Генри Вейн: Англиялық саяхатшы және діни төзімділіктің жақтаушысы

Кіріспе

Ағылшын саясаткері (1613–1662)

Сэр Генри Вэйн (26 наурыз 1613 – 14 маусым 1662 жылы крещение алған), көбінесе Гарри Вэйн және Генри Вэйн кіші деп аталады, әкесі Генри Вэйн Ағадан ерекшеленетін ағылшын саясаткері, мемлекет қайраткері және колония губернаторы болды. Ол қысқа ғана уақыт Солтүстік Америкада болып, Массачусетс шығанағы колониясының губернаторы қызметін бір рет атқарды, сондай-ақ Роджер Уильямстың Род-Айленд колониясы мен Гарвард колледжін құруды қолдады. Діни төзімділікті жақтаған Вэйн губернатор ретінде Энн Хатчинсонды және оның үйінде діни тақырыптарды оқыту құқығын қорғады, бұл оны Массачусетс колониясындағы пуритандық басшылармен тікелей қақтығысқа түсірді. Ол қайта сайлаудан кейін Англияға оралды, ал Хатчинсон колониядан қуылды. Вэйн Англия азамат соғысы кезінде жетекші парламентарий болды және Оливер Кромвельмен тығыз байланыста жұмыс істеді. Ол король Карл I-нің өлім жазасына қатыспады және осы әрекетті мақұлдаған ант беруден бас тартты. Вэйн Интеррегнум кезінде үкіметтің атқарушы органы ретінде жұмыс істеген Мемлекеттік кеңесте қызмет етті, бірақ басқару мәселелері бойынша Кромвельмен келіспеді және 1653 жылы Кромвель Парламентті таратып жіберген кезде өзін биліктен шеттетіп алды. Ол 1659–1660 жылдардағы қысқа мерзімді одақтастық кезеңінде қайтадан билікке оралды. Үкімет реформасы, конституция, сондай-ақ азаматтық және діни бостандықтар үшін күресі оны король Карл II-нің пікірінше "тірі қалғанға тым қауіпті" адам етті. Сондықтан ол король Карл II таққа қайта отырғаннан кейін корольдің бұйрығымен тұтқындалды. Ұзақ талқылардан кейін Вэйн Өтемақы және ұмыту туралы заңнан босатылды, демек Азамат соғысы мен Интеррегнумдағы рөлі үшін көптеген адамдарға берілген рақымшылықтан бас тартты. Чарльз II ресми түрде кешірім бергеніне қарамастан, 1662 жылы корольдің бас прокуроры сэр Джеффри Палмер ұсынған айыптамалар бойынша Мидлсекс алқасы оны мемлекетке қарсы қылмыс жасады деп таныды. Сот процесінде оған адвокат ұсынудан және қорғанысын дайындау мүмкіндігінен бас тартты, нәтижесінде роялисттер алқасы оны кінәлі деп тапты. Чарльз бұрынғы кешірімін қайтарып алды, және Вэйн 1662 жылдың 14 маусымында Тауэр төбесінде басы кесілді. Саяси әріптестері Вэйнды қабілетті әкімші, епті және көндіре алатын келіссөзші және саясаткер ретінде таныды. Оның саясатын діни төзімділікке деген құштарлық жетелеп отырды, ол кезде үкіметтер ресми шіркеулерді құру және қарсы пікірлерді басу үшін пайдаланылатын. Көзқарастары азшылықта болғанына қарамастан, ол өз мақсатын ілгерілету үшін сәтті коалиция құра алды. Оның әрекеттері ағылшын одақтастығының өркендеуіне де, құлдырауына да әсер етті. Оның саяси және діни тақырыптарға жазған кітаптары мен памфлеттері бүгінге дейін талданды. Оның "Жазылатын сұрақ" атты еңбегі Америка Конституциялық конвенциясынан бір ғасыр бұрын конституциялық конвенцияны жақтады. Вэйн Массачусетс және Род-Айленд штаттарында ертедегі бостандық жақтаушысы ретінде еске алынады. 1848 жылы Жаңа Англия тарихи және генеалогиялық қоғамы оның туралы былай деп жазды: Роджер Уильямсты оның нағыз мінезімен қарауға үйренгендер, – ұлы және керемет адам, діни және содан кейін саяси бостандықты орнатудың алғашқысы, – сэр Генри Вэйнге де сондай ізгіліктерді беруі керек. Шындығында, соңғысы өмірін біздің жерімізде бермеді, сондай-ақ өз пікірлерін пайдалану үшін шөлге қашуға мәжбүр болған жоқ, бірақ ол үшін өлді, қашан және қайда ең үлкен пайда әлемге тиеді. Егер Роджер Уильямс қазіргідей және болашақта артатын барлық мақтау мен құрметке лайық болса, сэр Генри Вэйн одан кем емес.

Sir Henry Vane (baptised 26 March 161314 June 1662), often referred to as Harry Vane and Henry Vane the Younger to distinguish him from his father, Henry Vane the Elder, was an English politician, statesman, and colonial governor. He was briefly present in North America, serving one term as the governor of the Massachusetts Bay Colony, and supported the creation of Roger Williams' Rhode Island Colony and Harvard College. A proponent of religious tolerance, as governor, he defended Anne Hutchinson and her right to teach religious topics in her home which put him in direct conflict with the Puritan leaders in the Massachusetts Colony. He returned to England after losing re election and eventually, Hutchinson was banned from the colony. He was a leading Parliamentarian during the English Civil War and worked closely with Oliver Cromwell. He played no part in the execution of King Charles I, and refused to take oaths that expressed approval of the act. Vane served on the Council of State that functioned as the government executive during the Interregnum, but split with Cromwell over issues of governance and removed himself from power when Cromwell dissolved Parliament in 1653. He returned to power during the short lived Commonwealth period in 1659–1660. His fight for government reform, a constitution along with civil and religious liberties made him a man "Too Dangerous to Let Live" in King Charles' II view. Therefore, he was arrested under orders from King Charles II following his restoration to the throne. After long debate, Vane was exempted from the Indemnity and Oblivion Act, and was thus denied amnesty granted to most people for their roles in the Civil War and Interregnum. Although he was formally granted clemency by Charles II, he was indicted on high treason by a Middlesex grand jury after charges were presented by the king's attorney general Sir Geoffrey Palmer in 1662. In a court proceeding in which he was denied counsel and the opportunity to properly prepare a defence, he was convicted by a Royalist jury. Charles withdrew his earlier clemency, and Vane was beheaded on Tower Hill on 14 June 1662. Vane was recognised by his political peers as a competent administrator and a wily and persuasive negotiator and politician. His politics was driven by a desire for religious tolerance in an era when governments were used to establish official churches and suppress dissenting views. Although his views were in a small minority, he was able to successfully build coalitions to advance his agenda. His actions contributed to both the rise and downfall of the English Commonwealth. His books and pamphlets written on political and religious subjects are still analysed today. His writing A Healing Question advocated for a constitutional convention pre dating the American Constitutional Convention by over a century. Vane is remembered in Massachusetts and Rhode Island as an early champion of freedom. The New England Historical and Genealogical Society wrote of him in 1848:
Those who have been accustomed to view Roger Williams in his true character, – a great and wonderful man, a pioneer in establishing religious and consequently political liberty, – must accord the same virtues to Sir Henry Vane. It is true, the latter did not lay down his life here in our land, nor was he compelled to fly to the wilderness to enjoy his opinions; but he did die for them, when and where the greatest good would accrue to the world. If Roger Williams deserves all the praise and admiration from posterity which he now has, and which are sure to increase in all future time, Sir Henry Vane certainly deserves no less.

Ерте өмір

Генри Вэйн 1613 жылғы 26 мамырда Эссекс графтығының Дебден қаласында крещениеден өтті. Ол жер иелерінен шыққан сэр Генри Вэйннің үлкен ұлы және кіші дворяндықтан тегін алатын Франсис Дарсидің баласы болды. Үлкен Вэйн отбасының қаржысын соттағы лауазымдарды сатып алуға жұмсады және 1629 жылға қарай үй шаруашылығын басқарушы болып көтерілді. Вэйн Вестминстер мектебінде білім алды, оның сыныптастарының арасында Артюр Хеселридж және Томас Скотт болды, олар екеуі де ағылшын саясатында маңызды рөл атқарды. Оның досы және өмірбаянын жазған Джордж Сайкс, Вэйннің "Құдайды білмейтін" және "жақсы жігіттер" деп аталатындарға ұнайтын мінез-құлқы болғанын, бірақ 14-15 жасында діни оянуды басынан өткізгенін, содан кейін ол "бұрынғы қуанышты достарынан айырылғанын" жазды. Содан кейін Вэйн Оксфордтағы Магдален колледжіне түсті, онда қажетті талапкерлік серттерге қол қоюдан бас тартса да оқыды. Одан кейін ол Еуропаға сапар шекті, онда Лейденде, сондай-ақ Францияда және Женевада оқыған деген хабар бар. Осы сапар барысында үлкен Вэйн швед патшасы Густавпен одақ жасасу үшін келіссөздер жүргізуге жіберілді; король Карлдың бұл мәселеде әрекет етуге құлшынбауы салдарынан бұл әрекеттер сәтсіз аяқталды. Ол Англияға оралғаннан кейін корольге таныстырылды және әкесі оны патша сарайында қызмет етуге ынталандырды. Әкесі оны өзінің баламашыл көзқарастарынан бас тартуға көптеген әрекеттер жасады, бірақ нәтиже болмады. Өзі қалаған дінде құлшылық ету үшін Вэйн Пюритандық көші-қонға қосылып, Жаңа дүниеге баруға шешім қабылдады.

