Кіріспе

Мұхаммед Мостафа әл-Барадей (محمد مصطفى البرادعي,; 1942 жылдың 17 маусымында туған) – египеттік заң ғалымы және дипломат, 2013 жылдың 14 шілдесінен 2013 жылдың 14 тамызында отставкаға кеткенге дейін Мысыр вице-президенті міндетін атқарған. 1997 жылдан 2009 жылға дейін Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) басшылығымен жұмыс істейтін үкіметаралық ұйым – Халықаралық атом энергиясы агенттігінің (МАГАТЭ) бас директоры болды. Қызмет мерзімі аяқталғаннан кейін «Халықаралық атом энергиясы агенттігінің құрметті бас директоры» атағы берілді. Ол және МАГАТЭ 2005 жылы «ядролық энергияның әскери мақсаттарда қолданылуын болдырмау және ядролық энергияның бейбіт мақсаттарда қолданылуын ең қауіпсіз деңгейде қамтамасыз ету үшін» Нобель бейбітшілік сыйлығымен марапатталды. Эль-Барадей египеттік саясатқа қатысты батыстық баспасөздерде де жиі жарияланды, әсіресе 2011 жылғы президент Хосни Мубаракты биліктен қуылту және 2013 жылғы египеттік төңкеріс оқиғаларында. Эль-Барадей Мысырдың Ұлы Каирдегі Гиза провинциясында туып өскен. Ол Мысыр адвокаттар алқасының төрағасы болған Мостафа Эль-Барадейдің бес баласының бірі. Эль-Барадейдің әкесі де Египетте демократиялық құқықтарды қолдаған, еркін баспасөз және тәуелсіз сот жүйесін жақтаған. Эль-Барадей бұрынғы балабақша тәрбиешісі Аида Эль Кашефке үйленген. Олардың екі баласы бар: Ұлыбританияда тұратын Лайла есімді қызы және Венада тұратын Мостафа есімді ұлы. Олардың Майя мен Нина есімді екі немересі бар. Араб тілінде ана тілі болған Эль-Барадей ағылшын және француз тілдерін де жақсы біледі, сондай-ақ «кем дегенде Венада қалыпқа келгені үшін жеткілікті неміс тілін біледі».

Білім және ерте мансап

Әкесі Мұстафаның ізімен жүріп, Эль-Барадей де заңгерлік білім алды. 1962 жылы ол Каир университетінде заң саласы бойынша бакалавр, 1971 жылы LLM магистр, ал 1974 жылы Нью-Йорк университетінің заң мектебінде халықаралық құқықтан доктор ғылымының дәрежесін алды. Оның диссертациясы «Бейбіт уақытта жол бойынан өту құқығы» деп аталады. Эль-Барадейдің дипломатиялық қызметі 1964 жылы Сыртқы істер министрлігінде басталды, онда ол Нью-Йорк пен Женевадағы БҰҰ жанындағы Египеттің тұрақты өкілдіктерінде саяси, құқықтық және қару-жарақтарды бақылау мәселелері бойынша жұмыс істеді. 1974 жылдан 1978 жылға дейін ол сыртқы істер министрінің жеке кеңесшісі болды. 1980 жылы ол Біріккен Ұлттар Ұйымының Оқу және зерттеу институтында (UNITAR) Халықаралық құқық бағдарламасының аға ғылыми қызметкері болды. 1981 жылдан 1987 жылға дейін Нью-Йорк университетінің заң мектебінде халықаралық құқықтан қосымша профессор болып жұмыс істеді. 1984 жылы Эль-Барадей МАГАТЭ хатшылығының аға қызметкері болып кірісті, ол агенттіктің заң кеңесшісі (1984-1993) және сыртқы қатынастар жөніндегі бас директордың орынбасары (1993-1997) қызметтерін атқарды. Қазіргі таңда Эль-Барадей Халықаралық құқық қауымдастығының (ILA) және Американдық халықаралық құқық қоғамының (ASIL) мүшесі.

