Кіріспе
D. Napier & Son Limited – Эдвард дәуіріндегі сәнді автокөліктерімен және 20-ғасырдың басынан ортасына дейінгі кезеңдегі авиациялық қозғалтқыштарымен танымал британдық инженерлік компаниясы болды. «Нейпир» 1808 жылы нақтылықты инженерлік компания ретінде құрылған және шамамен бір ғасыр бойы қаржы, баспа және қару-жарақ өнеркәсібі үшін жабдықтар өндірді. 20-ғасырдың басында ол бір кезде ішкі жану қозғалтқыштары мен жол көліктеріне көшкен, бірақ кейін авиациялық қозғалтқыштарға назар аударды. Оның қуатты «Арыстаны» 1920-ші жылдары Ұлыбритания нарығында үстемдік құрды, ал Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңіндегі «Сэбр» қозғалтқышы кейінгі нұсқаларында өндірілді. Көптеген жер және судағы жылдамдық рекордтары, сондай-ақ «Хокер Тайфун» және «Темпест» истребительдері «Нейпир» қозғалтқыштарымен жабдықталған. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде компания «English Electric» компаниясының меншігіне өтті, ал қозғалтқыш өндірісі ақырында тоқтатылды. Бүгінде «Napier Turbochargers» американдық «Wabtec» компаниясының еншілес кәсіпорны болып табылады.
D. Napier & Son Limited was a British engineering company best known for its luxury motor cars in the Edwardian era and for its aero engines throughout the early to mid 20th century. Napier was founded as a precision engineering company in 1808 and for nearly a century produced machinery for the financial, print, and munitions industries. In the early 20th century it moved for a time into internal combustion engines and road vehicles before turning to aero engines. Its powerful Lion dominated the UK market in the 1920s and the Second World War era Sabre produced in its later versions. Many world speed records on land and water, as well as the Hawker Typhoon and Tempest fighter planes, were powered by Napier engines. During the Second World War the company was taken over by English Electric, and engine manufacture eventually ceased. Today, Napier Turbochargers is a subsidiary of the American company Wabtec.
Ерте жылдары және дәлдік техникасы
1785 жылы Аргилль герцогының теміршісінің екінші ұлы Дэвид Нейпир дүниеге келді. Оның туыстары кеме жасаумен айналысса, ол Лондонға келгенге дейін Шотландияда инженерлік білім алды. 1808 жылы ол Лондонның Сент-Джайлс ауданындағы Ллойдс-кортта D. Нейпир және Ұлы фирмасын құрды. Ол бумен жұмыс істейтін баспа машиналарын жобалады, олардың бір бөлігі Парламент палаталарының мәжілістерін басып шығаратын және жариялайтын Хансардқа, сондай-ақ газеттерге жіберілді. Компания 1830 жылы Оңтүстік Лондонның Ламбет қаласына көшті. 1840-1860 жылдар аралығында Нейпир өркендеп, жақсы жабдықталған фабрикасымен және 200-300 жұмысшысымен дамыды. Нейпир кең ауқымды өнімдер шығарды, оның ішінде қант өндірісіне арналған центрифуга, токарлық және бұрғылау станоктары, Корольдік арсеналға, Вулвичке оқ-дәрі жасауға қажетті жабдықтар және теміржол крандары бар еді. Дэвидтің кіші ұлы Джеймс Мердок Нейпир 1823 жылы туған, 1837 жылы фирмаға қосылып, 1847 жылы серіктес атанды, нәтижесінде жеке компанияның атауы D. Нейпир және Ұлы болып өзгерді.
