Ламберт Кетеле: белгілі астроном, математик және әлеуметтанушы
Adolphe Quetelet
Адольф Кетеле: бельгиялық ғалым, антропометрияны құрған, Дененің салмақ индексін (BMI) жасаған. Орташа адам туралы зерттеулері эвгениканың бастауы болды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Бельгиялық астроном, математик және әлеуметтанушы (1796–1874)
Belgian astronomer, mathematician, and sociologist (1796–1874)
Ламберт Адольф Жак Квелет FRSF немесе FRSE (kətlɛ; 22 ақпан 1796 – 17 ақпан 1874)
Lambert Adolphe Jacques Quetelet FRSF or FRSE (kətlɛ; 22 February 1796 – 17 February 1874)
Ол антропометрия ғылымын қалады және бастапқыда Квелет индексі деп аталған дене массасы индексін (ДМИ) жасады. Оның адамның ерекшеліктерін өлшеу арқылы идеалды «орташа адамды» («l'homme moyen») анықтау жұмысы евгениканың пайда болуына маңызды рөл атқарды.
He also founded the science of anthropometry and developed the body mass index (BMI) scale, originally called the Quetelet Index. His work on measuring human characteristic to determine the ideal l'homme moyen ("the average man"), played a key role in the origins of eugenics.
Өмірбаян
Адольф Гент қаласында (сол кезде жаңа Француз Республикасының бір бөлігі болған) дүниеге келді. Ол француз Франсуа Августин Жак Анри Кетеленің және фламанд әйелі Анна Франсуаза Вандервельденің ұлы еді. Оның әкесі Пикардияның Хам қаласында туған, және өте орынды, саяхатқа құштар болғандықтан, Англия арнасынан өтіп, британ азаматы атанды және шотланд ақсүйегінің хатшысы болды. Осы қызметте ол жұмыс берушісімен бірге континентте саяхаттап, әсіресе Италияда көп уақыт өткізді. 31 жасқа келгенде Гентке қоныстанды және қала қызметіне орналасты, сол жерде Адольф туды – тоғыз баланың бесіншісі, олардың бірнешеуі балалық шақта қайтыс болды. Франсуа Адольф жеті жасқа толғанда қайтыс болды. Адольф Гент лицейінде оқыды, кейін 1815 жылы, 19 жасында математикадан сабақ беруді бастады. 1819 жылы ол Брюссельдегі Афинеумға көшіп, сол жылы диссертациясын аяқтады (De quibusdam locis geometricis, necnon de curva focal – Фокустық қашықтықтың және басқа да қисықтардың кейбір жаңа қасиеттері туралы). Кетеле 1819 жылы Гент университетінен математика ғылымы бойынша докторлық диссертациясын қорғады. Содан кейін жас ғалым үкіметтік шенеуніктер мен жеке демеушілерді Брюссельде астрономиялық обсерватория салуға көндіруге кірісті, және 1828 жылы ол мұратқа жетті. 1820 жылы ол Корольдік академияның мүшесі болды. Ол ғылым және әдебиет мұражайында және Бельгия әскери мектебінде дәріс берді. 1825 жылы Нидерланд Корольдік институтының корреспонденті, ал 1827 жылы мүшесі атанды. 1839 жылы ол Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды. 1841 жылдан 1851 жылға дейін ол институттың қосымша мүшесі болды, ал институт Нидерланд Корольдік өнер және ғылым академиясы болғанда шетелдік мүше атанды. 1850 жылы ол Швеция Корольдік ғылым академиясының шетелдік мүшесі болып сайланды. Кетеле сонымен қатар бірнеше статистикалық журналдар мен қоғамдарды құрды және статистиктер арасында халықаралық ынтымақтастық орнатуға ерекше қызығушылық танытты. Ол Британдық ғылымды дамыту қауымдастығының (BA) статистикалық бөлімін құруға ынталандырды, ол кейіннен Корольдік статистикалық қоғамға айналды, және ол оның алғашқы шетелдік мүшесі болды. 1853 жылы ол Халықаралық теңіз конференциясы мен Бірінші халықаралық статистикалық конгреске төрағалық етті. Ол алғашқы он екі қоғамның негізін қалаушы мүшесі болды. 1855 жылы Кетеленің инсульт ұстауы себепті ғылыми қызметі азайып, бірақ тоқтап қалмады. Ол 1874 жылдың 17 ақпанында Брюссельде қайтыс болды және Брюссель зиратында жерленді. 1825 жылы ол Сесиль Виржиния Куртке үйленді.