МАГАТЭ бас директорының мемлекеттік қызметі (1997-2009)

1997 жылдың 1 желтоқсанында Эль-Барадей Венада орналасқан МАГАТЭ-нің Бас директоры қызметін Швециядан Ханс Бликстің орнын басып кірді. Агенттік ядролық қару таратуды болдырмауға белсенді түрде араласа бастады, алғашқы назары Ирак пен Суданға, кейін Солтүстік Корея мен Иранға аударды. Агенттік бұл елдердегі жағдайды табысты деп бағалады. Эль-Барадей қызметке келгенге бірнеше ай бұрын Ұлгілік қосымша хаттама қабылданды, ол МАГАТЭ-ге жарияланбаған ядролық қызметтерді іздеуде үлкен өкілеттік беріп, жаңа орта құрды. Қызмет істеген кезінде Эль-Барадей МАГАТЭ-нің жан-жақты кепілдік беру келісімдерін жаңа қабылданған Қосымша хаттамамен біріктіретін «біріктірілген кепілдіктер» бағдарламасын іске қосты. 1998 жылғы Бас конференциядағы мәлімдемесінде ол барлық мемлекеттерді Қосымша хаттаманы қабылдауға шақырды: «Күшейтілген кепілдіктер жүйесінің басты мақсатының бірі – жаһандық қолдау арқылы тиімдірек орындалуы мүмкін. Сондықтан, кепілдік беру туралы келісімдері күші жойылған барлық мемлекеттерді оларды жасасуға, ал барлық мемлекеттерді Ұлгілік қосымша хаттаманы қарастыруды жеделдетуге және Агенттікпен мүмкіндігінше ертерек консультацияларға түсуге шақырамын. Біз 2000 жылға дейін барлық мемлекеттердің кепілдік беру туралы келісімдерді және Қосымша хаттаманы қабылдауын қамтамасыз ету үшін бірлесіп жұмыс істеуіміз керек». Эль-Барадей МАГАТЭ-нің Бас директоры қызметін атқарган жылдары бұл шақыруды қайталап отырды. 2009 жылдың қарашасында 93 елде Қосымша хаттамалар күшіне енді. Эль-Барадейдің бірінші мерзімі 2001 жылдың қарашасында, 9/11 террористик шабуылдарынан кейін екі ай өткен соң аяқталды. Бұл шабуылдар ядролық материалдар мен нысандарды ұрлаудан немесе террористик шабуылдан қорғау үшін одан да көп жұмыс жасау қажеттігін көрсетті. Осының нәтижесінде Эль-Барадей мүше мемлекеттерге өздерінің ядролық және радиоактивті материалдарын және нысандарын қорғауын күшейтуге көмектесу арқылы ядролық терроризм қаупімен күресу үшін ядролық қауіпсіздік бағдарламасын құрды, сондай-ақ Ядролық қауіпсіздік қоры құрылды.

Бас директордың екінші өкілеттігі

Эль-Барадейдің МАГАТЭ бас директоры болып екінші мерзіміндегі маңызды мәселелердің бірі – агенттіктің Ирактағы тексерулері болды. Эль-Барадей 2003 жылы Иракқа жасалған АҚШ-тың шабуылының себептерін 2002 жылғы Ирактың қарусыздандыру дағдарысы кезінде, Ханс Бликспен бірге Ирактағы БҰҰ қару-жарақ инспекторларының тобын басқарғанда жоққа шығарды. 2003 жылғы наурыз айында Эль-Барадей БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесіне Нигерден уран алуға тырысқандығын көрсететін құжаттардың нақты емес екенін мәлімдеді. 2003 жылғы қазан айында «Каир таймс» газетінде жарияланған сұхбатында ол: «Біздің барлығымыз бір адамзат туысы екенін мойындағанда ғана толыққанды қауіпсіздікке қол жеткізе аламыз. Біздің басты адалдығымыз – адамзатқа, нақты бір түске немесе шекараға емес. Менің ойымша, осы көптеген жеке есімдердің қасиеттілігінен бас тартып, адамзаттың бір бөлігі деп санағанда, біз жақсырақ және қауіпсіз әлемге қол жеткіземіз». Эль-Барадей АҚШ-тың Иракқа басып кіруін «көп жағдайларда күш қолданудың мәселені [шешпей] одан да ушықтыратынының айқын мысалы» деп сипаттады. Эль-Барадей сондай-ақ: «Ирактан біз тексеру уақыт алатынын, шыдамдылық таныту қажеттігін және тексерудің нәтежелі болуы мүмкін екенін үйрендік» деді, ал Саддам Хусейннің ядролық қару бағдарламасын қайта жаңғыртпағаны туралы оның қорытындысының дұрыстығы дәлелденгенін айтты. 2004 жылы «Нью-Йорк таймс» газетінде (2004 жылғы 12 ақпан) ядролық қарудың таралу қаупі туралы жарияланған мақаласында Эль-Барадей: «Біз кейбір елдердің жаппай қырып-жоятын қару іздеуінің моральдық тұрғыдан жарасымсыз екенін, ал басқаларының оларға қауіпсіздік үшін сүйенуінің моральдық тұрғыдан қабылданды екенін, тіпті олардың мүмкіндіктерін жетілдіріп, қолдану жоспарларын жасауының жұмысты емес екенін қабылдамаймыз» деді. Ол сондай-ақ: «Егер әлем бағытын өзгертпесе, біз өзімізді-өзіміз жоқ қылу қаупіне тап боламыз» деді.

