Кіріспе

1982 жылы Ричард Докинстің жазған кітабы. "Кеңейтілген фенотип" – 1982 жылы эволюциялық биолог Ричард Докинстің жазған кітабы, онда автор осы атпен белгілі бір биологиялық ұғымды ұсынады. Кітаптың басты идеясы – фенотипті ақуыз синтезі немесе тіндердің өсуі сияқты биологиялық процестермен ғана шектемеу керек, сонымен қатар геннің жеке организмнің ішінде де, сыртында да қоршаған ортаға тигізетін барлық әсерін де қамту керек. Докинс "Кеңейтілген фенотип" кітабын "Эгоист ген" (1976) кітабының жалғасы деп санайды және оны эволюциялық теорияға қосқан ең маңызды үлесі ретінде қарастырады.

Қабылдау

"The Extended Phenotype" атты техникалық шолуда "The Quarterly Review of Biology" журналында соңғы бес тарауды оқығаннан кейін, кітап "қызықты және ойландыратын" екені айтылады. Шолушының пікірінше, кітапта "өмірді "организмдер" деп аталатын жеке бірліктерге қаптаудың қандай тиімділігі бар, тіпті іріктеу бірліктері жеке "көбейгіштер" сияқты көрінсе?" сияқты қызықты сұрақтар көтеріледі. Рецензент кітапта бұл сұраққа "қанағаттанарлық жауап берілмегенін" мәлімдейді, бірақ Докинс "көбейгіштердің "көлік құралдарын" (организмдерді) құру үшін жақсырақ өзара әрекеттесуі, осылайша артықшылыққа ие болуы мүмкін" деп ұсынады (14-тарау). Рецензент алғашқы тоғыз тарауды Докинстің "Өздік Ген" атты алғашқы кітабын қорғауға бағытталған деп санайды. "American Scientist" журналындағы тағы бір шолу кітапты эволюциялық процесте көбейту идеясын нақты түрде жақтап, жеткізуі үшін мақтайды. Алайда, рецензенттің пікірінше, "ген – іріктеудің жалғыз бірлігі" деген басты тезис организмнің бейімделуіне қатысты шектеулерді дұрыс түсінбеуден және автордың мойындауынан гөрі көбірек жалпылама мағынаға ие процесс – көбейтуді тым тар интерпретациялаудан туындайды.

Пайдалану және шектеулер

Кеңейтілген фенотип ұғымы кейінгі ғылыми жұмыстар үшін пайдалы ая болды. Мысалы, "ішек флорасы мен олардың сүтқоректі жануарлары арасындағы қарым-қатынасты зерттеу" соңғы кезде өте танымал тақырыпқа айналды және осы ұғымды пайдаланады. Мысалы, сәулетшінің салған ғимараттары оның кеңейтілген фенотипінің бөлігі деп санауға бола ма, дәл бобёрдың бөгеті оның кеңейтілген фенотипінің бөлігі болғандай? Жауап анық: жоқ, адамдарда архитектордың нақты аллельдері оның соңғы жобаланған ғимаратына байланысты таңдалуы мүмкін емес.