Adolphe was born in Ghent (which, at the time was a part of the new French Republic). He was the son of François Augustin Jacques Henri Quetelet, a Frenchman and Anne Françoise Vandervelde, a Flemish woman. His father was born at Ham, Picardy, and being of a somewhat adventurous spirit, he crossed the English Channel and became both a British citizen and the secretary of a Scottish nobleman. In that capacity, he traveled with his employer on the Continent, particularly spending time in Italy. At about 31, he settled in Ghent and was employed by the city, where Adolphe was born, the fifth of nine children, several of whom died in childhood. Francois died when Adolphe was only seven years old. Adolphe studied at the Ghent Lycée, where he afterwards started teaching mathematics in 1815 at the age of 19. In 1819, he moved to the Athenaeum in Brussels and in the same year he completed his dissertation (De quibusdam locis geometricis, necnon de curva focal – Of some new properties of the focal distance and some other curves). Quetelet received a doctorate in mathematics in 1819 from the University of Ghent. Shortly thereafter, the young man set out to convince government officials and private donors to build an astronomical observatory in Brussels; he succeeded in 1828. He became a member of the Royal Academy in 1820. He lectured at the museum for sciences and letters and at the Belgian Military School. In 1825, he became a correspondent of the Royal Institute of the Netherlands, in 1827 he became a member. In 1839, he was elected as a member of the American Philosophical Society. From 1841 to 1851, he was a supernumerary associate in the institute, and when it became Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences he became foreign member. In 1850, he was elected a foreign member of the Royal Swedish Academy of Sciences. Quetelet also founded several statistical journals and societies, and was especially interested in creating international cooperation among statisticians. He encouraged the creation of a statistical section of the British Association for the Advancement of Science (BA), which later became the Royal Statistical Society, of which he became the first overseas member. In 1853 he chaired both the International Maritime Conference and the First International Statistical Congress. He was a founding member of the first Société des douze. In 1855, Quetelet developed apoplexy, which diminished but did not end his scientific activity. He died in Brussels on 17 February 1874, and is buried in the Brussels Cemetery. In 1825, he married Cécile Virginie Curtet.
Жұмыс
Оның ғылыми зерттеулері метеорология, астрономия, математика, статистика, демография, социология, криминология және ғылым тарихы сияқты түрлі ғылыми салаларды қамтыды. Ол ғылымның дамуына маңызды үлес қосты, сонымен қатар жалпы оқырманға арналған бірнеше монография жазды. Ол Бельгия Корольдік обсерваториясын құрды, бірнеше ұлттық және халықаралық статистикалық қоғамдар мен ғылыми журналдарды құрды немесе іріктеуге қатысты, және Халықаралық Статистикалық Конгрестердің алғашқы сериясына төрағалық етті. Квелет либерал және дінге қарсы болғанмен, атеист, материалист немесе социалист емес еді.
His scientific research encompassed a wide range of different scientific disciplines: meteorology, astronomy, mathematics, statistics, demography, sociology, criminology and history of science. He made significant contributions to scientific development, but he also wrote several monographs directed to the general public. He founded the Royal Observatory of Belgium, founded or co founded several national and international statistical societies and scientific journals, and presided over the first series of the International Statistical Congresses. Quetelet was a liberal and an anticlerical, but not an atheist or materialist nor a socialist.