Бас директордың үшінші және соңғы өкілеттігі

2005 жылы АҚШ оның үшінші төрт жылдық мерзімге сайлануына бастапқыда қарсылық білдірді. 2005 жылғы мамыр айында АҚШ Сенатының Сыртқы қатынастар комитетінің қызметкерлерімен сұхбаттасқанда, АҚШ-тың бұрынғы Мемлекеттік хатшысы Колин Пауэллдің бас штабы Лоуренс Уилкерсон, қару-жарақтарды бақылау және халықаралық қауіпсіздік жөніндегі бұрынғы Мемлекеттік хатшы Джон Болтонды Эль-Барадейді қызметтен шеттету үшін жасырын науқан ұйымдастырды деп айыптады. АҚШ Эль-Барадейдің қайта тағайындалуына қарсы шыққан жалғыз ел болды және басқа елдерден оны қызметтен шеттету үшін жеткілікті қолдау ала алмады. 2005 жылдың 9 маусымында АҚШ Мемлекеттік хатшысы Кондолиза Райс пен Эль-Барадейдің кездесуінен кейін АҚШ өз қарсылығын қайтарды. Эль-Барадейді қолдаған елдердің қатарында Қытай, Ресей, Германия және Франция болды. Қытай оның басшылығы мен бейтараптығын жоғары бағалады, Франция, Германия және бірқатар дамып келе жатқан елдер де Эль-Барадейді қолдайтындарын мәлімдеді. Ресей оны мүмкіндігінше ертерек қайта сайлауды жақтады. 2005 жылдың 13 маусымында МАГАТЭ Бас кеңесі Эль-Барадейді бірауыздан қайта тағайындады.

Төртінші мерзімге қатысты ескертулер

2008 жылы Ел Барадей төртінші мерзімге бас директор болып қайта сайланбаса екенін айтты. Сонымен қатар, ол МАГАТЭ құжатында өзінің "қызметті жалғастыруға мүмкіндігі жоқ" екенін мәлімдеді. МАГАТЭ Басқарушылар кеңесі алғашқы бес дауыс беру кезеңінде келесі бас директорды таңдау мәселесінде келісімге келе алмады. Ел Барадей: "Агенттікке барлық тарап – солтүстік, оңтүстік, шығыс, батыс – қанағаттанған кандидат табылуын тілеймін, себебі осы қажет", – деді. Бірнеше дауыс беруден кейін 2009 жылдың 3 шілдесінде Японның МАГАТЭ-дегі елшісі Юкия Амано мырза МАГАТЭ-нің келесі бас директоры болып сайланды.

