Кіріспе

1965 жылғы АҚШ Жоғарғы Сотының жеке өмірге қатысты Griswold v. Connecticut ісі (381 U.S. 479, 1965) – АҚШ Жоғарғы Сотының маңызды шешімі. Онда Сот АҚШ Конституциясы некедегі жұбайлардың контрацепция құралдарын мемлекеттік шектеусіз пайдалану құқығын қорғайтынын айтты. Іс Коннектикут штатының «Комсток заңына» қатысты, ол кез келген адамға «концепцияны болдырмау мақсатында кез келген дәрі-дәрмек, медициналық зат немесе құралды» пайдалануға тыйым салған. Сот заңның конституцияға қайшы екенін және оның салдары «мүңкісіз азаматтардың медициналық көмекке және дұрыс контрацепция әдістері туралы ақпаратқа қол жеткізуіне кедергі келтіретінін» мәлімдеді. 7–2 дауыспен Жоғарғы Сот заңды «некедегі жеке өмірге құқықтың» бұзылуы үшін күштен шығарды, соның арқасында жеке өмірге қатысты құқықтың негізі қаланды. Бұл және басқа да істер жеке өмірге құқықты «мемлекеттік араласудан қорғалған» деп қарастырады. АҚШ-тың құқықтар туралы заңында «жеке өмірдің құпиялылығы» туралы тікелей айтылмаса да, судья Уильям О. Дуглас көпшіліктің атынан былай деп жазды: «Біз полицияға некедегі жатын бөлмелерді контрацепция қолданғандығының белгілерін іздеуге рұқсат береміз бе? Мұндай ойдың өзі некедегі жеке өмірге қатысты ұғымдарға қайшы келеді». Судья Артур Голдберг шешімді қолдап, АҚШ Конституциясының тоғызыншы түзетуін пайдаланды. Судья Джон Маршалл Харлан II жеке өмірді АҚШ Конституциясының он төртінші түзетуінің заңды процеске сәйкестік тармағымен қорғалатынын дәлелдеді, ал судья Байрон Уайт Коннектикут заңының рационалды негіз стандартын қанағаттандырмағанын мәлімдеді.

