Кіріспе

Латын әріптеріне транслитерация немесе транскрипция

Тіл білімінде романдау – мәтінді басқа жазу жүйесінен латын (рим) әрпіне немесе оны жасау тәсіліне аудару. Романдау әдістеріне жазба мәтінді көрсету үшін транслитерация, сөйлеу тілін көрсету үшін транскрипция, және олардың комбинациясы кіреді. Транскрипция әдістерін фонемалық транскрипцияға – сөйлеудегі дыбыстарды немесе мағыналық бірліктерді жазуға, және сөйлеу дыбыстарын нақты жазатын фонетикалық транскрипцияға бөлуге болады.

Әдістер

Көптеген тұрақты немесе стандартталған романшалау жүйелері бар. Оларды олардың ерекшеліктері бойынша жіктеуге болады. Белгілі бір жүйенің қасиеттері оны әртүрлі, кейде қарама-қайшы қолданыстарға, соның ішінде құжатты іздеуге, тіл білімі талдауына, оңай оқылуына, айтылудың дәл бейнеленуіне жақсырақ бейімдеуі мүмкін. Түпнұсқа немесе донор тілі – Жүйе белгілі бір тілден, немесе тілдер тобынан, немесе белгілі бір жазу жүйесіндегі кез келген тілдің мәтінін романшалауға арналуы мүмкін. Тілге қатысты жүйе әдетте тілдің ерекшеліктерін, мысалы, айтылуын сақтайды, ал жалпы жүйе халықаралық мәтіндерді каталогтау үшін ыңғайлы болуы мүмкін. Мақсатты немесе қабылдаушы тіл – Көптеген жүйелер белгілі бір тілді сөйлейтін немесе оқитын аудиторияға арналған. (Кириллица мәтіні үшін халықаралық романшалау жүйелері деп аталатындар, орталық Еуропа алфавиттеріне, мысалы, чех және хорват алфавиттеріне негізделген.) Қарапайымдық – Латын әліпбиінде көптеген басқа жазу жүйелерімен салыстырғанда әріптердің саны аз болғандықтан, олардың барлығын латын қарпімен көрсету үшін диграфтар, диакритикалық белгілер немесе арнайы символдар қолданылуы керек. Бұл романшаланған мәтінді жасаудың, цифрлық сақтаудың және таратудың, көбейтудің және оқудың оңайлығына әсер етеді. Қайта қалпына келтіру мүмкіндігі – Түпнұсқа өзгертілген мәтіннен қалпына келтіріле ала ма, жоқ па. Кейбір кері қайтарылатын жүйелер кері қайтарылмайтын, жеңілдетілген нұсқаны да қолдайды.

Транслитерация

Егер романдау бастапқы жазуды транслитерациялауға бағытталса, онда басшылық принцип – бастапқы тілдегі әріптердің мақсатты жазуға бір-бірге сәйкестігі, нәтиже оқырманның тіліне сәйкес айтылғанда қалай дыбысталатынына көңіл аз бөлінеді. Мысалы, жапон тілінің Нихон сики романдау жүйесі білгіш оқырманға бастапқы жапон кана буындарын 100% дәлдікпен қайта құруға мүмкіндік береді, бірақ дұрыс айту үшін қосымша білім қажет.

Фонемиялық

Романизацияның көпшілігі түпнұсқа жазумен таныс емес кездейсоқ оқырманға бастапқы тілді оқылымды түрде дұрыс айтуға көмектесу үшін жасалған. Мұндай романизациялар фонемиялық транскрипция принципін қолданады және бастапқы тілдің маңызды дыбыстарын (фонемаларын) мақсатты тілде мүмкіндігінше дәл беруге тырысады. Жапон тілінің танымал Хепберн романизациясы – ағылшын тілінде сөйлейтін адамдарға арналған транскриптивті романизацияның мысалы.