Жаңа Англия

Вэйн 1635 жылдың қазан айында Джон Уинтроп Кенже мен Хью Питерді алып бара жатқан кемемен Массачусетс шығанағының колониясына, Бостонға келді. Джон Уинтроп аға Вэйнды «керемет қабілеттері бар жас джентльмен» деп сипаттады, ал келесі айға дейін ол колонияның еркін азаматы болып қабылданды. Ол сот ісін толық қарауға лайықты заңдық даулар бар-жоғын шешіп, сот әкімшілігіне қатыса бастады. Вэйн аға Уинтроп пен Томас Дадлидің сот жүргізу мәселелеріне байланысты дауларын шешуде маңызды рөл атқарды. 1636 жылдың мамырында Джон Хейнстің орнын басып, Вэйн колонияның губернаторы болып сайланды. Оның алдындағы жағдай күрделі болды, діни, саяси және әскери мәселелер көп еді, және жиырма үш жасар жас жігіт ретінде ол оған толық дайын болмады. Колония Энн Хатчинсонның іс-әрекеттері мен сенімдеріне байланысты екіге бөлінді. Ол 1634 жылы күйеуі мен балаларымен бірге колонияға келген. Вэйн губернатор болып тұрған кезде ол үйде Библиялық оқу сессияларын өткізе бастады, көптеген адамдарды қамтып, отарлық басшылар антиномианизм деп атаған пікірлерін бөлісті, яғни құтқарылу үшін қолданыстағы заңдар мен тәжірибелер қажет емес деген көзқарас. Дадли мен Уинтроп сияқты ескі отарлық басшылардың көпшілігі заңгерлік көзқарас ұстанымын қолдады. Вэйн Хатчинсонды қолдады және оның Библиялық оқуларына қатысты. 1636 жылдың желтоқсанында Англияда оның қатысуын қажет ететін мәселелер бар екенін білгенде, оның танымалдылығы одан әрі төмендеді және ол отставкаға кетуге тырысты. Сот оның отставкасын қабылдағанмен, Бостон шіркеуінің қауымының өтініші бойынша ол оны кері қайтарып алды. Вэйннің өкілеттігі кезінде қазіргі Коннектикут штатының оңтүстік-шығысындағы пекот тайпасымен болған дау соғысқа ұласты. 1636 жылы Массачусетс штатының саудагері Джон Олдхэмнің қайығы Блок-Айленд маңынан табылды, оны үндістер басып алған. Ашық жерді зерттеушілер (үндістер каноэмен қашып кеткеннен кейін) Олдхэмнің денесін кемеде тапты. Шабуыл жасағандар нарагансеттермен байланысы бар тайпалардан екеніне сол кезде сенді, бірақ нарагансеттер басшылары кінәлілер пекоттардың қорғауына қашып кеткенін мәлімдеді. Пекоттар айналасындағы жергілікті тайпалармен (соның ішінде нарагансеттермен) қарым-қатынаста агрессивті экспансионист болды, бірақ сол кезге дейін жақын маңдағы отаршылармен бейбіт қарым-қатынас сақтады. Массачусетс билігі пекоттардың Коннектикут өзенінде басқа саудагерді өлтіруге қатысы бар адамдарды ұстап бермегеніне ашуланды; Олдхэмді өлтіру іс-қимылға шақырды. Роджер Уильямс нарагансеттердің Олдхэмді өлтіруге көбірек жауапты болуы мүмкін екенін ескерткеніне қарамастан, 1636 жылдың тамызында губернатор Вэйн Джон Эндекотты пекоттардан әділдік алу үшін 90 адамнан тұратын күштің басына қойды. Эндекоттың ауыр қолмен жасаған экспедициясы пекоттардың елді мекендерін қиратудан басқа ештеңе істемеді және әскери қарсылық туғызды. Пекоттар Коннектикут өзенінде Массачусетс штатынан келген отаршылардың және жас Джон Уинтроптың Сайбрук колониясында жаңадан құрылған елді мекендеріне шабуыл жасады. 1637 жылдың сәуір айында Вэйн басқа Жаңа Англия колонияларына соғысты жалғастыруға көмектесуге рұқсат беретін жалпы соттың сессиясын шақырды. 1637 жылғы сайлауда Вэйн өзінің позициясын аға Джон Уинтропқа жоғалтты. Даулы сайлауда тағы бір Хатчинсонның жақтасы Джон Уилурайтпен қарым-қатынас туралы айтарлықтай келіспеушіліктер болды. Уинтроп дауыс беру орны Кембриджге ауыстырылып, Вэйннің Бостонды қолдауының күшін азайтып, ішінара жеңіске жетті. Сайлаудан кейін Энн Хатчинсон сотқа тартылып, ақырында колониядан қуылды. Оның көптеген ізбасарлары сайлаудан кейін кетуді ойластырды. Роджер Уильямстың ықпалымен осы адамдардың кейбірі, соның ішінде Хатчинсон, Аквиднек аралында Нарагансет шығанағында Портсмут елді мекенін құрды (кейін Род-Айленд деп аталды және Провиденспен бірігіп, Род-Айленд және Провиденс плантациялары колониясын құрды). Вэйн Англияға қайтуға шешім қабылдады. «Егер ол Жаңа Англияда қалған болса, оның ағарған ақылы мен адамгершілік рухы пуритандықтарды сиқыршыларды өлімге кесуден және басқа да дінсіздерді қуғынға салудан тоқтатар еді, бұл АҚШ тарихының ерте кезеңіне қаралы бет қосар еді». Кету алдында ол Уинтроптың «Шегерілген жариянамаға қысқаша жауап» дегенін жариялады, бұл Уинтроптың «Шегерілу туралы» заңын қорғауына жауап болды; бұл акт колонияның діни ортодоксиясына сәйкес келмейтін көзқарастары бар адамдардың көшіп келуін шектеу үшін сайлаудан кейін қабылданды. Саяси айырмашылықтарға қарамастан, Вэйн мен Уинтроп келесі жылдары хаттар арқылы қарым-қатынас орнатты. Вэйннің Жаңа әлемдегі мұрасы қазір Гарвард университеті деп белгілі білім беру орнының құрылуы үшін 400 фунт стерлинг сомасын бөлуге қатысты колониялық заңнаманы және Роджер Уильямстың жергілікті үндістерден Аквиднек аралын сатып алуына қолдау көрсетуді қамтиды, нәтижесінде Род-Айлендтің ресми құрылуына әкелді. Сақталған есептерде Вэйн сатып алу үшін қаражат бергені айтылмайды; Уильямс Вэйнды «осы аралды алу үшін Құдайдың қолындағы құрал» деп атады. Тарихшы Майкл Уиншиптің сөзіне сәйкес, Массачусетстегі тәжірибесі Вэйннің діни көзқарасын күрт радикалдандырды, ол барлық дін қызметкерлері, соның ішінде пуритандық пасторлар «Аян кітабының 13:11-ші тарауындағы екінші жануар» екеніне сенді, «көрінетін қасиеттілікке» талпынуда. Осы сенім оның Англиядағы саяси қызметін жетекке алды, онда ол барлық дін қызметкерлерінің билік пен ықпалын азайтуға тырысты. Вэйннің ұстанымы 1643 жылы парламенттік комитетте оның отырған кезінде жасалған алғашқы ағылшын колониялық жарғыларының бірінде көрінеді, ол дін бостандығын қамтамасыз етеді. (Вэйн 1652 жылы Роджер Уильямсқа Род-Айленд жарғысын растау және Уильям Коддингтонға берілген қайшылықты жарғыны жою үшін қайтадан көмектесті.)

Vane left for the Massachusetts Bay Colony, arriving in Boston in October 1635 on a ship also carrying John Winthrop the Younger and Hugh Peter. The elder John Winthrop described Vane as "a young gentleman of excellent parts", and by the following month he had already been admitted as a freeman in the colony. He began playing a role in its judicial administration, deciding whether legal disputes had sufficient merit to be heard by a full court. Vane was instrumental in brokering the resolution to a dispute between the elder Winthrop and Thomas Dudley concerning matters of judicial conduct. In May 1636 Vane was elected governor of the colony, succeeding John Haynes. The situation he faced was complex, with issues on religious, political and military fronts and as a young man of twenty three years, he was ill prepared. The colony was split over the actions and beliefs of Anne Hutchinson. She had come with her husband and children to the colony in 1634. During Vane's time as governor, she began holding Bible sessions at home, gaining a wide audience and sharing her opinions that the colonial leaders labelled as Antinomianism, the view that existing laws and practices were not necessary for salvation. Most of the older colonial leadership, including Dudley and Winthrop, espoused a more legalistic view. Vane was a supporter of Hutchinson and attended her Bible studies, Vane's popularity declined further when he learnt in December 1636 that there were issues in England requiring his presence, and he attempted to resign. Although the court of assistants accepted his resignation, he withdrew it upon the request of the congregation of the Boston church. During Vane's tenure a dispute with the Pequot tribe of present day southeastern Connecticut boiled over into war. In 1636 the boat of a Massachusetts trader named John Oldham was found near Block Island, overrun by Indians. Further examination by the discoverers (after the Indians fled in canoes) uncovered Oldham's body on board. The attackers were at the time believed to be from tribes affiliated with the Narragansetts, but Narragansett leaders claimed that those responsible had fled to the protection of the Pequots. The Pequots were aggressively expansionist in their dealings with the surrounding native tribes (including the Narragansett), but had until then generally kept the peace with the nearby colonists. Massachusetts authorities were already angry that the Pequots had failed to turn over men implicated in the killing of another trader on the Connecticut River; the slaying of Oldham led to calls for action. Despite the fact that Roger Williams had warned him that the Narragansetts were more likely responsible for Oldham's slaying, Governor Vane in August 1636 placed John Endecott at the head of a 90 man force to extract justice from the Pequots. Endecott's heavy handed expedition did little more than destroy Pequot settlements, and sparked a military backlash. The Pequots struck back at settlements recently established on the Connecticut River by colonists from Massachusetts, and at the Saybrook Colony of the younger John Winthrop. In April 1637, Vane called a session of the general court that authorised the colonial militia to assist the other New England colonies in continuing the war. Vane lost his position to the elder John Winthrop in the 1637 election. The contentious election was marked by a sharp disagreement over the treatment of John Wheelwright, another Hutchinson supporter. Winthrop won in part because the location of the vote was moved to Cambridge, reducing the power of Vane's Boston support. In the aftermath of the election Anne Hutchinson was put on trial, and eventually banished from the colony. Many of her followers seriously considered leaving after the election. At the urging of Roger Williams, some of these people, including Hutchinson, founded the settlement of Portsmouth on Aquidneck Island in the Narragansett Bay (later named Rhode Island and joined to Providence to form the Colony of Rhode Island and Providence Plantations). Vane decided to return to England. "Had he remained in New England, his enlightened mind and humane spirit would have held the Puritans back from the executions of witches and persecutions of other heretics which have added a dark chapter the early history of the States." Before his departure, he published A Brief Answer to a Certain Declaration, a response to Winthrop's defence of the Act of Exclusion; this act was passed after the election to restrict the immigration of people with views not conforming to the colony's religious orthodoxy. Despite their political differences, Vane and Winthrop developed an epistolary relationship in the following years. Vane's legacy from his time in the New World includes the colonial legislation appropriating £400 for the establishment of an institute of higher learning now known as Harvard University, and his support of Roger Williams in the acquisition of Aquidneck Island from the local Indians that resulted in the formal beginnings of Rhode Island. The surviving accounts do not say that Vane provide the funds for the acquisition; Williams credits Vane as being "an instrument in the hand of God for procuring this island". According to historian Michael Winship, Vane's experiences in Massachusetts significantly radicalized his religious views, in which he came to believe that clergy of all types, including Puritan ministers, "were the second beast of Revelations 13:11", "pretending to visible Saintship". This conviction drove his political activities in England, where he sought to minimise the power and influence of all types of clergy. Vane's stance can be seen in the way the first Rhode Island patent was drafted in 1643, when he sat on the Parliamentary committee charged with colonial affairs. Unique among all of the early English colonial charters, it contains provisions guaranteeing freedom of religion. (Vane assisted Roger Williams again in 1652, when the latter sought a confirmation of the Rhode Island charter and the revocation of a conflicting charter that had been issued to William Coddington.)