Өмірбаян

Грисвольдке қарсы Коннектикут штаты ісі 1873 жылғы Коннектикут штатының Комсток заңы бойынша қудалау ретінде басталды. Заң бойынша, "ұрықтандыруды болдырмау мақсатында кез келген дәрі, медициналық зат немесе құралды пайдалану" заңсыз еді. Заң бұзушыларға "елу доллардан кем емес айып салынады немесе алпыс күндіктен кем емес, бір жылдан аспайтын мерзімге бас бостандығынан айырылады немесе айыппұл төлеп, бас бостандығынан айырылады". Ол Коннектикут штатындағы Тууды бақылау лигасына (CBCL) әсер етіп, жоспарланған ата-аналық клиникалардың түпкі тұжырымдамасын жасауға көмектесті. Коннектикут штатындағы алғашқы "Жоспарланған ата-аналық" клиникасы 1935 жылы Хартфордта ашылды. Ол гинекологқа қол жеткізе алмайтын әйелдерге қызмет көрсетті, соның ішінде жасанды контрацепция және отбасын жоспарлаудың басқа әдістері туралы ақпарат берді. Келесі жылдары Коннектикутта бірнеше клиника ашылды, соның ішінде сот дауына әкелген Уотербери клиникасы. 1939 жылы бұл клиника 1879 жылғы контрацепцияға қарсы заңды сақтауға мәжбүр болды. Бұл CBCL басшыларының назарын аударды, олар пациенттердің өмірі оған байланысты жағдайларда тууды бақылаудың маңыздылығын атап өтті. 1940 жылдары Уотербери клиникасының контрацепциямен қамтамасыз етуіне байланысты екі жағдай туындады, бұл Комсток заңының конституциялықтығына құқықтық шағымдануға әкелді, бірақ олар техникалық себептермен сәтсіз аяқталды. Тилстон Ульманға қарсы (1943) ісінде дәрігер мен ана заңға қарсы шығып, контрацепцияға тыйым салу кейбір жағдайларда пациенттердің өмірі мен денсаулығына қауіп төндіруі мүмкін деген негізде талап айтты. АҚШ Жоғарғы Соты арызды қабылдамады, себебі талапкер өзінің пациенттерінің мүддесін қорғауға құқылы емес еді. Йель медицина мектебінің гинекологы К. Ли Бакстон және оның пациенттері Poe v. Ullman (1961) ісінде заңға екінші шағымдануға себеп болды. Жоғарғы Сот тағы да шағымды қабылдамады, себебі іс әлі дайын емес еді: талапкерлер айыпталған немесе қудалану қаупі төнген жоқ, сондықтан Сот шеше алатын нақты дау болған жоқ. Poe ісіне байланысты дау Грисвольдке қарсы Коннектикут штаты ісіне әкелді, бұл негізінен Жоғарғы Сот тарихында ең көп сілтеме жасалған қарсылықтардың бірі – Poe ісі бойынша сот төрешісі Джон Маршалл Харлан II-нің қарсылығына негізделген. "Тәуелді сот процесі туралы" ережеде кепілдік берілген бостандықтың толық көлемін Конституцияда басқа жерде көзделген нақты кепілдіктермен табуға немесе оларды шектеуге болмайды. Бұл "еркіндік" – мүлікті тартып алу, сөз, баспасөз және дін бостандығы, Құрама Штаттарда қару ұстау және алып жүру құқығы, орынсыз іздестірулер мен тәркілеулерден бостандық және т.б. сияқты жекелеген пункттердің жиынтығы емес, кең мағынадағы, барлық маңызды еріксіз жүктемелер мен мақсатсыз шектеулерден бостандықты қамтитын рационалды үздіксіздік. Харлан ең алдымен Жоғарғы Соттың істі қараудан бас тартуы керек емес деп мәлімдеді. Содан кейін ол тиісті сот процесі туралы ереженің кең түсіндірілуін қолдағандығын білдірді. Осы түсіндірмеге сүйене отырып, Харлан Коннектикут штатының заңы Конституцияны бұзады деген қорытындыға келді. 1961 жылғы маусымда Poe ісі шешілгеннен кейін Коннектикут штатының жоспарланған ата-аналар лигасы (PPLC) заңға қайтадан қарсы шығуға шешім қабылдады. Эстель Грисуолд 1954 жылдан 1965 жылға дейін PPLC-де атқарушы директор болып қызмет етті. Коннектикуттегі контрацепцияны шектеуге қарсы заңдық күрес барысында Грисуолд пен PPLC Нью-Йорк пен Род-Айленд қалаларына автобуспен жүктілікке қарсы құралдар алуға ниеттенген әйелдерге қаржылық көмек көрсетуге алғашқы әрекет жасады. Сонымен қатар, доктор Бакстон (PPLC медициналық еріктісі) Нью-Хейвенде, Коннектикут штатында бала тууды бақылау клиникасын ашты, "осылайша штат заңына тікелей қарсылық білдірді". Грисуолд пен Бакстон тұтқындалды, бір күндік сот отырысында сотталды, ал үкім Апелляциялық бөлімнің Апелляциялық соты және Коннектикут Жоғарғы сотымен бекітілді.

Жоғарғы соттың шешімі

1965 жылдың 7 маусымында Жоғарғы Сот Грисуолдтың пайдасына 7–2 дауыспен шешім шығарды, ол Коннектикут штатының контрацепция құралдарын қолдануға қарсы заңын күштен шығарды.

