Кіріспе

1435 мм-ден кем стандартты теміржол желісі (АҚШ-тағы тар теміржол желісі) – рельс ені стандарттан тар теміржол. Көптеген тар теміржолдар 600 мм мен 1067 мм аралығында болады. Тар теміржолдар әдетте өткір бұрыштармен, кішірек конструкциялық габариттермен және жеңіл рельстермен салынатындықтан, оларды салу, жабдықтау және пайдалану стандартты немесе кең теміржолдарға қарағанда арзан болуы мүмкін (әсіресе таулы немесе қиын жерлерде). Тар теміржолдар көбінесе таулы жерлерде қолданылады, онда инженерлік үнемдеу айтарлықтай болуы мүмкін. Төмен құнды тар теміржолдар көбінесе өнеркәсіптерге, сондай-ақ жол жүргізу әлеуеті стандартты немесе кең теміржол желісінің құнын ақтамайтын сирек қоныстанған аймақтарға қызмет көрсету үшін салынады. Тар теміржолдар шахталарда және кішкентай конструкциялық габариттерге кішкентай жүк габариттері қажет болатын басқа да орталарда арнайы қолданылады. Кейбір елдерде тар теміржол стандарт болып табылады; Жапония, Индонезия, Тайвань, Жаңа Зеландия, Оңтүстік Африка және Австралияның Квинсленд, Батыс Австралия және Тасмания штаттары 3 фут 6 дюймдік рельс еніне ие, ал Вьетнам, Малайзия және Таиландта метрлік рельс ені бар теміржолдар бар. Еуропада тар рельс ені бар трамвайлар, әсіресе метрлік рельс ені, кең таралған. Өнеркәсіптік емес, тар рельс ені бар тау теміржолдары АҚШ-тың Роки тауларында және Канаданың Тынық мұхиты Кордильерасында, Мексикада, Швейцарияда, Болгарияда, бұрынғы Югославияда, Грецияда және Коста-Рикада жиі кездеседі.

Номенклатура

Тар теміржол – бұл рельстердің ішкі жиектері арасындағы қашықтығы қалыптыдан кем болатын теміржол. Тарихи тұрғысынан, бұл термин кейде кең теміржолдардан ажырату үшін қазіргі стандартты теміржолдарды атау үшін қолданылған, бірақ қазір мұндай қолданыс жоқ.

Ертедегі қолмен өңделген сызықтар

Ең ерте тіркелген темір жол Георгиус Агриколаның 1556 жылы жарияланған "De re metallica" еңбегінде көрсетілген, онда Богемиядағы шахтада шамамен 2 фут (60 см) енді темір жол суреттелген. 16-шы ғасырда темір жолдар негізінен Еуропаның барлық шахталарында қолмен итерілетін, тар тетікті желілермен шектелген. 17-шы ғасырда шахта темір жолдары жер үстіндегі тасымалдау үшін ұзартылды. Бұл желілер өнеркәсіптік мақсатта салынды, шахталарды жақын жердегі тасымалдау орталықтарымен (әдетте каналдар немесе басқа су жолдары) байланыстырды. Бұл темір жолдар көбінесе олардан пайда болған шахта темір жолдарымен бірдей тар тетіктік енге салынды.

Буды енгізу

Әлемдегі алғашқы булы локомотив 1802 жылы Ричард Тревитик Coalbrookdale компаниясы үшін 3 футтық рельстік жолмен жүрді. Коммерциялық тұрғыдан сәтті болған алғашқы булы локомотив – Мэтью Мюррейдің 1812 жылы Лидстегі 4 фут 1 дюймдік Миддлтон темір жолы үшін салынған "Саламанка" локомотиві. "Саламанка" сонымен қатар алғашқы тісті дөңгелекті локомотив болды. 1820 және 1830 жылдары Ұлыбританиядағы көптеген өнеркәсіптік тар теміржолдар бу локомотивтерін пайдаланды. 1842 жылы Ұлыбританиядан тыс алғашқы тар жолды бу локомотиві Бельгиядағы Антверпен-Гент темір жолы үшін салынды. Тар жолды теміржолда жолаушылар тасымалдауды алғаш рет 1865 жылы қолданды, бұл кезде Ффестиниог темір жолы екі жыл бұрын алған алғашқы локомотивтерінен кейін жолаушылар қызметін бастады.