Жарыс
Жарыстан алынған жарнаманың құндылығын мойындаған, басқа британдық бренд жасамаған, көктемде Эдж Мэри Элиза Кеннард атынан Автомобиль клубының Мың Мильдік (1600 км) сынағына Нейпирді тіркеді; Эдж басқарды, Кеннард оның жанында болды, Ньюбериден Эдинбургке және кері жолмен жүріп, өз сыныбын жеңіп, Англияда және Шотландияда орташа есеппен қажетті көрсеткіштерге жеткен он екі жүргізушінің бірі болды (алпыс төрт қатысушының ішінде тек отыз бес финишер болды). 1900 жылдың маусымына қарай сегіз "16 ат күші" машиналарға тапсырыс берілді, ал Эдж 837 мильді (1347 км) Париж-Тулуза-Париж жарысына біреуін тіркеді, Чарльз С. Роллс (Роллс-Ройстың негізін қалаушысы) механик ретінде қатысты. Бүйірлік клапанды қозғалтқыш тұтану катушкаларымен және салқындату жүйесімен мәселелерге тап болды, нәтижесінде жарысты аяқтау мүмкін болмады. 1901 жылы Монтегю жылдамдықтан айырылмауы тиіс машинаны жобалады, 800 айналымда жұмыс істей алатын төрт цилиндрлі бүйірлік клапанды қозғалтқыш, 4 жылдамдық беріліс қорабы және тізбекті жетегі бар дөңгелек аралығы. "50 ат күші" деп аталған бұл модельден тек екі-үш дана жасалды, соның ішінде Роллс үшін де. Бір уақытта өткен Париж-Бордо раллиінде қосқыш бұзылып, жарыстан шығып кетті. 1902 жылғы Гордон Беннетт жарысына Франция үшін үш қатысушы (Шарон-Жирардо-Войт, Морс және Панхард) бәсекелесті, ал Эдж Нейпирде, екі Вулселиде қатысты. Нейпир үш жылдамдық, валмен басқарылатын 6,44 литрлік (392,7 куб. дюйм) төрт цилиндрлі қозғалтқышпен жабдықталған (дегенмен 30 ат күші деп сипатталған). Эдж және оның туысы Сесил басқарған бұл машина британдық жарыс жасылы түсімен боялған және орташа есеппен жеңіске жетті; бірақ бұл жеңіс басқа қатысушылардың жарыстан шығып қалуының нәтижесінде болды. Бұл халықаралық автоспорттағы алғашқы британдық жеңіс болды және 1923 жылы Генри Сегрев Француз Гран-приін жеңгенге дейін қайталанбады. 1903 жылы жылдық өндіріс 250 машинаға жетті, бұл Ламбет зауытының мүмкіндігінен асып түсті, сондықтан компания Лондонның батысындағы Актон қаласындағы жаңа зауытқа көшті. Сол жылдың 16 қазанында Нейпир 1904 жылға арналған алты цилиндрлі машинаны жариялады және коммерциялық сәттілікке қол жеткізген алғашқы өндіруші болды. Нейпирдің 1902 жылғы жеңісі Гордон Беннетт жарысын Ұлыбританияға өткізу құқығын берді. 1903 жылғы жарыс Дублиннің оңтүстігінде өтті, онда үш валмен басқарылатын Нейпир британдық және ирландтық намысын қорғады, барлығы (кейіннен танымал болған) жарыс жасылы түсінде: Чарльз Джарротт пен Дж. У. Стокстың 470 куб дюймдік (7708 см³) төрт цилиндрлі қозғалтқыштары, Макдональд, Генуя зауытының басқарушысы, механик ретінде, ал Эдж үшін 80 ат күші (838 куб дюйм, 13726 см³), Type K5 моделі. Джарротт пен Стокстың машинасы апатқа ұшырады, ал Эдж дисквалификацияланды. Бұл Нейпирдің жарыс бағдарламасы үшін сәтсіз жыл болды; Париж-Мадрид раллиінде полковник Марк Мейхьюдің басқаруындағы 35 ат күші машина рульді жоғалтып, ағашқа соқтығысты. Эдж, тағы да Макдональдпен бірге, 1904 жылғы Германиядағы Гордон Беннеттте K5 машинасымен жақсы нәтиже көрсетпеді, бірақ 920 куб дюймді (15 литр; 158,7 × 127 мм, 6,25 × 5 дюйм) жаңа алты цилиндрлі L48 моделі, сыртқы радиаторы Корд 810 моделін еске түсіретін, қыркүйек айында Ирландияның Портмарнок қаласында өткен Velvet Strand жылдамдық сынақтарында ең жылдам уақытты көрсетті, оны Макдональд басқарды. 