Соттың пікірі

Жеті судья көпшілікті құрап, судья Уильям О. Дуглас жазған пікірге қосылды. Сот АҚШ Конституциясы «ерлі-зайыптылардың жеке өмірін» конституциялық құқық ретінде қорғайтынын анықтады, бірақ Конституция мәтінінде осы құқықтың нақты көзін анықтау қиын болды. Сот АҚШ Конституциясының Бесінші және Он төртінші түзетулеріндегі тиісті процестің ережесін некелік құпиялылық құқығының көзі ретінде қабылдамады, себебі сол кезде сот 1905 жылғы Локнерге қарсы Нью-Йорк ісімен байланысты маңызды процестің доктринасын формалды түрде қабылдамады. Сот ерлі-зайыптылардың жеке өміріне құқық бар екенін негіздеудің орнына, осы құқық Құқықтар туралы заңның бірінші, үшінші, төртінші және бесінші түзетулеріндегі сияқты нақты ережелермен білдірілгенін айтты. Сот Конституцияда нақты көрсетілмегенімен, конституциялық қорғалған жеке бостандықтарды тапқан бұрынғы істерге сілтеме жасады, мысалы, 20 ғасырдың басындағы Мейерге қарсы Небраска (1923) және Пирске қарсы Апалар қоғамы (1925) істеріндегі бала тәрбиесіне ата-ананың бақылау құқығы. Сот некедегі құпиялылық құқығының сипаты осыған ұқсас деп санды, және Дуглас оны сипаттау үшін жарқыраған жарық пен оның көлеңкелерінің метафорасын қолданды, бұл кеңінен танымал болды. Аталған істерден Құқықтар туралы заңдағы нақты кепілдіктердің мазмұнын және мәнін беруге көмектесетін, олардан туындаған «көлеңкелер» бар екені көрінеді. Әр түрлі кепілдіктер жеке өмірдің аймақтарын жасайды. Біз «жеке өмір мен тыныштық» туралы осы көлеңкелі құқықтар бойынша көптеген дауларға тап болдық. Осы істер жеке өмірге құқықтың заңды екеніне куәлік етеді. Грисвольд Коннектикутқа қарсы, 381 АҚШ 484–85 (сілтемелер алынып тасталды). Дуглас Құқықтар туралы заңның ережелері құқықтарды тікелей көрсетпесе де, оларды қамтитын «көлеңкелерді» жасайтын қорғаудың «эманацияларын» тудырады деп жазды, және некелік құпиялылық құқығы осы қорғау аясында жатады. Сот Коннектикут штатының Комсток заңы осы құқықты бұзады деген қорытындыға келді, демек ол конституцияға қайшы. Дуглас некелік құпиялылық құқығы «Құқықтар туралы заңнан бұрынғы» екенін түсіндірді және пікірін ағылшын-американдық мәдениет пен ортақ құқық дәстүріндегі некенің қасиеттілігіне деген ыстық үндеумен аяқтады. Біз полицияға ерлі-зайыптылардың жатын бөлмелерін контрацепция қолданғандығын көрсететін белгілерді іздеуге рұқсат етеміз бе? Мұндай ойдың өзі некедегі жеке өмірге қатысты ұғымға қайшы келеді. Біз жеке өмірге құқық туралы заңнан, саяси партиялардан және мектеп жүйесінен де бұрынғы құқық туралы сөз болып отыр. Неке – жақсылыққа немесе жамандыққа бірге келу, үміттенуге лайық, ұзаққа созылуға және қасиеттілік деңгейіне дейін жақын қарым-қатынас. Бұл – өмір салтын, саяси сенімдерді емес, өмір сүрудегі үйлесімділікті, коммерциялық немесе әлеуметтік жобаларды емес, екі жақты адалдықты дамытатын бірлестік. Дегенмен, бұл қауымның мақсаты біздің бұрынғы шешімдеріміздегідей асыл. Грисвольд, 381 АҚШ 485–86.

Сайыс

Сот судьясы Артур Голдберг Соттың пікірін қолдап, жеке пікір жазып, Конституцияның тоғызыншы түзетуі – яғни, Конституцияда белгілі бір құқықтар тізілген, бірақ басқалары тізілмеген жағдайда, тізілмеген құқықтар жоқ дегенді білдірмейді деген тұжырым – өзінің Соттың некедегі жеке өмірге конституциялық құқық деп тануына жеткілікті негіз екенін атап өтті. Сот судьясы Джон Маршалл Харлан II де Сотпен келісіп, он төртінші түзетудегі Әділ сот процесі туралы бап бойынша жеке өмірге құқықтың қорғалуын жақтаған пікір жазды. Сот судьясы Байрон Уайт тек қана сот шешімімен келісіп, Коннектикут штатының заңының рационалды негізге сәйкес келмеуін түсіндіретін пікір білдірді: "Некедегі жұбайлардың контрацепция қолдануына тыйым салу, штаттың заңсыз жыныстық қатынастарға тыйым салуын күшейтуге қалай көмектеседі екенін түсінбеймін".

