі сұрап бағатын.

Президент қатерлі ісіктер жөніндегі комиссиясы

1981 жылы Хаммер АҚШ президенті Рональд Рейганның тапсыруымен үш мүшеден тұратын Президенттің қатерлі ісіктер жөніндегі кеңесіне тағайындалды, ал кейін 1984 жылдан 1989 жылға дейін кеңестің төрағасы болды. Кеңестің төрағасы ретінде ол қатерлі ісікпен күресу үшін жылына 1 миллиард доллар жинау науқанын жариялады.

Басқа қызмет түрлері мен қызығушылықтары

Хаммер – білім беру, медицина және өнер салаларын қолдаған меценат болды. Ол импрессионистер мен постимпрессионистердің картиналарын жинаушы еді. Оның жекелеген сыйлықтары Калифорния штатының Лос-Анджелес қаласындағы UCLA Hammer мұражайының тұрақты коллекциясының негізін құрайды. Ол ағасы Виктормен бірге Нью-Йорктегі «Hammer Galleries» галереясының иесі болды. 1971 жылы Хаммер Америкадағы ең көне өнер галереясы – Кнодлер галереясын сатып алды. Хаммер Кнодлерде директор ретінде өнер тарихшысы Джон Ричардсонды жұмысқа алды, ал Ричардсон кейіннен оның жағымсыз портретін жазды. Оның танымал мұраларының бірі – Арманд Хаммердің Американың батысындағы Біріккен әлем колледжі (қазір көбінесе UWC USA деп аталады, Біріккен әлем колледждерінің құрамында), оны 1981 жылы Біріккен әлем колледждерінің президенті болған Уэльс принці Чарльзтың қолдауымен құрды. Болашақтағы III Чарльзбен жақын қарым-қатынаста болғандықтан, ол принцтің балаларының біріне әкедей атанды. Чарльз Хаммерді принц Уильямның крест әкесі еткісі келгені айтылады, бірақ принцесса Диана бұл идеяны ұнатпағандықтан ол жоспардан бас тартуға мәжбүр болды. 1980 жылдары Хаммер принц Чарльздың жобаларына шамамен 40 миллион фунт стерлинг көмектесті және Хаммердің Боинг 727 ұшағын тегін пайдалануға рұқсат берді. Достары Гарри мен Роза Стриглермен бірге ол бірнеше еврей қорларын, әсіресе Холокостқа байланыстыларын қолдады. Хаммер Нобель бейбіт сыйлығына ие болуға ұмтылды және оған бірнеше рет үміткерлік жарияланды, соның ішінде Менахем Бегин де оны ұсынған, бірақ ол ешқашан жеңіске жетпеді. 1986 жылы Forbes журналы оның байлығын 200 миллион долларға бағалады. Хаммер 1988 жылы «Косби шоу» телесериалының бір эпизодында қонақ ретінде пайда болды (Тео Хакстеблдің досының, қатерлі ісікке шалдыққан әкесінің рөлінде), және қатерлі ісікке ем жақын арада табылмайды деді. 1988 жылы «Оксидентал» компаниясының басшысы болып жұмыс істеген кезде оның «Piper Alpha» мұнай платформасы жарылып, 167 адам қаза тапты. Каллен есебі платформадағы көптеген кемшіліктерді көрсетті. 2016 жылға дейін оның өмірі туралы алты кітап жарық көрді: 1975 жылы (Консидин, ресми өмірбаян), 1985 жылы (Брайсон, суреттер жинағы), Вайнберг (1989), Блумай (1992), Эпштейн (1996) және Алеф (2009); сондай-ақ екі автобиографиясы (1932 және 1987 жылы бестселлер болған). Оның өнер коллекциясы «Арманд Хаммер коллекциясы: төрт ғасырлық шедеврлер» Арманд Хаммер қорымен бірнеше рет басылып шықты, соңында ол жинақ бес ғасырлық шедеврлерге дейін толықты, кейде коллекция қойылған мұражайлармен бірлесіп. Оның меценаттық жобалары туралы көптеген жарияланымдар жасалды.

Жеке өмір

Хаммер үш ұлының ортаншысы еді. Өмірі бойы ағалары Гарри мен Виктор Хаммермен, оның ішінде бизнесте де жақын қарым-қатынаста болды. Хаммер үш рет үйленді. 1927 жылы патшалық генералдың қызы, орыс актрисасы Ольга Вадимовна фон Рутке үйленді. Хаммердің бірінші әйелінен Джулиан Арманд Хаммер деген бір ұлы болды.