Ел-Барадей мен АҚШ қарым-қатынастары

Ел-Барадей 2009 жылдан бері Мысырдағы демократиялық өзгерістердің басты дауысы болып табылады және 2011 жылғы наразылықтар кезінде маңызды көшбасшы болды. Алайда, оның АҚШ үкіметімен қарым-қатынасы қиын, және ол АҚШ-тың Таяу Шығыстағы сыртқы саясатын қолдамайтын кейбір саясатты қолдайды. Мысалы, МАГАТЭ-нің бас директоры (1997–2009) болған кезінде Ел-Барадей Иранның ядролық бағдарламасының әскери сипаттамалары туралы айтылған мәлімдемелерді жеңілдетіп көрсетті, бұл АҚШ-тың Иранды сақтық шараларын бұзуы үшін қысым жасау әрекеттерін әлсіретті. 2003 жылғы 3 шілдеде Time журналында жарияланған мақалада Ел-Барадей 2003 жылғы Ирак соғысына дейін Ирактың ядролық бағдарламасы қайта іске қосылмағанын мәлімдеді, бұл Буш әкімшілігінің мәлімдемелеріне қайшы келді. Ол 2010 жылғы 12 шілдеде Der Spiegel неміс жаңалық журналына Газа секторын – Египет шекарасын ашуды қалайтынын айтты және Израильді ядролық қаруларының болуына байланысты Таяу Шығыс үшін ең үлкен қауіп деп айыптады. Ел-Барадей Буш әкімшілігінің бұрынғы лауазымды тұлғаларын Иракқа қарсы соғысты жоспарлаудағы рөлдері үшін халықаралық қылмыстық тергеуге тартуды ұсынды.

Ядролық отын циклының көпұлттық бақылауы

2003 жылы Economist журналына жазған мақаласында Эль-Барадей ядролық отын циклінің болашағы туралы өз идеяларын баяндады. Оның ұсынысы – "азаматтық ядролық бағдарламаларда қару жасауға қолданылатын материалды өңдеуді және жаңа материалдарды өндіруді, осы операцияларды тек көпұлттық бақылаудағы нысандарда ғана жүргізуге келісу арқылы шектеу" болатын. Сондай-ақ, "ядролық энергия жүйелері ядролық қару жасауға тікелей қолданылатын материалдарды пайдаланудан аулақ болатындай етіп жобалануы керек". Ол "ядролық отын циклінің осы кезеңдерінде халықаралық ынтымақтастық арқасында айтарлықтай пайда көруге болады" деп түйіндеді. Бұл бастамалар қару-жараққа қолданылатын ядролық материалға қол жеткізуді шектеу үшін ғана емес, сонымен қатар көптеген елдердегі көптеген адамдарға ядролық технологияның артықшылықтарын ұсынуға мүмкіндік береді. Ядролық қаруға ие емес мемлекеттер бұл ұсыныстарды қабылдауға құлшынбайды, себебі олардың пікірінше, бұл ұсыныстарды ядролық қарулы мемлекеттердің коммерциялық немесе стратегиялық мүдделері жетелейді, ұсыныстар шектеулі ядролық отын жеткізушілеріне тәуелділікті күшейтеді және олардың бейбіт мақсаттарда ядролық энергияны пайдалануға берілген құқығын шектейді деп санайды.

Техникалық ынтымақтастық және қатерлі ісікке қарсы күрес

Ел-Барадейдің жұмысы тек ядролық тексерумен ғана шектелмейді. Тағы бір өте маңызды аспект – ядролық технология арқылы даму. 2004 жылы Ел-Барадей қатерлі ісікпен күресу үшін "Қатерлі ісік терапиясы бойынша әрекеттер бағдарламасы" (PACT) атты кең ауқымды жаһандық бастаманы демеушілік етті. Ел-Барадей бір мәлімдемесінде былай деді: "Дамымай жатқан елдерде қатерлі ісікпен емдеуде үнсіз дағдарыс жалғасып, жыл сайын күшейіп барады. Қатерлі ісікпен ауыраған науқастардың кем дегенде 50-60 пайызы радиотрапиядан пайда көре алады, бірақ көптеген дамымай жатқан елдерде радиотрапиялық аппараттар жеткіліксіз, сондай-ақ мамандандырылған дәрігерлер мен басқа да денсаулық сақтау мамандарының саны да жеткіліксіз." PACT жұмыстың алғашқы жылында 2005 жылғы Нобель бейбіт сыйлығының МАГАТЭ үлесін пайдаланып, жеті мүше мемлекетте қатерлі ісікке қарсы емдеу мүмкіндігін қамтамасыз етті. 2008 жылғы Бас конференцияда сөйлеген сөзінде Ел-Барадей "даму шаралары біздің жұмысымыздың орталық бөлігі болып қала береді. Біздің ресурстарымыз қолдау сұраныстарын қанағаттандыру үшін ұзақ уақыттан бері жеткіліксіз, сондықтан біз басқа ұйымдармен серіктестік, аймақтық ынтымақтастық және елден елге қолдауды жиі пайдаланамыз. Техникалық ынтымақтастық – агенттіктің даму және қауіпсіздік қызметі арасындағы саяси «теңгерімнің» бір бөлігі емес екенін қайтадан баса айтам."