Келіспеушіліктер

Сот судьялары Хьюго Блэк пен Поттер Стюарт сот шешімімен келіспеді. Екі судьяның да қарсы пікірлері АҚШ Конституциясының ешбір жобасында жеке өмірге қатысты нақты айтылмағандықтан, соттың Коннектикут штатының Комсток заңын күштен шығаруға құқығы болмады деп мәлімдеді. Блэктің қарсы пікірінде: "Конституциялық 'жеке өмірге құқық' конституцияның бірінші немесе бірнеше ережелерінен туындағандай әңгімелесу арқылы мен бұл істе ештеңеге жете алмаймын. Мен де жеке өмірімді басқалар сияқты жақсы көремін, бірақ үкіметтің оған құқықтары бар екенін мойындауға мәжбүрмін, егер конституцияның нақты бір жобасымен тыйым салынбаса".

Кейінгі істердің прецеденті

Кейінгі уақытта АҚШ Жоғарғы Сотының шешімдері Грисвольд ісіндегі қағидаларды оның нақты жағдайларынан асырып, кеңейтті.

Некеге тұрмаған жұптардың бала тууды бақылауға құқығы, 1972 жыл

Айзенштадт ба-Бэрд (1972) ісі Гризуолдтың шешімін некеде тұрмаған жұптарға да қатысты етті. Айзенштадт ісіндегі аргумент мынадай болды: некеде тұрған жұптарға контрацепция қолдану құқығы берілгенде (Грисвольд ісінде), некеде тұрмаған жұптарға осы құқықты бермеу – Конституцияның он төртінші түзетуінің тең қорғау ережесін бұзу болып табылады. Көпшілік пікірін білдірген судья Бреннан Массачусетс штаты Грисвольд Коннектикутқа қарсы ісінің нәтижесінде некедегі жұптарға қарсы заңды қолдана алмайтынын, ал егер бұл заң некеде тұрмаған жұптарға да қолданылмаса, онда ол "негіссіз кемсітушілікке" алып келеріне тоқтады.

Кез келген әйелдің аборт жасату құқығы, 1973 жыл

Грисвольд пен Айзенштадттың негіздемесі мен тілі, Роу мен Уэйдке қарсы, 410 U. S. 113 (1973) ісін қолдаған судья Поттер Стюарттың қатар пікірінде сілтеме жасалды. Роудағы шешім Техас штатының әйелге аборт жасатуға көмектесуді қылмыстық қылған заңын күштен шығарды. Сот бұл заңның Конституцияның 14-ші түзетуіне енген Әділетті сот процесі туралы ережені бұзғанын мәлімдеді. Аборт, жүктіліктің бірінші триместрінде кез келген себеппен кез келген әйелге заңды болды, ал екінші триместрде ана денсаулығына байланысты шектеулер қойылуы мүмкін (оның ортасы ұрықтың тірі қалу мүмкіндігіне жуық уақыт). Жүктіліктің үшінші триместрінде аборт ана денсаулығына қатысты ерекше жағдайларды қоспағанда, заңсыз болуы мүмкін, бұл сот Доу Болтонға қарсы істе кеңінен анықталды. 2022 жылдың 24 маусымында Доббс Джексонға қарсы ісі Роуды жойды, соның салдарынан аборт мәселесінде Әділетті сот процесі туралы ереженің қолданылуын кері қайтарды.

14 жастан асқан жасөспірімдердің контрацепция құқығы, 1977 жыл

Carey v. Population Services International (1977) ісінде АҚШ Жоғарғы Соты лицензиясы бар фармацевт емес кез келген адамға 16 жастан асқан тұлғаларға рецептсіз контрацепция құралдарын таратуға, 16 жасқа толмаған кез келген балаға ересектердің рецептсіз контрацепция құралдарын таратуға, сондай-ақ лицензиясы бар фармацевттерді қоса алғанда, кез келген адамға контрацепция құралдарын жарнамалауға немесе көрсетуге тыйым салу конституцияға қайшы екенін анықтады. Сот сонымен қатар АҚШ Конституциясының он төртінші түзетуіне енгізілген Әділетті сот процесі туралы қағидасы, мемлекеттің жеке тұлғаның жеке өмірге қатысты құқық ретінде қорғалатын бала көру мәселесіндегі шешімдеріне араласуына рұқсат етілмейтінін де мәлімдеді.