Англияға оралу

Англияға оралғаннан кейін ол 1639 жылы Нортумберленд графының және әкесінің көмегімен Корольдік флот қазынашысы лауазымына ие болды. Осы лауазымда ол жеке өзіне ұнамаса да, өте табысты болатын, Парламент мақұлдауысыз Карл I-нің таныс емес кеме ақысын (флотты ұстауға жұмсалатын салық) жинау міндетін атқарды. 1640 жылдың маусым айында король Чарльз оған рыцарь атағын берді. Ол 1 шілдеде 1640 жылы сэр Кристофер Рэйдің қызы Франсис Рэйге үйленді, содан кейін әкесі оған отбасының көп бөлігін мүлік ретінде берді. Оның өмірбаясын жазғандардың айтуынша, Франсиспен қарым-қатынасы ортақ рухани мақсаттар мен жақындыққа негізделген, бақытты және толыққанды болды. Әскери-теңіз ведомствосымен байланысы оған Халл округінен Ұзақ және Қысқа Парламенттерге сайлануға мүмкіндік берді. Натаниел Файнс сияқты басқалармен бірге ол Ұзақ Парламент басшылығындағы жас пуритандықтардың өкілі болды: Кларендон тарихында көрсетілгендей, олардың қатарында Хэмпден, Пим және Оливер Сент-Джон (Халық палатасында) және Бедфорд графы және Сэй және Селе виконты (Лордтар палатасында) болды. Вэйн 1641 жылы Страффорд графының импичменті мен өлім жазасына кесуіне ықпал етті. Вэйн әкесінің кеңес отырысы туралы жасаған құпия жазбаларын тауып, Джон Пимге тапсырды. Сол жазбалардағы сөздер Страффордтың Англияны бағындыру үшін Чарльзқа ирландиялық армияны пайдалануды ұсынғанын көрсететіндей болды. Страффордқа қарсы дәлелдер нашар болды және импичмент сәтсіз аяқталды. Сондықтан Пим Страффордқа қарсы айыптау туралы заң жобасын қабылдады, ол 1641 жылдың мамырында өлім жазасына кесілді. Пимнің жазбаларды заңсыз жолмен алғаны Вэйн отбасында араздық тудырды, ол әкесі корольге қарсы шыққаннан кейін ғана тарап кетті. 1640 жылдың желтоқсанынан 1641 жылға дейін Англия шіркеуіндегі радикалды реформаларды талап еткен «Тамыр және Бұтақ» петициясын талқылау кезінде Вэйн, Натаниел Файнс сияқты, әкесіне қарсы позицияда болды. 1641 жылдың ақпанында ол және Файнс шіркеу басқаруына қатысты көптеген шағымдарды қарастырған және өткен қарашада құрылған комиссияға қосылды, олар патшалықтың жағдайы туралы есеп дайындауға міндеттелген. Олардың күш-жігері Вэйннің 1641 жылдың мамырында «Тамыр және Бұтақ» заң жобасын ұсынуына әкелді. Заң жобасы бойынша пікірталас қызу болды және шіркеу реформасын парламенттік қолдаудың айқын көрсеткіші болды. Осыдан кейін наразылар шіркеулерге шабуыл жасап, «зияраттық бейнелерді» және «папалықтың» басқа да белгілерін алып тастады. Вэйн құмарлықпен сөйлеген сөзі оны өз фракциясының алдына шығарды, ол Англия шіркеуінің басқару құрылымы (эпископтық) бұзылған және «бізді Римге қайта оралуға итермелеп отыр» деді. Заң жобасы тамыз айында дауыс берусіз тоқтатылды, себебі Парламенттің назарына маңыздырақ мәселелер келді. Чарльз Шотландияға роялистердің мүддесін қолдау үшін шотланд әскерін жинағанда, Халық палатасы «Ұлы Наразылық» деп белгілі болған құжатты дайындауға кірісті. Көптеген тарихшылар Вэйн оның кейбір сөздерін құрастыруға қатысқан деседі, бірақ бұл мәселе даулы, алайда Вэйн пікірталасқа қатыспады. 1641 жылдың қараша айында Халық палатасы тар дауыспен қабылдаған құжат патша мен шіркеуге қарсы көптеген наразылықтарды тізімдеді және саяси жағдайды одан әрі шиеленістірді. Король сұралған реформалардың ешқайсысын қабылдаудан бас тартты. Шотландиядан оралғаннан кейін король Вэйннің әкесі мен ұлының екеуінен де Страффордты өлімге кесудегі рөлдері үшін әкімшілік лауазымдарын алды.

On his return to England, he procured, with the assistance of the Earl of Northumberland and his father, a position as Treasurer of the Royal Navy in 1639. In this position he had the personally distasteful yet highly profitable task of collecting the hated ship money (a tax to support the Navy imposed by Charles I without Parliamentary approval). In June 1640 he was awarded a knighthood by King Charles. He married Frances Wray, daughter of Sir Christopher Wray, on 1 July 1640, after which his father settled upon him most of the family's holdings. According to his biographers, the relationship with Frances was anchored by shared spiritual goals and intimacy, and was happy and fulfilling. The connection with the admiralty secured for him election to the Short and Long Parliaments representing Hull. With others like Nathaniel Fiennes, he represented a younger generation of Puritans in the leadership of the Long Parliament that effectively managed affairs: as identified by Clarendon in his history, these included Hampden, Pym, and Oliver St John in the Commons, and Earl of Bedford and Viscount Saye and Sele in the Lords. Vane was instrumental in the 1641 impeachment and execution of the Earl of Strafford, a member of the Privy Council. Vane discovered some confidential notes his father had made of a council meeting, and passed them to John Pym. The wording in those notes could be interpreted to mean that Strafford had proposed that Charles use the Irish Army to subjugate England. The evidence against Strafford was weak, and the impeachment failed. Pym consequently orchestrated the passage of a bill of attainder against Strafford, who was then executed in May 1641. The illicit means by which Pym acquired the notes caused a rift between the Vanes that healed only when the elder Vane eventually came to oppose the king. In the Root and Branch petition debate in the Commons, from December 1640 and into 1641, Vane supported, as did Nathaniel Fiennes, the call for radical reforms in the Church of England, a position that put Vane in opposition to his father. Amid a sea of complaints about church governance, he and Fiennes in February 1641 were added to a committee that had been established the previous November to draft a report on the state of the kingdom. Their efforts led Vane to introduce the Root and Branch Bill in May 1641. The debate on the bill was acrimonious, and resulted in a clear indication of parliamentary support for church reform. In its wake mobs invaded churches, removing "scandalous images" and other signs of "popery". Vane made an impassioned speech that brought him to the front of his faction, claiming episcopacy (the governing structure of the Church of England) was a corrupt doctrine "hastening us back again to Rome." The bill died without a vote in August, when more critical matters arose to occupy Parliament. When Charles went to Scotland to rally Scottish forces to the royalist cause, the Commons began drafting what became known as the Grand Remonstrance. Many historians have claimed Vane had a role in drafting some of its language; this matter is disputed, but either way Vane did not participate in the debate. Narrowly passed by the Commons in November 1641, the document catalogued many grievances against the king and church, and served to further polarize political affairs. The king refused to enact any of the requested reforms. Upon his return from Scotland, the king also deprived both Vanes, father and son, of their administrative posts, in revenge for their roles in the execution of Strafford.

Алғашқы жылдар

1642 жылдың алғашқы жартыжылдығында король мен Парламент арасындағы қарым-қатынас толығымен үзіліп, екі тарапты қолдаған топтар қаруға көтерілді. Парламент Вейнді Әскери-теңіз қазынашысы лауазымына қайта тағайындады, онда ол 1641 жылдың желтоқсанында Карл бес депутатты тұтқындауға тырысқаннан кейін Парламент тарапына маңызды теңіздік қолдау көрсету үшін байланыстарын пайдаланды. 1642 жылдың маусым айында Чарльз Бірінші Англия азамат соғысының басталуына дейін Парламенттен алынған соңғы талаптар жиынтығы – Он тоғыз ұсынысты қабылдаудан бас тартты. Әскери қимылдар басталғаннан кейін, маусым айында Халл қамалында болғаннан кейін Вэйн Парламенттің әскери іс-қимылдарын бақылаған Қауіпсіздік комитетіне мүше болды. Тамыр және Бұтақ заң жобасы сәтсіз аяқталғаннан кейін, 1643 жылы Парламент шіркеу басқаруын реформалау мақсатымен Вестминстер діни жиналысын шақырды, ол дін қызметкерлері емес саясаткерлер, лордтар және дін қызметкерлерінен құралды. Вэйн 1648 жылға дейін үнемі жиналатын бұл жиналыстың тәуелсіз фракцияның өкілі ретінде қатысты. Шілдеде өткен алғашқы отырыстан кейін көп ұзамай Вэйн шотландтардан әскери көмек сұраған Парламенттік комиссияның басшысы ретінде жіберілді. Діни мәселелер бойынша епископ соғыстарында (1639–1640) Карлға қарсы болған шотландтар, егер Парламент Англиядағы шіркеу басқаруының пресвитериандық жүйесін кеңейтуге рұқсат берсе, ағылшын Парламентіне көмектесуге дайын болды. Вэйн пресвитериандық пен епископалдыққа қарсы болды, бірақ келісімге қол жеткізудің жолын тапты. Ол діни және саяси мәселелерді қамтитын келісімді «Соғыс Лигасы және Ант» деп атауды ұсынды және келісімге «ең жақсы реформаланған шіркеулердің үлгісі» туралы дұрыс емес сөздерді енгізді. Бұл тіл шотландтарға өз идеялары қабылданады деп сенуге мүмкіндік берді, ал ағылшындар оны ағылшын (яғни тәуелсіз) практикасы қабылданады деп түсіндіре алды. Лига мен Ант Шотландия, Англия және Ирландия билігімен бекітілді және шотландтардың соғысқа қатысуына жол ашты. Шотландия келісімін келісудегі Вэйннің сәттілігінен кейін, 1643 жылдың соңында Джон Пимнің қайтысы Вэйнды Оливер Сент-Джон, Генри Мартен және Артур Хеселриджбен бірге Парламенттің жетекшісіне айналдырды. Ол 1644 жылдың ақпанында құрылған Екі Корольдік комитетін құруға және оның маңызды мүшесі болды, ол ағылшын және шотланд билігі соғыс қимылдарын үйлестіре алатын орын болды. Вэйн 1644 жылдың маусымында үш Парламент армиясымен қамалған Йоркке жіберілді, Сэр Томас Фэрфакс пен Манчестер графына күштердің бір бөлігін Рейн принці Рупертке қарсы бағыттауға шақыру үшін, ол жақында Ливерпульді басып алған және Ланкаширде Парламент жақтастарының мүліктерін тонаған. Ол сондай-ақ генералдарға Карл I-ді тақтан түсіріп, оны король етіп тағайындайтын үкімет құруды ұсынды. Бұл идея ескі гвардия генералдарынан толығымен қабылданбады, олар Карл әлі де келісімге келе алады деп сенді, бірақ Оливер Кромвельдің өсіп келе жатқан беделінен қолдау тапты. 1644 жылдың 13 қыркүйегінде Вэйн Сент-Джон мен Кромвельмен бірге Вестминстер жиналысын бөліп тұрған діни мәселелер бойынша келісім табу үшін «Үлкен Келісім комитетін» құрды. Ол пікірлесу кезінде тәуелсіздер атынан діни төзімділікке мүмкіндік беретін кемшіліктерді анықтауға тырысты. Бұл Вэйннің пресвитериандыққа қарсылығын көрсетті және Вэйн мен Кромвель басқаратын соғыс жақтастары мен бейбітшілік шотландтары және пресвитериандық жақтастары арасында араздық тудырды. Соңғыларының арасында Эссекс графы да болды, оның Англияның батысындағы сәтсіздіктері оның ісіне халықтың қолдауын азайтты, тіпті Кромвельдің Марстон Мурдағы әскери жетістіктері оның беделін арттырды. Роберт Бейли Парламенттік тәуелсіздердің, Вэйннің бұрынғы уәделеріне қарамастан, шотландтардың жағында емес екенін түсінген кезде: «Сэр Генри Вэйн және Солиситор [Сент-Джон] бізді ескермей, біз олардың ұлтын құтқарып, екі адамды қазіргі билікке жеткізді және бізге зиян келтіру үшін пайдаланады».