Фонетикасы

Фонетикалық түрлендіру бір қадам басып, бастапқы тілдегі барлық дыбыздарды көрсетуге тырысады, қажет болған жағдайда, мақсатты жазу жүйесінде кездеспейтін әріптерді немесе шартты белгілерді пайдаланып, оқылуын қиындатуға дайын. Көбінесе мұндай бейнелеу барлық мүмкін аллофондарды көрсетуге ұмтылмайды, әсіресе коартикуляция салдарынан туындайтын аллофондарды, ал ең маңызды аллофондық ерекшеліктермен ғана шектеледі. Халықаралық фонетикалық әліпби – фонетикалық транскрипцияның ең көп қолданылатын жүйесі.

Сауда

Тіл жұптарының көпшілігі үшін қолдануға жарамды романдық жазуды құру екі шектің арасындағы тепе-тәуелділікті қажет етеді. Таза транскрипция көбінесе мүмкін емес, себебі бастапқы тілде мақсатты тілде жоқ дыбыстар мен айырмашылықтар болады, бірақ романдық жазу түсінікті болуы үшін оларды көрсету қажет. Сонымен қатар, диахрондық және синхрондық өзгерістерге байланысты, ешбір жазба тілі сөйлеу тілін толыққанды дәлдікпен көрсете алмайды, ал жазудың дауыстап оқылуы тілдер арасында айтарлықтай өзгеше болуы мүмкін. Қазіргі заманда транскрипция тізбегі әдетте былай болады: шетел тілінде сөйлеу, шетел тілінде жазу, ана тілінде жазу, ана тілінде сөйлеу (оқу). Осы процестердің санын азайту, яғни жазудың бір немесе екі қадамын жою, көбінесе дұрыс айтуға көмектеседі. Жалпы, ғалымдардың шектеулі тобынан басқа, романдық жазу көбінесе транскрипцияға жақымдау болады. Мысалы, жапондық жекпе-жек өнері 柔術-ті қарастырайық: Нихон шики романдық жазуы zyûzyutu, жапон тілін білетін адамға кана буындарын じゅうじゅつ қалпына келтіруге мүмкіндік береді, бірақ көптеген ағылшын тілінде сөйлейтін немесе оқырмандар Хепберн нұсқасынан – jūjutsu – айтылуын анықтауды оңайрақ көреді.

Деванағарша nastaʿlīq (хино)

Хиндустани – 1800 жылдардағы хинди-урду дауларынан туындаған, өте күшті диграфия мен диглоссияға ие индо-арий тілі. Техникалық тұрғыдан алғанда, хиндустанидің өзі тіл қауымдастығы мен үкіметтер тарапынан мойындалмайды. Үндістан мен Пәкістанда екі стандартталған тіл – стандартты хинди және стандартты урду ресми тілдер ретінде танылған. Бірақ, іс жүзінде жағдай мынадай: Пәкістанда стандартты (Сааф немесе Хаалис) урду – «жоғары» тіл, ал хиндустани – халық қолданатын «төмен» тіл (урду деп аталады, настаʿлиқ әрпімен жазылады). Үндістанда стандартты (Шуддх) хинди және стандартты (Сааф немесе Хаалис) урду – «H» тілдері (деванагари және настаʿлиқ әрпімен жазылған), ал хиндустани – «L» тілі, ол халық арасында қолданылады және деванагари немесе настаʿлиқ әрпімен жазылады (сәйкесінше «хинди» немесе «урду» деп аталады). Диграфия екі әрпте жазылған кез келген мәтінді екінші әрпті пайдаланушылар үшін түсініксіз етеді, бірақ әйтпесе хиндустани толыққанды өзара түсіністік тіл, яғни деванагари және настаʿлиқ оқырмандары арасында мәтінге негізделген ашық кодты ынтымақтастық мүмкін емес. 2011 жылы бастау алған Хамари Боли бастамасы – хиндустани әрпін, стилін, мәртебесін және лексикалық реформаны жаңартуға бағытталған толыққанды ашық кодты тіл жоспарлау жобасы. Хамари Болидің басты мақсаттарының бірі – хиндустаниді деванагари-настаʿлиқ диграфиясының қиындықтарынан құтқару үшін оны латын әрпіне (романшалау) көшіру.