Өнеркәсіптік пайдалану

Көптеген тар теміржолдар өнеркәсіптік кәсіпорындардың құрамына кірді және жалпы тасымалдаушылар емес, негізінен өнеркәсіптік теміржолдар ретінде пайдаланылды. Осы өнеркәсіптік тар теміржолдардың кең таралған қолданыс салаларына кен өндіру, орман шаруашылығы, құрылыс, туннель қазу, карьерлер және ауылшаруашылық өнімдерін тасымалдау кірді. Әлемнің көптеген аймақтарында кең ауқымды тар теміржол желілері салынды; 19 ғасырдағы таулы аймақтардағы орман шаруашылығы көбінесе ағаштарды тікелей зауыттан нарыққа тасымалдау үшін тар теміржолдарды пайдаланды. Куба, Фиджи, Ява, Филиппин және Квинслендте маңызды қант қамысын тасымалдауға арналған теміржолдар әлі де жұмыс істеп тұр, ал тар теміржол жабдықтары туннельдер салуда жиі қолданылады.

Ішкі жануды енгізу

1897 жылы Германиядағы Лахн аңғарындағы марганец кенішінің 500 мм енді шахта темір жолында бір цилиндрлі ішкі жану қозғалтқыштарымен жұмыс істейтін екі бензинмен қуаттандырылатын локомотив пайдаланылды; бұл локомотивтерді Deutz Gas Engine Company (Gasmotorenfabrik Deutz), қазіргі Deutz AG компаниясы жасаған. Ішкі жануды алғаш пайдаланғандардың бірі – 1902 жылы тар темір жол локомотивін қуаттандыру болды. Ф. К. Блейк Мортлейктегі Ричмонд негізгі кәріз басқармасының канализация зауыты үшін 7 ат күші бар бензинмен жұмыс істейтін локомотив жасады. Бұл локомотив, шамасы, бензиндік қозғалтқыштармен жұмыс істейтін үшінші локомотив болды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс және одан кейінгі кезеңдер

Кең таралған тар теміржол жүйелері Бірінші дүниежүзілік соғыста екі жақтың да майдандық окоптарына қызмет етті. Бұл әскери мақсаттағы уақытша қолданыс болды, содан кейін соғыстан қалған артық жабдықтар Еуропада тар теміржол құрылысының шағын өркендеуіне себеп болды.

Ауыр жүк жүретін жолдар

Австралия (Квинсленд), Жаңа Зеландия, Оңтүстік Африка, Жапония, Тайвань, Индонезия және Филиппиндегі ауыр жүкті тасымалдауға арналған 3 фут 6 дюймдік тар теміржолдар, егер теміржол ауыр жүк стандартына сәйкес салынса, стандартты теміржол сияқты жақсы өнімділікке қол жеткізуге болатынын көрсетеді. Оңтүстік Африкадағы Сишен-Салданха теміржолында екі жүз вагоннан тұратын пойыз қатынайды, ал Квинслендте жоғары жылдамдықты Tilt пойыздары жүреді. Оңтүстік Африка мен Жаңа Зеландияда вагондардың габариттері британдық вагондардың шектеулі габариттеріне ұқсас; Жаңа Зеландияда бірқатар British Rail Mark 2 вагондары Tranz Scenic (Веллингтон – Палмерстон Солтүстік бағыты), Tranz Metro (Веллингтон – Мастертон бағыты) және Auckland One Rail (Окленд қалалық бағыттары) үшін жаңа шассилермен қайта жабдықталды. Ауыр жүкті тасымалдауға арналған тар теміржолдың тағы бір мысалы – Бразилияның EFVM теміржолы. Оның рельсі 100 фунттан астам, ал вагондардың габариттері АҚШ-тың қалыпты биіктіктегі теміржолдарына шамалас. Бұл желіде бірнеше локомотивтер мен 200-ден астам вагон бар.

Ең жылдам пойыздар

Тар жолдың тұрақтылығы төмендеуі оның пойыздары кең жолдағыдай жоғары жылдамдықпен жүрмейтінін білдіреді. Мысалы, егер 1435 мм стандартты тетікпен жасалған қисықта пойызға дейін жылдамдықпен жүруге мүмкіндік болса, онда 1067 мм тар тетікпен жасалған дәл сол қисықта пойызға дейін ғана жылдамдықпен жүруге болады. Жапония мен Квинслендтегі соңғы тұрақты жол жақсартулары, пойыздарға тар жолдағы рельстерде Квинсленд теміржолының Электрлік Еңіс Пойызынан (Electric Tilt Train) асып түсуге мүмкіндік берді. Квинсленд теміржолының Электрлік Еңіс Пойызы – Австралиядағы және әлемдегі тар жолдағы ең жылдам пойыз болып табылады, ол рекордтық жылдамдыққа жеткен. Тар жолдағы рельстер үшін жылдамдық рекорды – , ол 1978 жылы Оңтүстік Африкада тіркелген. Отави тау-кен және теміржол компаниясы үшін арнайы 2 футтық теміржол вагоны жасалды, оның жобалық жылдамдығы . Қисықтың радиусы да жоғары жылдамдық үшін маңызды: тар теміржолдар өткір қисықтарға мүмкіндік береді, бірақ олар көліктің қауіпсіз жылдамдығын шектейді.