In the first six months of 1642, relations between the king and Parliament broke down completely, and factions supporting both sides took up arms. Parliament returned Vane to his post as Treasurer of the Navy, where he used connections to bring significant naval support to the Parliamentary side after Charles attempted to arrest five MPs on charges of high treason in December 1641. In June 1642, Charles rejected the Nineteen Propositions, the last substantive set of demands made by Parliament prior to the outbreak of the First English Civil War. After hostilities began that June with the siege of Hull, Vane was given a seat on the Committee of Safety, which oversaw Parliamentary military activities. After the failure of the Root and Branch Bill, Parliament in 1643 called together the Westminster Assembly of Divines, a body of lay politicians, lords, and clergy whose purpose was to reform church governance. Vane sat on this body, which met periodically until 1648, as one of the lay representatives of the Independent faction. Not long after its first meeting in July, Vane was sent at the head of a Parliamentary commission seeking military assistance from the Scots. The Scots, who had been opposed to Charles in the Bishop's Wars (1639–40) over religious issues, were willing to assist the English Parliament if the latter were willing to allow the extension of the Presbyterian system of church polity to England. Vane was opposed to both Presbyterianism and Episcopalianism, but found a way to finesse an agreement. He proposed that the agreement, which covered a combination of religious and political topics, be called the Solemn League and Covenant, and he introduced slippery language into the agreement concerning "the example of the best Reformed churches". This language permitted the Scots to believe that their ideas would be adopted, while the English could interpret it to mean that English (i. e. Independent) practices could be adopted. The league and covenant were eventually approved by authorities in Scotland, England, and Ireland, and paved the way for Scottish entry into the war. Following Vane's success in negotiating the Scottish agreement, the death of John Pym at the end of 1643 propelled Vane into the leadership of Parliament, along with Oliver St John, Henry Marten, and Arthur Heselrige. He promoted, and became a chief member of, the Committee of Both Kingdoms, established in February 1644 as a point were English and Scottish authorities could coordinate war activities. Vane was then sent to York in June 1644, then besieged by three Parliament armies, to urge Sir Thomas Fairfax and the Earl of Manchester to divert some of those forces to face Prince Rupert of the Rhine, who had recently taken Liverpool and was pillaging properties of Parliamentary supporters in Lancashire. While there he also proposed to the generals the establishment of a government which would depose Charles I and crown the Prince to make him King. This idea was roundly rejected by the old guard generals who believed Charles could still be accommodated, but found support with the rising star of Oliver Cromwell. On 13 September 1644 Vane acted with St John and Cromwell in the Commons to set up a "Grand Committee for the Accommodation", designed to find a compromise on religious issues dividing the Westminster Assembly. He sought in its debate to identify loopholes for religious tolerance on behalf of the Independents. This exposed Vane's opposition to Presbyterianism, and created a rift between the pro war Independents, led by Vane and Cromwell, and the pro peace Scots and other supporters of Presbyterianism. The latter included the Earl of Essex, whose failures in the west of England reduced popular support for his cause, even as the military success of Cromwell at Marston Moor raised his profile. Robert Baillie, on the realisation that the Parliamentary Independents, despite previous claims of support by Vane, were not on the side of the Scots, wrote "Sir Henry Vane and The Solicitor [St John] without any regard for us, who have saved their nation and brought their two persons to the height of power now they enjoy and use to our prejudice".

Парламент жеңісі

1644 жылғы қарашада патша мен Парламент арасында бейбіт келіссөздер басталды. Вэйн, бейбітшілік туралы келіссөздер жүргізу үшін Уксбриджге жіберілген көптеген келіссөзшілердің бірі болды. Кейбіреулер Вэйн мен тәуелсіздерді осы келіссөздердің сәтсіз аяқталуының басты себебі деп санайтын, себебі шотландтар мен Чарльз шіркеу саясаты және доктринасы мәселелерінде келісуге дайын болды, ал тәуелсіздер келіспеді. 1645 жылғы қаңтардың соңынан ақпан айының көп бөлігіне дейін жалғасқан келіссөздер архиепископ Лаудтың сотталуынан кейін өлім жазасына кесілуімен көлеңкеленді. Джон Лилберн азаматтық құқықтарды кеңейтуді, соның ішінде аристократия мен Парламентті жоюды жақтаған ынталы фанатик ретінде танымал болды, сондықтан ол Мемлекеттік Достастықтың қарсыласы болды. Парламент 1644 жылғы қарашада әскерін қайта ұйымдастыруды талқылауды бастады, бұл нашар өнім көрсеткен командирлерді алмастыру және қолданыстағы күштердің аймақтық сипатын жою мақсатында болды. Палаталар мен Лордтарды бөліп тұрған пікірталас барысында Вэйн мен Кромвель әскери шенеуніктерге Парламентте қызмет етуді тиым салатын және елдің кез келген жерінде соғысуға қабілетті Жаңа үлгідегі армияны құруға мүмкіндік беретін Өзін-өзі шектеу туралы жарлықты қабылдауды қолдады. Өзін-өзі шектеу туралы жарлықтың ережелері мемлекеттік қызметтегі адамдарға (Вэйн сияқты) да қатысты, бірақ Чарльз қызметтен шығарған және Парламент қалпына келтірген (Вэйн сияқты) адамдар үшін ерекшеліктер жасалды. 1645 жылғы маусымда Насебиде Парламенттік күштердің жеңісінен кейін азамат соғысының бірінші кезеңі тиімді түрде аяқталды, бірақ ол шотланд армиясының командирлеріне бас ие алғанша тағы бір жылға созылды. Осы уақыт аралығында әскери саланың ішінде жаңа саяси күш пайда бола бастады. Джон Лилберн және басқалар басқарған, "Левелерлер" деп аталған бұл халықшыл күш баспасөз бостандығын арттыруды жақтады және аристократияның, соның ішінде Лордтар палатасының барлығына қарсы болды. 1646 жылғы қаңтарда, бейбіт келіссөздер жалғасып жатқанда, Чарльз Вэйнге хат арқылы Пресвитериандарға қарсы оның фракциясымен одақ құруды ұсынды. Вэйн бұл ұсынысқа риза болмады және Парламенттің "сенімді саналы" адамдардың құқықтарын бергенін қалауын, екіжүзді патшадан емес, қалауын айтты (Насебиде патшаның келіссөздердегі позициясын маскарадқа шығарған құжаттар қолға түсті және Парламенттегі роялистердің ықпалын әлсіретті). 1645 жылғы жаздан бастап Раби қамалы шотландтық роялистер тарапынан қиратылды. 1645 жылғы қыркүйекте Вэйн Парламенттің Рабиді нығайтуға келісім беруіне қол жеткізді. Соғыс кезінде Вэйннің әкесі Раби қамалына "төрт рет шабуыл жасалғанын" және 16 000 фунт стерлинг сомасында залал келгенін хабарлады. Вэйн 1645 жылдан бастап екі жарым жыл бойы қазыналық төлемдерді қайтаруды тоқтатты, сонда Рабиде келтірілген 16 000 фунт стерлинг сомасы жиналды.

Overtures for peace talks were begun in November 1644 between king and Parliament. Vane was one of many negotiators sent to Uxbridge in a failed attempt to negotiate peace. Vane and the Independents were seen by some as a principal reason for the failure of these talks, because the Scots and Charles were prepared to agree on issues of church polity and doctrine and the Independents were not. The talks, which lasted from late January through most of February 1645, were overshadowed by the execution after impeachment by attainder of Archbishop Laud. John Lilburne was known as a passionate fanatic who advocated for expanded civil rights, including the destruction of the aristocracy, and Parliament, thus he was a critic of the Commonwealth. Parliament began discussing a reorganisation of its military as early as November 1644, in part to remove some poorly performing commanders, and to eliminate the regional character of the existing forces. In debate that principally divided the Commons from the Lords, Vane and Cromwell supported passage of the Self denying Ordinance, forbidding military officers from serving in Parliament, and the establishment of the New Model Army, which would be capable of fighting anywhere in the country. The provisions of the Self denying Ordinance also extended to individuals (like Vane) who held civil service posts, but included exceptions for those (like Vane) who had been turned out office by Charles and restored by Parliament. Following the decisive Parliamentary victory at Naseby in June 1645, the first phase of the civil war was effectively over, but it dragged on for another year, before Charles surrendered to Scottish army commanders. During this time, a new political faction began to rise within the military. Known as Levellers and led by John Lilburne and others, this populist force was in favour of greater press freedoms, and was opposed to at least some of the privileges of the aristocracy, including the existence of the House of Lords. In January 1646, amid ongoing peace negotiations, Charles attempted to separate the Independents from other factions by proposing in letters to Vane an alliance with his faction against the Presbyterians. Vane was not amused by this, and responded by pointing out that he preferred the rights of "tender consciences" to be granted by Parliament rather than by the duplicitous king (papers exposing the king's negotiating positions as facades had been captured at Naseby, and had largely silenced the Royalist elements in Parliament). Beginning in the summer of 1645, Raby Castle was ravaged by Scots royalists. In September 1645, the Vanes succeeded in getting Parliamentary approval to fortify Raby. During the war, Vane's father reported that Raby Castle had been "visited four times", suffering damages of £16,000. Vane withheld the return of treasury fees beginning in 1645 for two and half years until the same £16,000 suffered at Raby accumulated.