1905 жылдың қаңтарында L48, тағы да Макдональдпен бірге, Ормонде жағажайында мильдік (1,6 км) рекордын жаңартты; бірақ Боуденнің Мерседесі бұл көрсеткішті жақсартып, нәтижесі жойылды. Ылғи дайын Макдональд 1905 жылғы Гордон Беннетт іріктеу жарысында Ман аралында L48 машинасымен қатысты, ал жарыста зауыттың жүргізушісі Клиффорд Эрп оны басқарды және тоғызыншы орынды иеленді. Эдждің хатшысы Дороти Левитт 1905 жылы Блэкпул мен Брайтон жылдамдық сынақтарында K5 моделінің жаңартылған нұсқасын жүргізді, ал келесі жылы Блэкпул жылдамдық сынақтарында L48 машинасымен қатысты, Эдждің жылдамдығын теңестіріп, әйелдердің ұшу километріндегі рекордын жаңартты. L48, Самсон деп аталды, сол жерде алғашқы екі жылда танымал болды; 1908 жылы Нейпирдің Фрэнк Ньютон 178 мм, 7 дюймдік L48 машинасымен. Француз Гран-присінде төрешілер кейіннен олар үшін әйгілі болған бұрмаланған логиканы көрсетіп, алынып тасталатын сым дөңгелектердің әділетсіз артықшылық екенін мәлімдеді. Тамыз айында Левитт Франциядағы Трувилл қаласында өткен Гастон Мениер кубогын жеңіп алды. Бұл жарыс "теңіздегі бес мильдік әлем чемпионаты" деп аталды, ал жүлде сомасы 1750 долларды құрады. 1903 жылдың қазан айында Левитт Трувиллде Теңіздер чемпионатында жеңіске жетті, ал француз үкіметі қайықты 1000 фунт стерлингке сатып алды. "Арыстан" соғыс аяқталғаннан аз уақыт бұрын пайдалануға берілді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде компания Актон зауытында 600 ұшақ (50 Royal Aircraft Factory R.E.7, 400 Royal Aircraft Factory R.E.8 және 150 Sopwith Snipes) жасау туралы келісімшартқа отырды. Бұл, қозғалтқыш жұмысымен бірге, компанияның үлкен кеңейуін қажет етті.
Napier's 1902 win brought the Gordon Bennett hosting duties to the United Kingdom, and the 1903 event was held south of Dublin, with three shaft driven Napiers defending the British and Irish honour, all in the (later famous) racing green: two 470 cubic inch (7708 cc) fours for Charles Jarrott and J. W. Stocks, with McDonald, the Genoa plant manager, his riding mechanic, and an 80 horsepower (838 cubic inch, 13,726 cc), the Type K5, for Edge. Jarrott and Stocks crashed, and Edge was disqualified. It was a bad year for Napier's racing programme; a 35 hp in the hands of Colonel Mark Mayhew in the Paris–Madrid rally lost its steering and hit a tree. Edge, again with McDonald, fared no better with the K5 in the 1904 Gordon Bennett in Germany, but a new 920 cubic inch (15 litre; 158.7 × 127 mm, 6.25 × 5 inch) six, the L48, with an external radiator reminiscent of the Cord 810, set the fastest time at the Velvet Strand speed trials at Portmarnock, Ireland, in September, piloted by McDonald. In January 1905, the L48, again with McDonald in the seat, took the mile (1.6 km) record at Ormonde Beach at ; although this was shortly broken by Bowden's Mercedes, the run was disallowed. The versatile McDonald ran the L48 in the 1905 Gordon Bennett qualifying event at the Isle of Man, taken over for the race by works driver Clifford Earp, who placed ninth. Edge's secretary, Dorothy Levitt, drove a development of the K5 at the Blackpool and Brighton Speed Trials in 1905, and the next year ran the L48 at the Blackpool Speed Trials, showing talent by equalling Edge's speed and setting a women's record in the flying kilometre of The L48, nicknamed Samson, became famous there in the venue's first two years; in 1908, Napier's Frank Newton covered at in a stroked (178 mm, 7 inch) L48. At the French Grand Prix, officials showed the perverse reasoning for which they later became notorious by claiming that removable wire wheels were an unfair advantage. Later in August Levitt won the Gaston Menier Cup at Trouville, France. This was described as the "five mile world's championship of the sea" and the prize was $1,750. In October 1903 Levitt won the Championship of the Seas at Trouville, and the French government bought the boat for £1,000. The Lion came into service shortly before the end of the war. During the First World War the company was also contracted to build 600 aircraft at the Acton factory (50 Royal Aircraft Factory R. E.7, 400 Royal Aircraft Factory R. E.8 and 150 Sopwith Snipes). Together with the engine work, this required enormous expansion of the company.