Халықаралық дағдарыс тобы

Ел Барадей Халықаралық дағдарыс тобының қамқоршылар кеңесінде қызмет етті, бұл үкіметтік емес ұйымның жылдық бюджеті 15 миллион доллардан асып, Карнеги қоры, Форд қоры, Билл және Мелинда Гейтс қоры, сондай-ақ Джордж Соростың «Ашық қоғам» институтымен қаржыландырылады. Сорос өзі ұйымның атқару комитетінің мүшесі болып табылады.

2011 жылғы Египет төңкерісі

Мысыр революциясының алғашқы күндері Ел-Барадейдің тілмашы және ұзақ жылдардан бергі серігі Лабан Кобленц пен басқа да МАГАТЭ әріптестері Ел-Барадейдің тек қана соңғы кезде Мысыр саясатына қатысқан деген пікірге қарсы шығып, ол өзінің туған еліндегі адам құқықтарының жетіспеушіліктеріне назар аударуын ешқашан тоқтатпағанын айтты. Кобленц Ел-Барадейдің 2003 жылдың басында, Ирак соғысына дейін және одан кейінгі кездесулерде Мубаракпен алғаш рет кездескенін атап өтті. Кобленц сондай-ақ, әлеуметтік желілердің Ел-Барадейді Мысыр жастарының өзгеріске дайын екеніне көндірудегі рөлін көрсетті: "Соңғы 14 айдың ішінде, компьютерге аса жақын емес адамды білдім, ол Facebook, Twitter және YouTube-ты пайдалануды үйреніп, Мубарак режимі тыйым салған нәрсені, яғни үлкен топтардың жиналу еркіндігін виртуалды кеңістікте істеуге кірісті". 2010 жылдың 27 сәуірінде Гарвард Кеннеди мектебінде сөйлеген сөзінде Ел-Барадей "жұмыс іздеп жүрмін" және Мысыр саясатында "өзгеріс жасаушы және демократия жақтасы" болуға тырысамын деп әзілдеді. Ол сондай-ақ әйелінің кез келген үміткерлікке құлшыныс білдірмегенін айтты. 2011 жылдың 27 қаңтарында Ел-Барадей Мысырға оралды, бұл соңғы 30 жылдағы ең ірі наразылықтарға әкелді, олар 2011 жылдың 25 қаңтарында басталған. Ел-Барадей елдің қалауы болса, өтпелі үкіметті басқаруға дайын екенін мәлімдеді: "Егер [халық] мені өтпелі үкіметке жетекші етсе, мен оларды алдамаймын". Кейіннен "ол жұма күні түскі намаздан кейін наразылыққа қатысқанда, полиция оған және оның жақтастарына су шашыды. Олар Эль-Барадейді қоршаған жақтастарын таяқпен ұрып-соқты". 2011 жылдың 28 қаңтарында Ел-Барадейдің Мысырда үй қамауында екені хабарланды. Бірақ келесі күні "Аль-Жазира" телеарнасына берген сұхбатында ол мұндай тұтқындау туралы білмейтінін айтты. Содан кейін Эль-Барадей Тахрир алаңына келіп, Мұбарак режиміне қарсы миңдеген наразылық білдірушілерге қосылды және халыққа тікелей сөйлеп, олар "өз құқықтарын қайтарып алды" және кері қайта алмайтындарын мәлімдеді. Мысырдың бірнеше саяси қозғалыстары Ел-Барадейді уақытша үкімет құруға шақырды. Сондай-ақ, Ел-Барадей "Мысыр халқының режимін құлатуды қалайтынын" айтты. Омар Сүлейменнің Мысырдың жаңа вице-президенті болып тағайындалуына жауап ретінде, ол бұл "Мұбарактың билікте қалу үшін жасаған әрекеті" екенін айтты. Менің ойымша, Мұбарак бүгін кетіп қалуы керек". Сонымен қатар, Ел-Барадей өзінің позициясын қайталап, Мысыр демократиялық ел болғанда "Египеттегі демократия АҚШ-пен құрмет пен теңдікке негізделген жақсы қарым-қатынасқа әкелмейді деп ойлауға ешқандай себеп жоқ" деді. "Гардиан" газеті "Мұсылман бауырластығы" және тағы төрт оппозициялық топ Ел-Барадейге "ұлттық құтқару үкіметін" құру бойынша келіссөздер жүргізуге өкілеттік бергенін хабарлады. Алайда, Би-би-сидің хабарлауынша, Мұбарактың режимі тыйым салған оппозицияның ең ірі партиясы – "Мұсылман бауырластығы" Ел-Барадейді оппозиция өкілі ретінде таңдауға келіспеді. "Халық Мохамед Эль-Барадейді өздерінің өкілі етіп тағайындаған жоқ. Мұсылман бауырластығы Мохамед Эль-Барадейден гөрі әлдеқайда күшті. Біз бұл қозғалыстың [оны] өкілдігін қабылдамаймыз. Бұл қозғалыстың өзі өкілдік етеді және комитет тағайындайды. . [өз өкілдерін тағайындау үшін]". Оның тағайындалуы негізінен ол елден ұзақ уақыт болғандықтан дау тудырып отыр. Оның тағайындалуы батыс елдерінің төңкеріске қолдау көрсетуінің маңыздылығын мойындау ретінде қарастырылады.