Соғыс аралығы саясаты

Соғыстың соңына қарай Дензил Холлс, Уильям Строд және сэр Филип Стейплтон бастаған пресвитериандық топ, тәуелсіздерден сәл басым болды. Олар Вэйн мен тәуелсіздердің әскердегі діни төзімділікке қатысты көзқарастарына қарсы заң жобаларын енгізуге кірісті. Вэйн, пресвитериандық әрекеттердің епископалистерге тең дәрежеде қауіп төндіретінін, ал әскери қимылдар соңғыларын ығыстырғаннан кейін, бұрынғыларына да зиян келтіруі мүмкін екенін түсінген сияқты. Тәуелсіздер Чарльзбен өзара тиімді келісімге келуге тырысты, бірақ бұл әрекеттері сәтсіз аяқталды. 1647 жылы Вэйн мен Оливер Кромвель, армиядағы тәуелсіздердің жетекшісі, тығыз байланыс орнатып жұмыс істеуге көшті. Пресвитериандық көпшілік, осы тәуелсіздердің құдайына қауіптің деңгейін азайту мақсатында, армияны таратуға ұмтылды. Алайда, жалақы төлеу мәселелері (қарыздардың болуы), әйелдердің зейнетақысы және басқа да наразылықтар, пресвитериандықтарды армиямен келіссөздерге отыруға итермеледі. Кромвель ақыры армияны жұмылдыра алды, бірақ парламент тәуелсіз офицерлерді тазартты және армияға тарап кетуге бұйрық берді. Парламенттік басшылардың бір бөлігі шотландтармен ағылшын әскеріне қарсы тұру үшін олардың әскерін қайтару туралы келіссөздерді бастады. Парламент әскері бүлік көтерді, ал Кромвельдің бұйрығымен (мүмкін Вэйннің ескертуінен кейін) әскерлер жасағы Чарльзды тұтқындады, ол Холмбиде үй қамауында болған еді. Бұл пресвитериандық басшыларды армияның жалақы талаптарын қанағаттандыруға мәжбүр етті. Олар сондай-ақ армиямен келіссөздер жүргізу үшін комиссия құрды, оған Вэйнды тағайындады, оның әскери саласындағы ықпалына байланысты. Армия мен Парламент арасындағы келіссөздер шиеленісті болды. Пресвитериандық Лондондағы наразылар Вэйн мен басқа тәуелсіздерге қауіп төндірді. 2 тамызда Вэйннің ішінде бар 50-ден астам тәуелсіз депутаттар армияның қорғауы үшін қаладан қашып кетті. Армия содан кейін Вэйн және басқалардың жетекшілігімен Лондонға жорық жасады, ал тәуелсіздер қайтадан Парламентте отырды. Парламент содан кейін Парламенттің мерзімін және өкілеттіктерін, сондай-ақ шіркеуді басқару мәселелерін реттеу үшін армия ұсынған ұсыныстарды талқылады. Оның маңызды талаптарының бірі – епископалдық немесе пресвитериандық шіркеудің қудалау билігінен айыру болды. Ұсыныстар басшылары Чарльзға жіберілді, ол олардың кейбір шарттарына келісім білдірді, ал кейбіреулеріне қарсылық танытты және одан әрі келіссөздер жүргізуді ұсынды. Патшаның ұсынысы тәуелсіздерді патшамен келіссөздерге дайын болған Вэйн мен Кромвель сияқтыларға, және келіссөздерге қарсы болғандарға бөлді. Пастор Хью Питер «не адрестер» (яғни патшамен келіссөздерді тоқтату) жағында сөз сөйледі. 1647 жылдың қарашасында, талқылаулар жалғасып жатқанда, Чарльз Хэмптон-Корттағы қамаудан қашып, Уайт аралына бет бұрды. Ол сол жерде қайтадан тұтқындалып, Карисбрук қамалына қамалды. Шотландтар мен тәуелсіздер ұсынған ұсыныстардан кейін ол шотландтармен одақ құрды. Корольшілдер, пресвитериандықтар және тәуелсіздер арасындағы секциялық зорлық-зомбылық ел бойынша тарады, бірақ армия Лондондағы бейбітшілікті сақтап тұрды.

By the end of the war the Presbyterian group in the Commons, led by Denzil Holles, William Strode, and Sir Philip Stapleton, was slightly stronger than the Independents. They proceeded to introduce legislation hostile to the views on religious tolerance held by Vane and Independents in the army. Vane apparently came to realise that the Presbyterian actions posed a threat equal to that of the Episcopalians, and that military action, having sidelined the latter, might also work against the former. The Independents attempted to negotiate terms favourable to them with Charles, but these were unsuccessful. In 1647 Vane and Oliver Cromwell, the leader of the army's Independents, came to work closely together. The Presbyterian majority sought to disband the army to reduce the threat of those Independents, but issues over pay (which was in arrears), widows' pensions, and other grievances, prompted the Presbyterians to enter into negotiations with the army. Cromwell was eventually able to appease the army, but a Parliamentary purge of Independent officers followed, and the army was ordered to disband. Some Parliamentary leaders also began negotiating with the Scots for the return of their army, this time to oppose the English army. The Parliament army mutinied, and under Cromwell's orders (possibly prompted by a warning from Vane) a detachment of troops seized Charles, who had been placed under a comfortable house arrest at Holmby. This forced the Presbyterian leadership to meet the army's demands for pay. They also established a commission to treat with the army, on which they placed Vane, presumably because of his influence with the military. The negotiations between the army and Parliament were acrimonious. Mobs in Presbyterian dominated London threatened Vane and other Independents. More than 50 Independent MPs, Vane among them, fled the city on 2 August for the protection of the army. The army then marched on London, with Vane and others at its head, and the Independents were again seated in Parliament. The Parliament then debated the army's Heads of Proposals for fixing the term and powers of Parliament and church governance. Key among its terms of interest to Vane was one that effectively stripped the church, either Episcopal or Presbyterian, of any coercive powers. The Heads of Proposals was also sent to Charles, who indicated agreement to some of its terms and opposition to others, and proposed further negotiations. The king's proposal split the Independents between those, such as Vane and Cromwell, who were willing to negotiate with the king, and those who were not. Reverend Hugh Peter spoke out in favour of the "non addresses" (i. e. no longer negotiating with the king). In November 1647, while the debate continued, Charles escaped his confinement at Hampton Court and made his way to the Isle of Wight. There he was recaptured and imprisoned in Carisbrook Castle. Offered proposals by the Scots and the Independents, he chose alliance with the Scots. Sectional violence between royalists, Presbyterians, and Independents, spread throughout the country, although the army maintained a tenuous peace in London.

Соғыс қайта басталды

Түрлі топтар қаруланып, ұйымдасқанда, бүкіл елде зорлық-зомбылық күшейді. Мамыр айында Корольдік теңіз күштеріндегі бүлік Вэйнды оның таралуын тоқтатуға және Чарльз жақтастарының қолдауын қайтаруға талпындырды. Шілде айының ортасына қарай армия Англияның көп бөлігін қайта бақылауға алды, ал Кромвель тамыз айында Престон шайқасында шотланд армиясын жеңді. Осы алапат дүрмектеп тұрған оқиғаларда Вэйн кейде бірнеше тәуелсіз топтарға қарсы тұрғандай көрінді, тіпті Кромвельмен де қарым-қатынасы нашарлаған (бірақ тез жақсарған), соның салдарынан көптеген топтар оған күмәнмен қарады. Осыған қарамастан, ол 1648 жылдың қыркүйегінде Ньюпортта Чарльзбен келіссөздер жүргізу үшін парламенттік өкілдердің бірі болды. Ол "шектеусіз сана бостандығы" туралы талабы үшін осы келіссөздердің сәтсіз аяқталуына көпшілік айыптады. 1648 жылдың соңында патшаның тағдырына қатысты пікірталастарда Вэйн парламент патшасыз үкімет құруы керек деді, "өзін әлемдегі ең бақытты ұлт және халық ету үшін". Оның 2 желтоқсандағы сөзінде патшаны саяси күш ретінде жою қажеттігі айтылды, бірақ Натаниел Файнн сияқтылар оған қарсы шықты, патша осы күнге дейін жасаған ұсыныстары келісімге қол жеткізу үшін жеткілікті деп мәлімдеді. Басқалары патшаға қарсылық білдіру арқылы палатаны бөлудің орнына, соғыста жеңгендер мен жеңілгендерді бөліп, бірінші топтан екіншісіне қаржылай көмек көрсетуді ұсынды. Уильям Прайннің ынталы келісім сөзінен кейін парламент 5 желтоқсанда патшаның ұсыныстары жеткілікті деп дауыс берді. 6 желтоқсанда әскерилер іске кірісіп, жағдайды өз бақылауына алды. Томас Прайд басқаратын әскерлер Парламент үйін қоршап алып, патшамен келіссөздерді қолдаған депутаттарды жүйелі түрде тұтқындады. Вэйн сол күні келмеді; болған жағдайды білгендіктен немесе оның тарапы дауыс беруде жеңілгендіктен қашып кеткен болуы мүмкін. Бұл шара "Прайдтің тазалауы" деп аталды және оның нәтижесінде 140-тан астам депутат парламенттен шеттетілді. Парламент отырысы "Қалдық Парламент" деп танылды, ал оның бірінші маңызды мәселесі король Чарльзты сотқа тарту және жазалау болды. Осы процесте Вэйн парламентке қатысудан бас тартты, бірақ 1649 жылдың 20 қаңтарында басталған сот процесін көрермен ретінде қатысты. Кейін ол патшаны сотқа беруге "қанға деген қайраттылығы" себеп болғандықтан қарсы екенін мәлімдеді.