Қытай

Синиттік тілдерді, әсіресе мандарин тілін латын әрпіне көшіру өте қиын мәселе болып көрінді, бірақ бұл мәселені саяси факторлар да қиындатады. Осы себепті, көптеген латын әрпіне көшіру кестелерінде қытай иероглифтерімен қатар бір немесе бірнеше латын әрпіне көшіру нұсқасы немесе Чжуинь жүйесі болады.

Қытай материгі

Ханю пиньин (1958): Қытайдың материктік бөлігінде Ханю пиньин ондаған жылдар бойы мандарин тілін латын әрпіне көшіру үшін ресми түрде қолданылып келеді, бастысы – стандартталған тілді оқытудың лингвистикалық құралы ретінде. Бұл жүйе Сингапур және Тайваньтың кейбір аймақтары сияқты, қытай тілінде сөйлейтін басқа да аймақтарда қолданылады және халықаралық қауымдастық тарапынан қытай сөздері мен есімдерін латын әрпімен жазу стандарты ретінде қабылданып, кеңінен қолданылады. Қытайдағы білім беруде Ханю пиньиннің маңыздылығы сол жерде, басқа да ұқсас аумақ пен халық саны бар елдердегідей, көптеген ерекше диалектілердің болуымен қатар, тек бір ғана ортақ жазба тілі және бір ғана ортақ стандартталған ауызша тілі бар екендігінде. (Бұл ескертулер жалпы романдық жазуға қатысты) ISO 7098 (1991): Ханю пиньин негізінде жасалған.

Теочев

Гуандун (1960), ерекше Teochew тілінің нұсқасы үшін.

Нүосу

Қытайдың оңтүстігінде сөйленетін нуосу тілі өзіне тән жазу жүйесі – йи жазуымен жазылады. Қазіргі жалғыз латын әрпіне көшіру жүйесі – YYPY (Yi Yu Pin Yin), ол нуосу тілінде ко́даларға тыйым салынғандықтан, әріптерді буын соңына қосып дыбыс биіктігін көрсетеді. Бұл жүйе диакритикалық белгілерді пайдаланбайды, сондықтан нуосу тілінің кең фонетикалық тізіміне байланысты, диграфтарды жиі қолдану қажет, тіпті жай дауыстылар үшін де.

Кирилл қарпі

Ағылшын тіліндегі кітапхана каталогтарында, библиографияларда және көптеген ғылыми жарияланымдарда Конгресс кітапханасының транслитерация әдісі дүние жүзінде қолданылады. Тіл білімінде ғылыми транслитерация кириллица және глаголица әліпбилері үшін пайдаланылады. Бұл Ескі шіркеу славян тіліне, сондай-ақ осы әліпбилерді қолданатын қазіргі славян тілдеріне қатысты.

Болгария тілі

Ғылыми транслитерация мен ISO/R 9:1968 жүйесі Болгарияда 1970 жылдардан бері ресми деп есептелді. 1990 жылдардың соңынан бастап болгар билігі диакритикалық белгілерді қолданбастан, ағылшын тілімен үйлесімділігін арттырған, «жетілдірілген жүйеге» көшті. Бұл жүйе 2009 жылы қабылданған заңмен қоғамдық қолдану үшін міндетті болды. Ескі жүйе <č,š,ž,št,c,j,ă> таңбаларын пайдаланса, жаңа жүйе <ch,sh,zh,sht,ts,y,a> таңбаларын қолданады. Жаңа болгар жүйесін БҰҰ 2012 жылы, ал BGN және PCGN 2013 жылы ресми қолдануға бекітті.

Сирия тілі

Сирия тілі үшін латын әрпі 1930 жылдары КСРО-ның аз ұлтты тілдеріне қатысты мемлекеттік саясатының нәтижесінде жасалды және бірқатар материалдар жарық көрді.