Мүмкін болатын президенттікке үміткерлік

2009-2012 жылдар аралығында оппозициялық топтар Эл Барадейдің есімін Мысырдың ең жоғары атқарушы лауазымында президент Хосни Мубаракты алмастыруға мүмкін кандидат ретінде таратты, оның есімін Мохамед Хассанейн Хейкал ұсынған болатын. Эл Барадей президенттікке кандидат болу ниеті туралы нақты мәлімдеме жасаған жоқ; алайда, ол президент сайлауына қатысуды қарастырмас бұрын, сайлаудың әділ өтуін қамтамасыз ету және тәуелсіз кандидаттарға көбірек еркіндік беру үшін конституцияға өзгерістер енгізу сияқты белгілі бір шарттар орындалуын талап етті. Бірнеше оппозициялық топтар оны бейтарап тұлға деп санап, елді демократиялық жағдайға көшіруге қабілетті деп есептеді. 2010 жылдың 24 ақпанында Эл Барадей Каирдегі үйінде бірнеше оппозициялық көшбасшылармен және көрнекті зиялылармен кездесті. Кездесу «Ұлттық өзгеріс қауымдастығы» деп аталатын жаңа партиялық емес саяси қозғалысты құру туралы хабарламамен аяқталды. Қозғалыстың мақсаты – саяси жағдайдағы жалпы реформалар, әсіресе Египет конституциясының 76-бабы, ол еркін президенттік сайлауға, әсіресе тәуелсіз кандидаттарға шектеулер қояды. Тыйым салынған саяси ұйым, «Мұсылман бауырластығы», кездесуде өкілі болды; алайда, ұйымға мүше емес адамды өкіл ретінде қабылдау туралы олардың ұстанымы әлі де белгісіз. Сондай-ақ, бір күн бұрын Эл Барадеймен кездескен Араб лигасының басшысы Амр Муса жаңа қозғалысқа қосыла ма, жоқ па, әлі белгілі емес. 2011 жылдың 7 наурызында Эл Барадей президенттік сайлауға қатысуға ниеттенгені жарияланды, бұл ниеттің өзі Эл Барадей 2011 жылдың 10 наурызында ON телеарнасына берген тікелей эфирдегі сұхбатында нақты айтылды. 2012 жылдың 14 қаңтарында Эл Барадей президенттікке кандидат болмайтынын мәлімдеді. 2013 жылдың 4 шілдесінде Эл Барадей 2013 жылғы Египет төңкерісі кезінде Египеттің өтпелі үкіметін басқаруға үміткер премьер-министр ретінде танылды.