Violence flared throughout the country as the various factions armed and organised. A mutiny in the Royal Navy in May thrust Vane into attempts to prevent it from spreading, and to regain the support of the mutineers, who had declared for Charles. By mid July, the army had regained control of most of England, and Cromwell defeated the Scottish army in August at the Battle of Preston. In the tumult, Vane appeared at times to be in opposition to some of the Independent factions, even having a falling out (quickly healed) with Cromwell, and many factions came to distrust him. Despite this he was one of the Parliamentary representatives for negotiations with Charles at Newport in September 1648. He was widely blamed for the failure of those negotiations over his insistence on "an unbounded liberty of conscience". In the debates of late 1648 concerning the king's fate, Vane argued that the Parliament should constitute a government without the king "to make themselves the happiest nation and people in the world." His forceful speech on 2 December suggesting that the king would need to be eliminated as a political force was opposed by others, including Nathaniel Fiennes, who claimed that the concessions the king had made to date were sufficient that an agreement might be reached. Others suggested that rather than dividing the house by opposition to the king, it be divided by separating those who had gained in the war from those who had not, and that financial contributions be made from one group to the other. After an impassioned conciliatory speech by William Prynne, Parliament finally voted on 5 December that the king's concessions were sufficient. On 6 December, the military stepped in to take control of matters. Troops led by Thomas Pride surrounded the Houses of Parliament, and systematically arrested arriving MPs who had been supportive of negotiation with the king. Vane did not appear that day; either he was aware of what was going to happen, or he may have stayed away because his side had lost the vote. This action, known as "Pride's Purge", resulted in the exclusion of more than 140 MPs. The Parliament that sat became known as the Rump Parliament, and its first main order of business was the trial and execution of King Charles. During this process Vane refused to attend Parliament, although he was present as a spectator when the trial began on 20 January 1649. He later claimed to oppose putting the king on trial because of "tenderness of blood",

Коммуналдық мемлекет және Оливер Кромвель

Чарльздың өлім жазасына кесілгеннен кейін, Төменгі палата патшалық билікті де, Лордтар палатасын да таратуға дауыс берді. Патшаның атқару функцияларын алмастыру үшін ол Мемлекеттік кеңес құрды, оған Вэйн тағайындалды. Ол ешқандай ант бермейінше, әсіресе патша өлтіруге мақұлдау талап ететін бірінші ант бермейінше, отырудан бас тартты. Вэйн кеңестің көптеген комитеттерінде жұмыс істеді. 1650 жылдың 1 тамызында ол Парламент актісімен құрылған алғашқы Сауда комиссиясының президенті болып тағайындалды. Комиссияның міндеті – ішкі және сыртқы сауданы, сауда компанияларын, өндірістерді, еркін порттарды, кеденді, акциздерді, статистиканы, монета айналымын және балық шаруашылығын, сондай-ақ плантацияларды және олардың әл-ауқатын жақсартудың ең жақсы жолдарын және оларды Англияға пайдалы етуді қарастыру болды. Бұл актінің мемлекеттік саясаткерлік және жан-жақты нұсқаулары, қазан айындағы корольшілдердің отарларымен сауданы тыйымдайтын акт және келесі жылғы бірінші Навигациялық актісімен бірге Англияның сауда саясатының алғашқы нақты көрінісін құрады. Әскери комитеттердегі рөлінде ол Кромвельдің Ирландияны бағындыруы үшін жабдықтауды ұйымдастырды. Теңіз күштерін бақылайтын комитеттің жетекші мүшесі ретінде (оған мектептес Томас Скотт қосылды) ол теңіздегі бірінші ағылшын-голландия соғысын (1652–1654) басқарды. 1652 жылдың жазында Милтон оған құрметпен арналған сонет жазды. 1652 жылы голландтарға қарсы теңіз күштерінің сәтсіздігінен кейін Вэйн теңіз күштерін реформалау, жаңа соғыс ережелерін жасау және теңіз заңдарын ресми түрде кодификациялау жөніндегі комитетті басқарды. Вэйннің реформалары соғыстың кейінгі кезеңдерінде теңіз күштерінің табысына ықпал етті. Ол сондай-ақ шетелдік дипломатиямен айналысты, 1652 жылы Францияға (мақсаты белгісіз) миссиямен барды, онда кардинал де Ретцпен кездесті, және Кромвельдің үшінші ағылшыл азамат соғысындағы жеңісінен кейін Шотландияға үкіметті ұйымдастыру үшін қайтадан сапар шекті. Вэйн ішкі істерде де белсенді болды. Ол Карл I-нің өнер жинағын таратқан комитетте отырды және Компенсация және Секестрация комитеттеріндегі рөлінде көптеген жаулар жасады. Бұл комитеттерде Вэйн 1640 жылдары да отырған, олар патшалық жақтастардан және басқа да үкіметке қарсылардың мүлкін бөлуге, сондай-ақ салықтар мен басқа да мемлекеттік төлемдерді төлемегендермен келіссөздер жүргізуге жауапты болды. Осы жұмыста оның жасаған кейбір жаулары бір күні оған қарсы сотқа отыратын еді. Парламент атқарушы биліктің міндеттерін орындау процесі қиын болды, бұл Кромвель мен армия үшін мәселе болды, олар шешімдірек әрекет етуге мүмкіндік іздеді. Бұл Кромвель мен Вэйннің арасына шиыршық салды. Кромвельдің жаңа сайлау өткізуге қысымымен Парламент сайлау реформасы туралы ұсыныстарды қарастыра бастады. 1653 жылдың қаңтар айында Вэйн басқарған комитет осындай ұсыныс жасады. Ол мүлікке иелік ету негізінде сайлау құқығын талап етті және сайлаушылардың саны аз және бай демеушілермен бақыланатын кейбір «өлі» округтерді жоюға тырысты. Сондай-ақ, ұсыныста республикалық беделі лайықты деп танылған қазіргі мүшелердің кейбіреулері өз орындарын сақтап қалуға шақырылды, осылайша жаңадан пайда болған мемлекеттік құрылымды, Гарри Мартен айтқандай, «оны дүниеге әкелген анасы» бағып-қағар еді. Бұл соңғы тармақ армияның талабы бойынша Вэйн ұсынды, өйткені оны жүзеге асырумен айналысатын адамдар билікті сақтай алады. Парламент басшылары, Вэйннің ішінде, 1653 жылдың 19 сәуірінде Кромвельге сайлау заң жобасын кейінге қалдыруға уәде бергенімен, Вэйн Кромвельдің әрекет етуіне бұрын күні заң жобасын қабылдауға тырысқандардың бірі болды. Вэйн: «Бұл адалдық емес, тіпті адамгершілікке де, жалпы адалдыққа да қарсы», - деп наразылық білдірді, оған Кромвель: «О, сэр Генри Вэйн, сэр Генри Вэйн; Раббы мені сэр Генри Вэйнден құтқара көрсін!» - деп айқайлады. Зейнеткерлікке шыққаннан кейін Вэйн 1655 жылы жарық көрген «Зейнеткердің ойлары» атты еңбегін жазды. Бұл еңбек – жаргонға толы діни трактат, онда Вэйн Библиялық жазбалардың тура және символдық түсіндірулері арасында шарлайды. Бұл еңбек замандастары мен кейінгі талдаушылар, соның ішінде Дэвид Юм, «толыққанды түсініксіз» және «бұлтты құрылымдалған» деп бағаланды. Сол жылы Кромвель өзінің үкіметін жақсарту жолдарын қарастыру үшін ораза күнін жариялағаннан кейін, Вэйн «Шипалық сұрақ» атты кітап жазды. Осы мұқият ұйымдастырылған саяси жұмыста ол конституциялық конвенцияға қатысқан адамдар қабылдаған конституцияға негізделген үкіметтің жаңа нысанын ұсынды. Оны Кромвельге көрсеткен Чарльз Флитвуд баспаға шығаруға ынталандырды. Бұл еңбекке қосымша ретінде Вэйн «жақсы ескі мақсат» деген сөздерді жазды, бұл сөздер келесі бірнеше жылда Вэйннің республикалық топтары үшін шақырушы ұранға айналды. «Шипалық сұрақ» Кромвельдің Мемлекеттік хатшысы Джон Тюрлоу Кромвельге жасалған сытыс шабуыл ретінде қарастырылды және оның жариялануы бірқатар оппозициялық саяси топтардың қызметін күшейтті. Анабаптистер және квакерлер сияқты маргиналды діни топтардың тудырған наразылықтары Вэйннің қатысуына байланысты деген қауесет тарады, бұл Кромвельдің кеңесін 1656 жылдың 29 шілдесінде Вэйнге келуге бұйрық беруіне әкелді. Вэйн «қазіргі үкіметке және Ұлттық қауымдастықтың тыныштығына зиян келтірмеуге» 5000 фунт стерлингтік кепілдік беруге міндеттелді, бірақ ол бас тартты. Ол көп ұзамай тұтқынға алынып, Карисбрук қамалына қамалды. Онде ол Кромвельге жолдаған хатында Кромвельдің алғаннан тыс парламенттік билігін жоққа шығарды. Вэйн 1656 жылдың 31 желтоқсанында өкінгенше босатылды. Зейнеткерлікке шыққан кезде Вэйн діни оқу тобын құрды, нәтижесінде «Вэнистер» деп белгілі болған жақтастар тобы пайда болды. Ол сондай-ақ өзінің саяси көзқарастарын тарату үшін памфлетшілер мен басқа да өкілдерді қолданды. Вестминстер мектебінің директоры Ричард Басби Вэйнмен таныстырған Генри Стабб, оның жақтасы болды және «Жақсы ескі мақсатты қорғау туралы эссесінде» және «Жамандыққа қарсы шағымдануда» (1659) оны қорғады.

