Кіріспе

Шөгінділердегі физикалық-химиялық өзгерістер олардың жинақталуынан кейін пайда болады.

Диагенез (,/d//aɪ//.//ə/'/dʒ//ɛ//n//ə//s//ɪ//s/) – су-жыныс арақатынасы, микробиалдық белсенділік және жинақталудан кейінгі тығыздалу нәтижесінде шөгінділерде туындайтын физикалық және химиялық өзгерістерді сипаттайтын процесс. Шөгінділердің Жер қыртысының тереңіне көмілуімен бірге ғана қысым мен температураның артуы рөл атқара бастайды. Бастапқы кезеңдерде нашар біріккен шөгінділердің шөгінді тау жынысына (литификация) айналуы тек кеуектіліктің және судың шығарылуының (балшық шөгінділері) төмендеуімен қатар жүреді, ал олардың негізгі минералдық құрамы өзгеріссіз қалады. Тау жынысы одан әрі тереңге батқанда, оның органикалық заттары керогендер мен битумдарға біртіндеп айналады. Диагенез процесі беттік өзгерістерге (ыдырау) және терең метаморфизмге қатысты емес. Диагенез бен метаморфизм арасында нақты шекара жоқ, бірақ соңғысы жоғары температура мен қысымда жүреді. Гидротермалды ерітінділер, метеориттік жер асты сулары, тау жыныстарының кеуектілігі, өткізгіштігі, еріту/тұндыру реакциялары және уақыт – бәрі де маңызды факторлар. Жинақталудан кейін шөгінділер келесі шөгінді қабаттарының астында тығыздалып, ерітіндіден тұнбаға шыққан минералдармен байланысады. Шөгінділердің ұсақ бөлшектері, тау жынысының сынықтары және қазбалар диагенез кезінде басқа минералдармен (мысалы, кальцит, сидерит, пирит немесе маркасит) алмастырылуы мүмкін. Минералдардың еріуі және доломиттің пайда болуы сияқты сирек жағдайларды ескермегенде, диагенез кезінде кеуектілік әдетте төмендейді. Тау жыныстарындағы диагенезді зерттеу олардың геологиялық тарихын және олар арқылы айналған сұйықтықтардың сипатын түсінуге көмектеседі. Практикалық тұрғыдан алғанда, мұндай зерттеулер түрлі пайдалы қазбалар мен көмірсутектердің кен орындарын табу мүмкіндігін бағалауға көмектеседі. Диагенез процесі сүйек тінінің ыдырауында да маңызды рөл атқарады.

Сүйектің ыдыраудағы рөлі

Диагенез қоршаған орта жағдайларының, әсіресе ылғалдың әсерінен сүйектегі органикалық коллаген мен бейорганикалық компоненттердің (гидроксиапатит, кальций, магний) арақатынасын өзгертеді. Бұл табиғи сүйек құрамдас бөліктерін алмастыру, бос кеңістіктер мен кемшіліктерге шөгу, сүйек бетіне адсорбциялану және сүйектен шаю арқылы іске асырылады.