Соғыс аралық кезең
Соғыс аяқталған кезде әскери өндіріс төмендеді, ал "Арыстан" әлі күнге дейін толыққанды қолданылған жоқ. 1919 жылы азаматтық автомобильдерді қайта жасау басталды. T75 автокөлігі – Napier өндірген соңғы модель болды. А.Ж. Роулледж (1921 жылы Rolls Royce компаниясына кеткен) жобалаған оның қозғалтқышы 40–50 а.к. қуаттылықтағы, алынып тасталатын цилиндр қақпағы, жоғары орналасқан жеке білік, жеті подшипникпен жабдықталған коленвал, екі магнито және катушкалы тұтандыру, екі шам және Napier SU карбюраторы бар аллюминийден жасалған алты цилиндрлі қозғалтқыш еді. Кузовты сол кезде еншілес компания болған Cunard компаниясы жасады. Napier өндірген ішкі жану қозғалтқыштарының соңғысы – Nomad, ол дизельді қозғалтқыш пен турбинаны біріктіріп, әйтпесе шығарылатын энергияны қалпына келтіретін күрделі "турбокомпозит" конструкциясы болды. Бұл күрделі конструкцияның артықшылығы отынның үнемділігі болды: ол әлі күнге дейін кез келген авиациялық қозғалтқыштың ең тиімді отын тұтыну көрсеткішіне ие. Дегенмен, отынды одан да үнемдеуге әдеттегі реактивтік қозғалтқышты жоғарырақ биіктікте ұшыру арқылы қол жеткізуге болар еді, ал қазіргі конструкциялар нарықтың "төменгі сегментін" жақсы қанағаттандыратын еді. 1949 жылы алғаш рет сынақтан өткен Nomad I, Nomad II үшін түбегейлі қайта жобаланды, бірақ нарықта сұранысқа ие болмады және 1955 жылы өндірісі тоқтатылды. Соғыстан кейінгі дәуірдегі барлық ірі авиациялық қозғалтқыш өндіруші компаниялар сияқты, Napier реактивтік турбиналарға көшті. Ірі өндірушілер әлі мойындамаған нишаны байқаған Napier бірнеше турбовалдық конструкцияларды жасады, олар, әсіресе, тікұшақтарда қолданылды. Оның алғашқы үлгілері – Naiad және Double Naiad, Ұлыбритания Корольдік теңіз күштерінің әртүрлі жобалары үшін жасалды, бірақ өндіріске енгізілген жоқ. Кейіннен жасалған кішірек модельдер, 3000 а.к. қуаттылығы бар Eland және 1500 а.к. қуаттылығы бар Gazelle, одан да жақсы нәтижелер көрсетті, әсіресе танымал Westland Wessex тікұшағының бірнеше модельдерін қуаттандырған Gazelle. 1961 жылы Rolls Royce компаниясымен келісімге келгеннен кейін өндіріс тоқтатылды. Сонымен қатар, рамджеттер жоғары жылдамдықты, дыбыс жылдамдығынан асып түсетін ұшуға үміттендірді. 1951 жылдан бастап Napier үлкен диаметрлі эксперименталды қозғалтқышты, Napier Ram Jet (NRJ) жасады. Napier бірнеше жыл бойы рамджеттерді жетілдірумен айналысты, көбінесе English Electric ұшақ жобалау тобымен бірлесіп жұмыс істеді.
Napier Aero Engines Limited компаниясы
1961 жылы D. Napier & Son және Rolls Royce компаниялары Napier авиациялық қозғалтқыштар бизнесі мен Acton қозғалтқыш зауытын қабылдау үшін Napier Aero Engines Limited компаниясын құрды. Компания Gazelle-ді сатуды жалғастырды, ал ағымдағы Gazelle және Eland келісімшарттарын орындау бұрынғы компанияның қаржылық жауапкершілігінде болды. Алайда, ол 1963 жылы, екі жыл өткен соң жабылды. Авиациялық қозғалтқыштар бизнесі ауысқаннан кейін D. Napier & Son компаниясы English Electric компаниясының еншілес компаниясы ретінде жұмысын жалғастырды. 2013 жылдың басында Napier Turbochargers Wabtec компаниясының құрамына кірді. Қазіргі таңда Napier Turbochargers теңіз, энергетика және теміржол салалары үшін турбокомпрессорлар өндіреді, онда шамамен 150 адам жұмыс істейді.