Өлшегіштер

Көптеген тар табанды жолдар, мысалы, 600 мм және 762 мм, қазіргі кезде немесе бұрын қолданылған. Олар бірнеше негізгі санатқа бөлінеді:

4 фут 6 метрлік

Жол телімінің ені (кейде «шотландтық өлшем» деп те аталады) 19-ғасырдың басындағы теміржолдарда, негізінен Шотландияның Ланаркшир аймағында қабылданды. Сонымен қатар, басқа да желілер салынды, және олардың барлығы ақырында стандартты теліміне ауыстырылды.

3 фут 6 өлшемді

рельс бастарының ішкі жағында орналасқан, атауы мен жіктелуі әлемдік масштабта әртүрлі, және оның шамамен жолға арналған бөлігі бар.

Метрлік және итальяндық метрлік кеңістігі

Өз атауынан көрініп тұрғандай, метрлік өлшем – бұл рельстің арақашықтығы. Оның шамамен ұзындығы бар. Италия заңдарына сәйкес, Италияда рельстің арақашықтығы рельстің ішкі жиегінен емес, әр рельстің ортасынан анықталған. Рельстердің жиектері арасында өлшенетін бұл арақашықтық итальяндық метрлік өлшем деп аталады.

3 фут, 900 мм және шведтік үш футтық кеңістік

Солтүстік Америкада бірнеше ірі теміржол жүйелері болды; ең танымал мысалдардың ішінде Колорадодағы Денвер және Рио-Гранде, сондай-ақ Рио-Гранде-Саутерн; Техас, Арканзас және Миссури штаттарындағы Техас және Сент-Луис теміржолы; және Калифорниядағы Оңтүстік Тынық мұхиты жағалауы, Уайт-Пасс және Юкон жолы, сонымен қатар Вест-Сайд Ламбер компаниясы бар. Бұл өлшем Оңтүстік Америкада, Ирландияда және Мэн аралында да жиі қолданылды. Еуропада да кең таралған өлшем болды. Швециядағы үш футтық теміржолдар осы елге тән және бұрын елдің барлық аймақтарында кеңінен таралған. Бүгінде мұралық теміржолдардан басқа, 891 мм өлшеміндегі жалғыз желі – Стокгольмді солтүстік-шығыс қалашықтарымен байланыстыратын қалалық Рослагсбанан жолы.

2 фут 9 ұзындығы

Бірнеше темір жолдар мен трамвайлар стандартты өлшемге салынды, оның ішінде Нанкай магистралі (кейіннен ), Атлантик-Ситидегі Оушен Пирс темір жолы, Ситон трамвайы (бұрынғысынан айналдырылған) және Вайорогомай трамвайы.

800 мм, 2 фут 6 дюйм, босниялық және 750 мм калибр

Тірелмелі теміржолдар көбінесе тісті дөңгелектермен жүретін теміржолдар үшін қолданылады. Империялық өлшемдегі теміржолдар көбінесе бұрынғы британдық колонияларда салынған. Босниялық өлшемдегі теміржолдар негізінен Ресей және Шығыс Еуропа елдерінде кездеседі.

Аралық және өлшегіш

Гейдждер, мысалы, , және Ұлыбританияның кейбір аймақтарында, әсіресе Уэльстегі және шекаралық теміржолдарда, сондай-ақ көмір өнеркәсібінде белгілі бір өндірістік мақсаттарда қолданылды. Кубадағы қант қамысының кейбір желілері болды .

2 фут және 600 мм габариттер

тартылған теміржолдар көбінесе бұрынғы британдық колонияларда салынды. АҚШ-та осы өлшемдегі теміржолдардың көптеген мысалдары болды, соның ішінде Мэн штатындағы Вискасет, Уотервилл және Фармингтон теміржолы сияқты бірнеше жолдар. , және Еуропада пайдаланылды.

Ең төменгі кеңістігі

1 фут 11,5 дюймнен кіші өлшемдегі теміржолдар сирек кездесетін. Артур Персиваль Хейвуд Ұлыбританияда 15 дюймдік кеңдіктегі шаруашылық теміржолдарын дамытты, ал Decauville Францияда, көбінесе кен шахталарындағы, саябақтардағы және фермалардағы сияқты шектеулі кеңістіктерде қолданылатын 500 мм және рельстерде жүретін өнеркәсіптік теміржолдардың түрлі-түрлерін өндірді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде, әсіресе Ұлыбританияда, оқ-дәрі қоймалары мен басқа да әскери объектілерді қамтамасыз ету үшін бірнеше 18 дюймдік теміржолдар салынды.