Әлеуметтік физика
Жаңа ықтималдық және статистика ғылымы негізінен астрономияда қолданылды, онда орташа шамалар бойынша өлшем қателерін есепке алу өте маңызды болды. Бұл ең кіші квадраттар әдісімен орындалды. Квелет статистиканы әлеуметтік ғылымдарға алғаш қолданғандардың бірі болды, ол "әлеуметтік физика" деп атаған нәрсені жоспарлады. Ол әлеуметтік құбылыстардың күрделілігін және өлшеуді қажет ететін көптеген айнымалыларды жақсы білген. Оның мақсаты қылмыс, неке немесе өзін-өзі өлтіру көрсеткіштері сияқты құбылыстардың негізін құрайтын статистикалық заңдылықтарды түсіну болды. Ол осы көрсеткіштердің мәндерін басқа әлеуметтік факторлармен түсіндіруді мақсат етті. Бұл идеялар сол кездегі басқа ғалымдар арасында келіспеушілік тудырады, олар бұл таңдау еркіндігі тұжырымдамасына қайшы келеді деп санайды. Оның ең ықпалды кітабы 1835 жылы жарық көрген Sur l'homme et le développement de ses facultés, ou Essai de physique sociale (Ағылшын тілінде аударғанда, ол «Адам туралы трактат» деп аталады, бірақ сөзбе-сөз аудармасы – «Адам және оның қабілеттерінің дамуы туралы немесе әлеуметтік физика туралы эссе») болып табылады. Онда ол әлеуметтік физика жобасын сипаттайды және өзінің «орташа адам» (l'homme moyen) туралы түсінігін баяндайды, ол қалыпты үлестірілімді ұстанатын өлшенген айнымалылардың орташа мәндерімен сипатталады. Ол мұндай көптеген айнымалылар туралы деректер жинады. Квелет бұл мәндерді «идеалдар» деп атады, ал олардан ауытқулар идеалдан төмен немесе артық деп жазды. Ол орташа дене бітімін идеалдық сұлулық және ізденіс нысаны ретінде қарастырды, ал оның еңбегі евгеника терминін енгізген Фрэнсис Гальтонға әсер етті. Квелеттің шәкірті Пьер Франсуа Верхулст 1830 жылдары халық санының өсуінің моделі ретінде логистикалық функцияны жасады; толық мәліметтер үшін қараңыз. Огюст Конт Квелеттің өзі алғаш енгізген «әлеуметтік физика» терминін пайдаланғанын білген соң, ол «социология» терминін ойлап табуға мәжбүр болды, өйткені ол қоғам туралы теорияның статистикалық деректер жинағынан туындауы мүмкін деген Квелеттің пікірімен келіспеді. Адольф Квелет Флоренс Найтингейлге де елеулі әсер етті, ол онымен статистикаға діни көзқараспен бөлісті, ол статистиканы түсінуді Құдайдың жұмысын ашумен қатар, тиімді басқарудың күші ретінде қарастырды. Найтингейл Квелетпен 1860 жылы Лондонда өткен Халықаралық статистикалық конгресте жеке кездесіп, содан кейін көп жылдар бойы хат алмасып жүрді.