Конституция партиясының төрағасы

2012 жылдың 28 сәуірінде ЭльБарадей Конституция партиясын (ДЛ) құрды. Бұл күн оған президенттікке кандидат болуға мүмкіндік бермейтіндей кеш болды. Партия өзін либералдық деп жариялайды, 2011 жылғы 25 қаңтардағы революцияның қағидалары мен мақсаттарын либералдық идеалдарға сәйкес қорғау және ілгерілету мақсатында. ЭльБарадей египеттік оппозицияның белгілі бір тұлғасына айналды. 24 қарашада ДЛ секулярлық партиялармен бірігіп, Президент Мохамед Мурсидің жарлықтарына қарсы басты оппозициялық партиялардың Ұлттық құтқару майданын құрды. 2012 жылдың 5 желтоқсанында ол Ұлттық құтқару майданының үйлестірушісі атанды.

Вице-президент

Мохаммед Эль-Барадей демократиялық жолмен сайланған президент Мохаммед Мурсиді құлатуға бағытталған төңкеріске қатысты. Бұл оқиға елдегі нашар басқарушылыққа, Мурсидің коалициялық үкімет құрудан бас тартуына және ондаған жылдар бойы мұсылман көпшілігінің мемлекетінде болған «Мұсылман бауырластығының» авторитарлық ықпалына қарсы жаппай наразылықтардың нәтижесінде болды. Reuters агенттігі оны саяси оппозицияның «белгіленген келіссөзшісі» деп сипаттады. Эль-Барадей Мурсиді биліктен қуғызу және Мысырдың «саяси жол картасын» іске асыруды бастау жоспарына қолдау көрсетті, соның ішінде Жоғарғы Конституциялық соттың төрағасы Адли Мансурды Мысырдың уақытша президенті етіп тағайындады. Ол генерал Сиси конституцияны уақытша тоқтатуды және Мурсиді биліктен алуды жариялаған кезде қатысты. Мурси президенттік лауазымнан алынғаннан кейінгі саяси өзгерістер кезінде Эль-Барадей бірден уақытша премьер-министрлікке үміткер ретінде талқыланды. Алғашқыда ол бұл лауазымға қызығушылық танытпады. 7 шілдеде «Нұр» партиясының наразылығынан кейін Эль-Барадейдің премьер-министр болып тағайындалатындығы туралы хабарлар қайтарылды. 2013 жылдың 14 шілдесінде ол халықаралық қатынастарға жауапты вице-президент болып тағайындалды.

14 тамыз Үкіметтің рейдтері мен отставкасы

2013 жылдың 14 тамызында, биліктен қуылған президент Мохамед Мурсидің жақтастарын қауіпсіздік күштерінің зорлықпен таратуы салдарынан кем дегенде 525 адам қаза болғаннан кейін, Эль-Барадей вице-президенттік лауазымынан кетті. Отставка туралы хатында Эль-Барадей былай деді: "Мен әрқашан осы қоғамдық шиеленісті шешудің бейбіт жолдарын іздедім. Ұлттық келісімге қол жеткізуге мүмкіндік беретін шешімдер ұсынылды, бірақ жағдай осы деңгейге жетті. Мен келіспейтін және салдарынан қорқатын шешімдерге жауапкершілік жүктеуім қиын. Мен Құдай алдында, өз ар-ұжданым алдында және азаматтар алдында бір тамшы қанға да жауапты бола алмаймын." Ол содан кейін елден Венаға кетті, ол жерде ол бұрын Халықаралық атом энергия агенттігінің бас директоры қызметін атқарған. Атеек Рейтер агенттігіне берген сұхбатында: "Доктор Эль-Барадейге бұл лауазым сеніп тапсырылды және ол оған сенгендерге қайтып, отставкаға кетуге рұқсат сұрауы керек еді" деді. Бұл мәселе сол жылдың қазан айында Каирде қаралып, тоқтатылды.