Гомосексуалды қатынастарға құқық, 2003

Лоуренс Техасқа қарсы (2003) ісі Техастың содомия туралы заңын жойды, ол бір жынысты адамдар арасындағы белгілі бір жақын жыныстық қатынастарға тыйым салды. Көпшілік пікірде тексеру стандартын нақты айтпай, сот Боуэрс Техасқа қарсы Хардвик (1986) ісін күштен шығарып, "Тексас заңы жеке адамның жеке және дербес өміріне араласуды ақтауға болатын заңды мемлекеттік мүдделерді қамтамасыз етпейді" деп мәлімдеді. О'Коннор судьясы, қосымша пікір жазып, бұл мәселені рационалды негізде тексеру тұрғысынан қарастырды. Кеннеди судьясының көпшілік пікірі, он төртінші түзетуге сәйкес процестің шартымен қорғалған бостандыққа құқыққа негізделген, Техастың содомияға қарсы заңы "адамның ең жеке қылықтарына, жыныстық мінез-құлқына және ең жеке орынға, үйге" қатысқанын және "адамдардың жазаланбастан таңдауға болатын дербес қарым-қатынастарын бақылауға" тырысқанын көрсетті. Осылайша, сот ересектердің жеке және келісіммен жасалған жыныстық қатынасқа қатысуға құқығы бар екенін шешті. Лоуренс ісіндегі пікір бостандыққа құқық тұрғысынан қалыптасқанмен, Кеннеди Грисуолдтағы "жеке өмірге құқық" Лоуренс ісіндегі ұғымдардың қалыптасуындағы "ең маңызды бастапқы нүкте" екенін атап өтті.

Бір жынысты некеге құқық, 2015

Грисвольд сонымен қатар, Жоғарғы Соттың тағы бір маңызды іс бойынша – Обергефелл Ходжеске қарсы істе – бір жынысты некелерді заңдастыруына себеп болған бірнеше істе сілтеме жасалды.

2022 жылы абортқа құқық жойылады

2022 жылдың 24 маусымында судья Сэмюэл Алито жазған «Доббс Джексон әйелдер денсаулық сақтау ұйымына қарсы» ісіндегі көпшілік пікір, аборт құқығын жоққа шығару үшін жеке өмірге құқықты шектеді. Сот судьясы Кларенс Томас келісімде: «Болашақта біз осы соттың барлық маңызды процестік прецеденттерін қайта қарауымыз керек, оның ішінде «Грисвольд», «Лоуренс» және «Обергефелл» істерін. Себебі, кез келген маңызды процестік шешім «нақты қате» болып табылады, сондықтан біз осы прецеденттерде орнатылған «қателікті түзетуге» міндеттіміз», - деді. Ол контрацепция, гомосексуализм және бір жынысты некеге қатысты шешімдерді болашақтағы сот істерін қарау үшін ұсынды. Тізбеде келтірілмеген құқықтар туралы көпшілік пікірінде: «Аборт құқығы осы соттың Конституцияның 14-ші түзетуінің «бостандық» қорғауына жататын кез келген басқа құқықтан түбегейлі өзгеше». Оппозициялық пікір көпшілікті «Грисвольд» ісіне дейінгі прецеденттерді жоюы үшін сынады және: «Ешкім бұл көпшіліктің жұмысын аяқтағанына сенімді болмауы керек. «Роу» және «Кейси» істерімен танылған құқық жалғыз емес. Керісінше, сот оны ондаған жылдар бойы дене тұрқысы, отбасылық қатынастар және көбелекке қатысты басқа да орнықты бостандықтармен байланыстырып келді. Ең айқындысы, жүктілікті тоқтату құқығы тікелей контрацепцияны сатып алу және пайдалану құқығынан туындады. Бұл құқықтар өз кезегінде, соңғы кезде бір жынысты қатынас және неке құқықтарына әкелді. Олардың барлығы бір конституциялық құрылымның бөлігі болып табылады, өмірдің ең жеке шешімдері бойынша дербес шешім қабылдауды қорғайды. Сондықтан екі нәрсенің бірі рас болуы керек. Біріншіден, көпшілік өзінің ойларына шынымен сенбейді. Егер сенсе, онда 19 ғасырдың ортасына дейін тарихы жоқ барлық құқықтар қауіпсіз емес. Егер көпшіліктің пікірі екіжүзділік болса, онда қосымша конституциялық құқықтар қорғаусыз қалды. Бірі немесе екіншісі».