After the execution of Charles, the House of Commons voted to abolish both the crown and the House of Lords. To replace the executive functions of the crown, it established a Council of State to which Vane was appointed. He refused to be seated until he could do so without taking any oath, in particular the first one, which required an expression of approval for the regicide. Vane served on many of the council's committees. On 1 August 1650 he was named president of the first Commission of Trade established by an Act of Parliament. The commission's instructions were to consider, both domestic and foreign trade, the trading companies, manufactures, free ports, customs, excise, statistics, coinage and exchange, and fisheries, but also the plantations and the best means of promoting their welfare and rendering them useful to England. This act's statesmanlike and comprehensive instructions, along with an October act prohibiting trade with pro royalist colonies and the first Navigation Act of the following year, formed the first definitive expression of England's commercial policy. In his role on committees overseeing the military he directed the provisioning of supplies for Cromwell's conquest of Ireland. As a leading member of the committee overseeing the navy (where he was joined by schoolmate Thomas Scot), he directed affairs in the naval First Anglo Dutch War (1652–1654). Milton addressed an admiring sonnet to him in summer 1652. After the navy's disastrous performance against the Dutch in 1652, Vane headed the committee that reformed the navy, drafting new Articles of War and formally codifying naval law. Vane's reforms were instrumental in the navy's successes later in the war. He was also involved in foreign diplomacy, going on a mission to France (whose purpose is unknown) in 1652 to meet with Cardinal de Retz, and travelling again to Scotland to organise the government there after Cromwell's victories in the Third English Civil War. Vane was also active in domestic affairs. He sat on a committee that disposed of Charles I's art collection, and made many enemies in his role on the committees for Compounding and Sequestration. These committees, on which Vane had also sat in the 1640s, were responsible for the distribution of assets seized from royalists and other government opponents, and for negotiating with those who had failed to pay taxes and other government charges. Some of the enemies he made while engaged in this work would one day sit in judgment against him. The process by which the Parliament carried out the duties of the executive was cumbersome, and this became an issue with Cromwell and the army, who sought the ability to act more decisively. This attitude drove a wedge between Cromwell and Vane. Under pressure from Cromwell for new elections, the Parliament began to consider proposals for electoral reform. In January 1653 a committee headed by Vane made one such proposal. It called for suffrage to be allowed on the basis of property ownership, and it sought specifically to eliminate some so called "rotten boroughs", which had small numbers of voters and were controlled by wealthy patrons. The proposal also called for some of the current members, whose republican credentials were deemed suitable, to retain their seats, so that the fledgling commonwealth might, as Harry Marten put it, be shepherded by "the mother that brought it forth". This latter clause was proposed specifically at the urging of the army by Vane, who realised that those who were charged with its implementation would be able to retain power. Although Parliamentary leaders, Vane among them, had promised Cromwell on 19 April 1653 to delay action on the election bill, Vane was likely one of the ringleaders who sought to have the bill enacted the next day before Cromwell could react. Vane protested, "This is not honest; yea, it is against morality and common honesty", to which Cromwell shouted in response, "O Sir Henry Vane, Sir Henry Vane; the Lord deliver me from Sir Henry Vane!" Effectively in retirement, Vane wrote the Retired Man's Meditations, published in 1655, this work, a jargon laden religious treatise in which Vane wanders between literal and symbolic interpretation of Biblical scriptures, was treated by contemporaries and later analysts, including David Hume, as "absolutely unintelligible" and "cloudily formed". The same year, after Cromwell called for a fast day to consider methods by which his government might be improved, Vane wrote A Healing Question. In this more carefully structured political work, he proposed a new form of government based on a constitution decided by men attending a constitutional convention. He was encouraged to publish it by Charles Fleetwood, who had shown it to Cromwell. In a postscript to the work Vane wrote the words "the good old cause", a coinage that became a rallying cry in the next few years for Vane's group of republicans. A Healing Question was seen by John Thurloe, Cromwell's Secretary of State, as a thinly veiled attack on Cromwell, and its publication prompted a number of opposition political groups to step up their activities. Rumours circulated that protests raised by fringe religious groups like the Anabaptists and Quakers were due to Vane's involvement, prompting Cromwell's council to issue an order on 29 July 1656, summoning Vane to appear. Vane was ordered to post a bond of £5,000 "to do nothing to the prejudice of the present government and the peace of the Commonwealth", but refused. He was arrested shortly afterward and imprisoned in Carisbrooke Castle. While there he addressed a letter to Cromwell in which he repudiated the extra parliamentary authority Cromwell had assumed. Vane was released, still unrepentant, on 31 December 1656. During Vane's retirement he established a religious teaching group, which resulted in a group of admirers known as "Vanists". He also cultivated pamphleteers and other surrogates to promote his political views. Henry Stubbe, introduced to Vane by Westminster head Richard Busby, became a supporter, and defended him in his Essay in Defence of the Good Old Cause, and in Malice Rebuked (1659).

Ричард Кромвелл және одан кейінгі

1658 жылғы қыркүйекте Оливер Кромвельдің қайтысынан кейін, оның ұлы Ричард Лорд-протектор болып тағайындалды. Жас Кромвельдің әкесінің саяси және әскери шеберлігі болмады, ал бұрынғы Одақтың саяси фракциялары қайтадан көтеріле бастады. 1658 жылдың желтоқсан айында жаңа парламент сайлауы жарияланғанда, Кромвель роялистер мен республикашылдардың сайлануына кедергі келтіруге тырысты. Республикашыл фракцияның жетекшісі Вэйн ерекше нысанаға алынды, бірақ Уитчерчтен сайлауда жеңіске жетті. Парламент отырысында республикашылдар Кромвельдің билікке құқығына күмән келтіріп, оны шектеуді жақтады және Кромвельдік Лордтар палатасының вето құқығына қарсы сөйледі, ол протектордың жақтастарымен толы болған. Республикашылдар ешқандай маңызды өзгерістерді қабылдай алмады. Вэйн Валлингфорд үйінің тобы деп белгілі республикалық әскери шенеуніктер тобымен одақ құрды, олар әскерилердің саяси мәселелерге қатысуын шектеуге бағытталған заңдарды бұза отырып, құпия түрде кездесті. Парламенттегі Кромвельдік топтар әскердегі республикалық көңіл-күйді бақылауға тырысып, Кромвельді 1659 жылғы сәуірде парламентті таратуға мәжбүр етті. Кромвель әскерде аз қолдаумен бірнеше күннен кейін тақтан бас тарды. Кромвельді жақтаушыларды әскерден тазалау және кеңінен таралған памфлеттер кампаниясынан кейін Кромвельдің кеңесі мамыр айында Румп парламентін қайта шақырды. Жаңадан құрылған Румп парламентінде Вэйн жаңа мемлекеттік кеңеске тағайындалды. Ол сондай-ақ әскери шенеуніктерді тағайындау комиссары, сыртқы істерді басқарды және үкімет қаржысының жағдайын тексерді, ол өте нашар екені анықталды. Оның жұмысының нәтижесінде генерал Джон Ламберт 1659 жылғы тамыздағы роялистердің көтерілісін басу үшін Буттың көтерілісін басуға жіберілді. Алайда Ламберттің квакерлік сияқты балама діни көзқарастарды қолдауы оның саяси құлдырауына себеп болды. Ол және басқа офицерлер қазан айында Парламент тарапынан қызметтен алынғаннан кейін, олар әскерлерін жинап, Парламентке шабуыл жасап, оны күшпен таратып жіберді. Қауіпсіздік комитеті құрылды, оның құрамына әскердің жетекшілері, соның ішінде Вэйн және сэр Булстрод Уайтлок кірді. Ол әскери қолдаусыз республикалық мақсат сәтсіздікке ұшырайды деп қорқып, оған қызмет етуге келісті. Бұл комитет желтоқсанға дейін ғана жұмыс істеді, бірақ Вэйн вице-адмирал Лоусонның Лондонды жиырма екі кемемен блокадалауын тоқтатуға тырысуда маңызды рөл атқарды. Ол Лоусонмен келіссөздер жүргізді және жоспарланған блокаданы тоқтатуға қол жеткізе алмағаннан кейін, Қауіпсіздік комитетіне хабарлады. Генерал Джордж Монктың Шотландиядан әскерінің алға жылжуы Ламберттің әскери қолдауының ыдырауына әкелген кезде, генерал Чарльз Флитвуд Парламент үйінің кілттерін спикерге беруге мәжбүр болды, бұл толық Ұзақ Парламенттің қайта орнатылуына әкелді. Қауіпсіздік комитетіне қатысқаны үшін Вэйн (Хеселриге сияқты одақтастарының қарсылығына қарамастан) палатадан қуылды және Раби қамалында үй қамауына алынды. Ол 1660 жылғы ақпанда Рабиге барды, бірақ онда ұзақ қалмады және ақырында Хэмпстедтегі үйіне оралды. 1650-ші жылдардың соңындағы дүрбелеңді жылда үкіметтің қалай құрылуы және биліктердің қалай теңдесуі керектігі туралы ұсыныстар жеке, парламенттегі қоғамдық пікірталастарда және памфлеттер жариялау арқылы кеңінен талқыланды. Вэйн осы әдістердің бәрін өз идеяларын насихаттау үшін пайдаланды. 1660 жылы ол «Халық үкіметіндегі қажетті түзету немесе тепе-теңдік» атты еңбегін жариялады. Бұл ашық хат негізінен Джеймс Харрингтонның 1656 жылы жарияланған «Океанияның одақтастығы» атты трактатына жауап болды. Онда Харрингтонның утопиялық үкімет туралы көзқарасы сипатталған, оған меншік құқығына шектеулер және жоғары палатасы бар заң шығарушы орган кірген. Харрингтонның тезисі билік меншік иелігінен туындайды, ал жер иелігін шоғырландыру олигархиялық және монархиялық үкімет формаларына әкеледі деді. Вэйн бұған келіспей, билік құдайшылдықтан келеді деп мәлімдеді және өз идеясын қолдау үшін біршама апокалиптикалық аргумент келтірді. Вэйннің қолдаушысы Генри Стуб 1659 жылғы қазан айында тұрақты сенаторлар қажет екенін ашық айтты. Бұл ұсыныстар Вэйннің Хеселригемен одақтастығындағы соңғы жарылысқа себеп болды, оның ізбасарлары көбінесе Вэйнді тастап кетті.

Following Oliver Cromwell's death in September 1658, his son Richard succeeded him as Lord Protector. The younger Cromwell lacked the political and military skills of his father, and the political factionalism of the earlier Commonwealth began to resurface. When elections were called for a new parliament in December 1658, Cromwell attempted to prevent the election of both royalists and republicans. Vane, as a leader of the republican faction, was specifically targeted, but managed to win election representing Whitchurch. In the parliament's session, the republicans questioned Cromwell's claim to power, argued in favour of limiting it, and spoke against the veto power of the Cromwellian House of Lords, which was packed with supporters of the protector. The republicans were unsuccessful in enacting any substantive changes. Vane formed an alliance with a group of republican military officers known as the Wallingford House party, who met secretly in violation of laws enacted to limit military participation in political matters. The Cromwellian factions in the parliament overreached in their attempts to control republican sentiment in the military, and Cromwell was forced to dissolve the parliament in April 1659. Cromwell, with little support in the military, abdicated several days later. Following a purge of pro Cromwell supporters from the military and a widespread pamphleteering campaign, Cromwell's council recalled the Rump Parliament in May. In the reconstituted Rump Parliament, Vane was appointed to the new council of state. He also served as commissioner for the appointment of army officers, managed foreign affairs, and examined the state of the government's finances, which were found to be in dismal condition. Through his work General John Lambert was sent to quell Booth's Rebellion, a royalist uprising in August 1659. Lambert's support of non mainstream religious views like Quakerism, however, ensured his political downfall. After he and other officers were stripped of their command by Parliament in October, they rallied their troops and marched on Parliament, forcibly dissolving it. A committee of safety was formed, composed of the army grandees, and including Vane and Sir Bulstrode Whitelocke. He agreed to serve in part because he feared the republican cause was destined to fail without army support. This committee served only until December, but Vane played a vital role in trying to stop Vice Admiral Lawson from blockading London with some twenty two ships. He negotiated with Lawson and when he couldn't stop the planned blockade, he informed the Committee of Safety. When the advance of General George Monck's army from Scotland led to the melting away of Lambert's military support, General Charles Fleetwood was forced to turn over the keys to Parliament House to the Speaker which led to the restoration of the full Long Parliament. For taking part in the committee of safety, Vane was expelled (over vocal objections from allies like Heselrige) from the Commons, and ordered into house arrest at Raby Castle. He went to Raby in February 1660, but stayed there only briefly and eventually returned to his house at Hampstead. During the tumultuous year of the late 1650s proposals for how the government should be structured and how powers should be balanced were widely debated, in private, in public debates in Parliament, and through the publication of pamphlets. Vane used all of these methods to promote his ideas. In 1660 he published A Needful Corrective or Balance in Popular Government. This open letter was essentially a response to James Harrington's The Commonwealth of Oceana, a 1656 treatise describing Harrington's view of a utopian government, which included limitations on property ownership and a legislature with an elected upper chamber. Harrington's thesis was that power arose from property ownership, and concentrated land ownership led to oligarchic and monarchic forms of government. Vane disagreed with this, arguing instead that power came from godliness, and presented a somewhat apocalyptic argument in support of his idea. Vane supporter Henry Stubbe stated openly in October 1659 that permanent Senators would be required. These proposals caused a terminal split in Vane's alliance with Heselrige, whose followers mostly deserted Vane.