Басқа қызмет түрлері

Мохамед Эль-Барадей – демократиялық басшылықты қолдау, төрелік арқылы қақтығыстарды алдын алу және шешу, демократиялық институттар, ашық нарықтар, адам құқықтары және заң үстемдігі арқылы жақсы басқаруды ілгерілетумен айналысатын "Global Leadership Foundation" ұйымының мүшесі. Ол бұрынғы мемлекет басшыларының тәжірибесін бүгінгі ұлттық басшыларға құпия және сенімді түрде қолжетімді ету арқылы осы мақсатқа жетеді. Бұл – коммерциялық емес ұйым, ол бұрынғы үкімет басшыларынан, жоғары деңгейдегі мемлекеттік және халықаралық ұйымдардың қызметкерлерінен құралған және үкімет басшыларын мазалайтын басқару мәселелері бойынша тығыз жұмыс жасайды. Эль-Барадей Дүниежүзілік есірткі саясаты жөніндегі комиссияның мүшесі болып табылады.

Марапаттар

Халықаралық атом энергиясы агенттігінің бас директоры қызметін атқарған кезінде Эль-Барадей ядролық энергияның бейбіт мақсаттарда қолданылуын қамтамасыз етуге жасаған еңбегі үшін көптеген сыйлықтарға ие болды.

2005 жылғы Нобель бейбітшілік сыйлығы

2005 жылдың 7 қазанында Эль-Барадей мен МАГАТЭ «ядролық энергияның әскери мақсаттарда қолданылуын болдырмау және ядролық энергияның бейбіт мақсаттарда ең қауіпсіз жолмен пайдаланылуын қамтамасыз ету» үшін Нобель бейбітшілік сыйлығының бірлескен иегерлері деп жарияланды. Эль-Барадей өзінің барлық сыйлығын Каирдегі жетімдер үйлерін салуға жұмсады. МАГАТЭ-нің сыйлығы дамушы елдердің ғалымдарын рак пен нашар тамақтанумен күресу үшін ядролық техниканы пайдалануға оқытуға бағытталды. Эль-Барадей – Анвар Садаттан (1978 жылы бейбітшілік саласында), Нагиб Махфуздан (1988 жылы әдебиет саласында) және Ахмет Зейвельден (1999 жылы химия саласында) кейін Нобель сыйлығын алған төртінші египеттік. Нобель лекциясында Эль-Барадей ядролық қаруды таратпау және қарусыздандыру саласындағы жаңа жағдайдың ядролық материалдар мен жабдықтардың кең ауқымды қара нарығының пайда болуымен, ядролық қару мен құпия технологиялардың таралуымен және ядролық қарусыздандырудағы тоқыраумен сипатталатынын айтты. Ядролық қарудың таралуына қарсы күресу үшін Эль-Барадей экстремистік топтардың қолынан ядролық және радиологиялық материалдарды алып қоюды, қару жасауға қолданылуы мүмкін ядролық материалдарды өндіру процесін қатаң бақылауға алуды және қарусыздандыру жұмыстарын жеделдетуді ұсынды. Сондай-ақ, Эль-Барадей жаңа қаруларды жасауға жұмсалатын қаражаттың тек бір пайызы бүкіл әлемді азықтандыруға жеткілікті екенін мәлімдеді және егер біз өзімізді жоюдан қашыңқы болғымыз келсе, ядролық қару біздің ортақ санамызда да, қауіпсіздігімізде де орын алмауы керек екенін атап өтті. БҰҰ Бас хатшысы Кофи Аннан 2005 жылғы Нобель бейбітшілік сыйлығының БҰҰ-ның ядролық бақылау агенттігіне және оның басшысы Эль-Барадейге берілгеніне риза екенін білдірді. «Бас хатшы оларды және агенттіктің бұрынғы және қазіргі барлық қызметкерлерін әлемдік бейбітшілікке қосқан үлесі үшін құттықтайды», – деді Аннанның өкілі.

Пошталық мәселелер

2005 жылдың 8 қазанында Египет поштасы осы награданы еске алу үшін екі маркадан тұратын жиынтық шығарды. 2009 жылдың 1 маусымында Каирде 1-9 маусым аралығында өткен ПАПУ Толық өкілеттігі бар конференциясының төртінші кезектен тыс отырысын еске алу мақсатында Египет поштасы африкалық Нобель сыйлығының иегерлері бейнеленген 16 маркадан тұратын жиынтық шығарды, олардың арасында Эль-Барадейдің де маркасы болды.