The new science of probability and statistics was mainly used in astronomy at the time, where it was essential to account for measurement errors around means. This was done using the method of least squares. Quetelet was among the first to apply statistics to social science, planning what he called "social physics". He was keenly aware of the overwhelming complexity of social phenomena, and the many variables that needed measurement. His goal was to understand the statistical laws underlying such phenomena as crime rates, marriage rates or suicide rates. He wanted to explain the values of these variables by other social factors. These ideas were rather controversial among other scientists at the time who held that it contradicted the concept of freedom of choice. His most influential book was Sur l'homme et le développement de ses facultés, ou Essai de physique sociale, published in 1835 (In English translation, it is titled Treatise on Man, but a literal translation would be "On Man and the Development of his Faculties, or Essay on Social Physics"). In it, he outlines the project of a social physics and describes his concept of the "average man" (l'homme moyen) who is characterized by the mean values of measured variables that follow a normal distribution. He collected data about many such variables. Quetelet wrote about these values as "ideals" with deviations from them as being less than or more than ideal. He saw the average body as an ideal beauty and something to be desired and his work was influential on Francis Galton who coined the term eugenics. Quetelet's student Pierre François Verhulst developed the logistic function in the 1830s as a model of population growth; see for details. When Auguste Comte discovered that Quetelet had appropriated the term 'social physics', which Comte had originally introduced, Comte found it necessary to invent the term 'sociologie' (sociology) because he disagreed with Quetelet's notion that a theory of society could be derived from a collection of statistics. Adolphe Quetelet also had a significant influence on Florence Nightingale who shared with him a religious view of statistics which saw understanding statistics as revealing the work of God in addition to statistics being a force of good administration. Nightingale met Quetelet in person at the 1860 International Statistical Congress in London, and they corresponded for years afterwards.
Криминология
Кветел криминологиядағы ықпалды тұлға болды. Андре Мишель Герримен бірге, ол статистикалық әдістерді кеңінен пайдаланған картографиялық және позитивистік криминология мектептерін қалыптастыруға көмектесті. Статистикалық талдау арқылы Кветел қылмыс пен басқа әлеуметтік факторлар арасындағы байланысты анықтады. Оның танымал жаңалықтарының ішінде жас және қылмыс, сондай-ақ жыныс және қылмыс арасындағы берік байланыс болды. Ол климат, кедейлік, білім және алкоголь тұтыну сияқты басқа да маңызды факторларды анықтады, ал оның зерттеу нәтижелері «Қылмысқа бейімділіктің дамуы» еңбегінде жарияланды.
Quetelet was an influential figure in criminology. Along with Andre Michel Guerry, he helped to establish the cartographic school and positivist schools of criminology which made extensive use of statistical techniques. Through statistical analysis, Quetelet gained insight into the relationships between crime and other social factors. Among his findings were strong relationships between age and crime, as well as gender and crime. Other influential factors he found included climate, poverty, education, and alcohol consumption, with his research findings published in Of the Development of the Propensity to Crime.
Антропометрия
1835 жылы әлеуметтік физика туралы жазған еңбегінде ол адамдардың орташа шамадан ауытқуы туралы теориясын ұсынды, адамдардың белгілері қалыпты қисық түрінде таралатынын көрсетті. Мұндай айырмашылықтың болуы кейінгі авторлардың, оның ішінде Дарвиннің, табиғи популяцияларда жасанды немесе табиғи іріктеу жүзеге асуы үшін жеткілікті вариация бар екенін дәлелдеуіне негіз болды. Қоғамдық денсаулық сақтау саласындағы кейінгі бағдарламаларға тигізген әсері тұрғысынан алғанда, Квелеттің маңызды мұраларының бірі – адамдардың бойына қатысты идеалды салмақты анықтау үшін қарапайым өлшем құру болды. Оның ұсынысы, дене массасы индексі (немесе Квелет индексі), бүгінгі күнге дейін шамалы өзгерістермен қолданылып келеді. Антропометриялық деректер қазіргі қолданыстарда пайдаланылады және кез келген тұтыну тауарының әзірленуінде сілтеме ретінде қолданылады.
In his 1835 text on social physics, he presented his theory of human variance around the average, showing human traits were distributed according to a normal curve. The existence of such variation provided the basis for later writers, including Darwin, to argue that natural populations contained sufficient variability for artificial or natural selection to operate. In terms of influence over later public health agendas, one of Quetelet's lasting legacies was the establishment of a simple measure for classifying people's weight relative to an ideal for their height. His proposal, the body mass index (or Quetelet index), has endured with minor variations to the present day. Anthropometric data is used in modern applications and referenced in the development of every consumer based product.