Қайта қалпына келтіру

1660 жылдың наурыз айында Ұзақ Парламент өзін таратып, мамыр айында Конвент Парламенті үшін сайлау өтті. Бұл орган, корольшілдер мен пресвитериандардың басымдығымен, Карл II-ні ресми түрде король деп жариялады және ол 1660 жылдың 29 мамырында таққа отырды. Интеррегнум кезінде жасалған әрекеттерге жазалау мен кек алуды азайту мақсатында Парламент Өтемақы және Ұмыту туралы заңды қабылдады, оның шарттары бойынша көптеген іс-әрекеттер кешірілді. Патшаны өлтіруге тікелей қатысқандарға ерекше ерекшеліктер жасалды. Вэйн патшаны өлтіруді қолдамағанмен және кейін оны қолдауға ант бермегенімен, ұзақ талқылардан кейін Вэйн де ерекшелік ретінде аталды. Бұл заң 1660 жылдың тамызында ғана қабылданды, ал 1 шілдеде патшаның бұйрығымен Вэйн тұтқындалып, Лондон мұнарасына қамалды. Парламент Өтемақы заңын қабылдағаннан кейін, Карлден Вэйн мен басқаларға кешірім беруін сұрады, оның өмірін сақтауды өтінді. Бұл өтініш қанағаттандырылды. Кешірімге қарамастан, Вэйн мұнарада қалды, ал оның иеліктерінен түскен табыс тәркіленді. Ол түрмедегі қиындықтарға ұшырап, 10 000 фунт стерлингке дейін баратын қарызын өтеуге мүмкіндігі болмады. 1661 жылдың қазанында оны босату үшін жоспар құрған ықтимал заговоршылар оған қол жеткізуін шектеу үшін Сцилли аралдарына көшірді. Ол саяси жағдайды және өзінің жағдайын түсінуге тырысып, негізінен діни тақырыптар бойынша жазуын жалғастырды. Осы уақытта Вэйн жазған "Халықтың жағдайы айқындалды" кітабында билік Құдайдан бастау алады, бірақ ең алдымен халықта болады: "Бұйрық беретін және мойынсұну ережесінің моральдық мәнін анықтайтын билік Құдайдың қолында; бірақ барлық әділ биліктің бастауы, яғни билікті жүзеге асыру және мәжбүрлеу халықтың еркінен немесе ерікті сыйынан туындайды, олар билікті өздері ұстай алады немесе басқа біреуге бағынудан бас тарта алады". Вэйн Сциллиге көшіп кеткеннен кейін, Кавалерия Парламенті 1661 жылдың қарашасында оны сотқа қайтаруды талап ететін қаулы қабылдады. 1662 жылы сәуірде Вэйн мұнараға қайта оралды, ал 2 маусымда Карл II-ге қарсы бас көтеру айыбы бойынша сотталды. Сот 6 маусымда Король сотының алдында, Лорд-бас судья Роберт Фостер басқарған төрт судьяның төрағалығымен және корольдің бас прокуроры сэр Джеффри Палмердің тергеуімен басталды. Ол елге опасыздық жасады деп айыпталғандықтан, заңгерлік көмекке құқығы болмады. Корольшілдерден тұратын қазылар алқасы оны отыз минуттық талқыдан кейін айыпты деп тапты. Вэйн өзінің айыптылығын шағымдауға тырысты және судьяларды оның сотындағы кемшіліктерді тізімдеген Шектендіру туралы заңға қол қоюға көндіруге тырысты. Алайда судьялар бас тартты. Сот алдындағы және сот барысындағы Вэйннің мінез-құлқы туралы хабардар болған Карл II енді Вэйннің тірі қалғанына қауіпті деп санады және кешірімін қайтарып алды. (Вэйннен айырмашылығы, Джон Ламберт сотта өзін соттың мейіріміне тастады және соттан кейін Гернсиге жер аударылды.) 1662 жылдың 14 маусымында Вэйн Тауэр-Хиллге әкелініп, басы кесілді. Белгілі күннама жазушы Сэмюэл Пеппс сол жерде болды және оқиғаны жазды: Ол ұзақ сөйледі, шериф пен басқалар көп рет үзіп тастады; және олар оның қолынан қағазды алып тастауға тырысты, бірақ ол жібермеді. Бірақ оларға қарсы жазғандардың барлық жазбаларын шерифке тапсырды. Кернейлер оның дауысы естілмеу үшін бағананың астына қойылды. Ол мойнындағы жараны, оны жарақаттамауын өтінді. Ол соңғы сәттерге дейін түсін немесе сөйлеуін өзгертпеді, өзін және қолдаған ісін ақтады; Мәсіхтің оң жағында қазір отыратынына сенімділікпен айтты және осылайша өлгендердің ішінде ең шешімді адам болды, қорқыныштан гөрі ыстық сезімдерді көрсетті, бірақ сонымен бірге кішіпейілділік пен салмақтылық танытты. Біреуінен неге патша үшін дұға етпегенін сұрады. Ол: "Жоқ, - деді ол, - сіз менің патша үшін дұға ете алатынымды көресіз: Құдай оны жарылқасын деп мінажат етемін!" Өмірінің соңғы күндерінде Вэйн Құдаймен татуласып, жазалау кезінде айтатын сөзін мұқият дайындады. Ол сөзді сақтап қалу үшін сол күндері оған келген жақын достарына бірнеше данасын берді, кейіннен олар басылып шықты. Көптеген адамдар оны өз ісін жалғастырғаны үшін шейіт деп санады, ал кейбіреулер патша оның өлімінен көп шығынға батқанын ойлады. Оның денесі отбасына қайтарылды, олар оны Кенттегі Fairlawn үйіне жақын Shipbourne шіркеуіне жерледі.

In March 1660 the Long Parliament finally dissolved itself, and elections were held for the Convention Parliament, which sat in May. This body, dominated by royalists and Presbyterians, formally proclaimed Charles II as king, and he was restored to the throne on 29 May 1660. In order to minimise acts of reprisal and vengeance for acts taken during the Interregnum, the parliament passed the Indemnity and Oblivion Act, under whose terms most actions were forgiven. Specific exceptions were made for those directly involved in the regicide. Although Vane didn't support the regicide and wouldn't take an oath of support for it afterwards, after long debate, Vane was also named as an exception. The act was not passed until August 1660, and Vane was arrested on 1 July 1660 on the orders of the king and imprisoned in the Tower of London. The parliament, after passing the Indemnity Act, petitioned Charles to grant clemency to Vane and others, asking that his life might be spared. This petition was granted. Despite the clemency, Vane remained in the Tower, and the income from his estates was seized. He suffered the privations of the prison, and was unable to discharge debts that ran to £10,000. He was transferred to the Isles of Scilly in October 1661 in order to limit access to him by potential conspirators who might be scheming to free him. He continued to write, principally on religious themes, seeking to come to terms with the political state of affairs and his condition. According to The People's Case Stated, written by Vane in this time, power originated with God, but resided primarily with the people: "The power which is directive, and states and ascertains the morality of the rule of obedience, is in the hand of God; but the original, from whence all just power arises, which is magistratical and co ercitive, is from the will or free gift of the people, who may either keep the power in themselves or give up their subjection and will in the hand of another." Following Vane's move to Scilly, the Cavalier Parliament passed a resolution in November 1661 demanding his return to the Tower for trial. Vane was moved back to the Tower in April 1662, and on 2 June 1662 he was arraigned on charges of high treason against Charles II. The trial began on 6 June before the Court of King's Bench, with four judges headed by Lord Chief Justice Robert Foster presiding, and with the king's attorney general Sir Geoffrey Palmer prosecuting. As was typical of those accused of treason, Vane was denied legal representation. The jury, which was packed with royalists, convicted him after thirty minutes of debate. Vane attempted to appeal his conviction, and tried to get the magistrates to sign a Bill of Exclusion in which Vane catalogued all the problems he saw with his trial. However, the magistrates refused. Informed of Vane's conduct before and during the trial, Charles II now felt that Vane was too dangerous a man to be left alive, and retracted his clemency. (Unlike Vane, John Lambert at his trial had thrown himself on the mercy of the court, and was consequently exiled to Guernsey after his conviction.) On 14 June 1662 Vane was taken to Tower Hill and beheaded. Noted diarist Samuel Pepys was there and recorded the event:

He made a long speech, many times interrupted by the Sheriff and others there; and they would have taken his paper out of his hand, but he would not let it go. But they caused all the books of those that writ after him to be given the Sheriff; and the trumpets were brought under the scaffold that he might not be heard. Then he prayed, and so fitted himself, and received the blow; but the scaffold was so crowded that we could not see it done He had a blister, or issue, upon his neck, which he desired them not hurt: he changed not his colour or speech to the last, but died justifying himself and the cause he had stood for; and spoke very confidently of his being presently at the right hand of Christ; and in all things appeared the most resolved man that ever died in that manner, and showed more of heat than cowardize, but yet with all humility and gravity. One asked him why he did not pray for the King. He answered, "Nay," says he, "you shall see I can pray for the King: I pray God bless him!" In his final days Vane had made his peace with God, and had also carefully prepared the speech he intended to make at the execution. In order to preserve the speech, he gave copies to close friends who visited him in those days, which were later printed. Many viewed him as a martyr for continuing to espouse his cause, and some thought the king had lost more than he gained by having him executed. His body was returned to his family, who interred him in the church at Shipbourne, near the family estate of Fairlawn in Kent.

Отбасы

Вэйн мен оның әйелі Фрэнсистің он баласы болды. Бес ұлының тек соңғысы Кристофер балалы болды және әкесінің мүлігіне ие болды. Ол үшінші Уильям оған Барнард бароны атағын берді.