Лаос керамикасы: Археологиялық зерттеулер мен ерекшеліктері

Кіріспе

Лао керамикасы – Лао өнерінің бір түрі ретінде жасалған немесе өндірілген керамикалық өнер мен қыш ыдыстар. Лао керамикасының дәстүрі б.з.д. үшінші мыңжылдыққа дейін жетеді. Қыш ыдыстар мен керамика Лаос пен оның көрші елдері арасындағы сауданың маңызды бөлігі болған.

Тарих

Керамика алғаш рет 1970 жылы Меконг аңғарының Вьентьян ауданындағы Тадеуа жолының 3-ші шақырымындағы құрылыс алаңында табылды. Құрылыс тек уақытша тоқтатылды, ал пеш бір ай ішінде асығыс және кәсіби емес түрде қазылды. Содан бері кем дегенде тағы төрт пеш анықталды, ал жер бетінің және топографиялық ерекшеліктері Бан Тао Хай (Жар пештерінің ауылы) маңында кем дегенде жүзден астам пеш болуы мүмкін екенін көрсетеді. Археологтар бұл аймақты Сисаттанак пеш орны деп атады. Хонда мен Шимодзудың («The Beauty of Fired Clay: Ceramics from Burma, Cambodia, Laos, and Thailand», 1997) пікірінше, Лаос пештері Суфанбури мен Си-Сатханалайда табылған сиамдық пештерге ұқсас. Алайда Хайн, Барбетти және Саявонгхамди («Сисаттанак пеш орнындағы қазба жұмыстары, Вьентьян, Лаос ХДР, 1989, 1992») Лаос пештерінің, қиылысқан саз плиткасынан жасалған түрлерінің, ғана емес, сонымен қатар Оңтүстік-Шығыс Азиядағы барлық басқа түрлерден де айтарлықтай ерекшеленетінін айтады. Тек бір VS8 пеші қазылғандықтан, Лаос керамикалық дәстүріне қатысты көптеген сұрақтарға жауап берілген жоқ. VS8 пеші кірпіштен салынбаған. Оның төртбұрышты түтін шығаратын іргетасы, тар оттық бөлімі бар және ішінара жер үстіне салынған. Сисаттанак пеш орны Вьентьянның алғашқы қала қабырғасының сыртында орналасқан, ол 15 ғасырға жатқызылған. Пештің радиокөміртекпен мерзімдеуі 15-17 ғасырлар аралығын көрсетеді, бұл аралықтың ертерек кезеңі болуы ықтимал. Бұл жер бетіндегі табылған заттардың куәлігімен расталады, олар жоғарырақ орналасқан аймақтық пештерде шыныланған және шыныланбаған бұйымдардың үлесі жоғары екенін көрсетеді. Теория бойынша, пештер уақыт өте көтеріліп, шыныланған бұйымдардың көбірек мөлшері жасалған. Бұл VS8-дегі, төменгі орналасқан жердегі қазба жұмыстарынан табылған керамикамен расталады, олардың барлығы тұрмыстық және қолдануға арналған болды. Оларға құбырлар, тұрмыстық ыдыстар және сәулеттік элементтер кірді. VS8 қазбасында шыныланбаған және шыныланған бұйымдар табылды. Шыныланған бұйымдардың көп бөлігі құбырлар болды; 1500 құбыр сынықтары мен толық бөлшектері жиналды. Олардың сапасы жақсы дамыған дәстүрді көрсетеді, ал олардың мотивтері экспорттық тауарлар болуы мүмкін екенін ұсынады. Бүгінгі күнге дейін жиналған мысалдарға сүйенсек, Лаос керамикасы бір түрлі сазды пайдаланған, оған 5% кварц қосылған. Саз бен кварц екеуі де ұсақ-түйек етіп ұсатылған. Шыныланған бұйымдар ашық, мөлдір жасыл (селадон сияқты) немесе қоңыр түстің әртүрлі реңктері болды. Сондай-ақ, Тайландта табылған сияқты, зәйтүн түсті глазурь бар оқшау сынықтар да кездеседі. Көптеген шыныланған бұйымдардың сырты қабыршақты немесе сыпырылған, Лаоста кең таралған күміс табақтарға ұқсас, әдеттегі күміс табақтар («о тум») және күміс сабақты табақтар («хан»). Сисаттанак пеш орнынан керамикалық сабақты табақтар жер бетіндегі табылған заттар ретінде жиналды. Шыныланған бұйымдардың әшекейлері қарапайым кесулер, мөрлер және сыпырулармен шектеулі. Шыныланбаған бұйымдар да осындай қарапайым. Олар әдетте Оңтүстік-Шығыс Азияның басқа бұйымдарында кездесетін кесулермен немесе мөрлермен әшекейленбеген. 1989 жылғы VS8 қазба жұмыстары Лаос керамикалық дәстүрінің маңызды екенін көрсететін дәлелдердің үнемі артуына үлес қосты. Болашақтағы қазба жұмыстары Лаос керамикалық өндірісінің аймақтағы басқа елдердің өндірісімен салыстыра алатынын дәлелдейтіні күтілуде.

Ceramics were first uncovered in 1970 at a construction site at kilometer 3, Thadeua Road in the Vientiane area of the Mekong Valley. Construction was halted only temporarily, and the kiln was hastily and unprofessionally excavated over a one month period. At least four more kilns have been identified since then, and surface evidence and topography indicate at least one hundred more in the Ban Tao Hai (Village of the Jar Kilns) vicinity. Archaeologists have labeled the area Sisattanak Kiln Site. According to Honda and Shimozu (The Beauty of Fired Clay: Ceramics from Burma, Cambodia, Laos, and Thailand, 1997), the Lao kilns are similar to the Siamese types found at Suphanburi and Si Satchanalai. But Hein, Barbetti and Sayavongkhamdy (An Excavation at the Sisattanak Kiln Site, Vientiane, Lao P. D. R., 1989, 1992) say that the Lao kilns, which are of a cross draft clay slab type, differ substantially not only from the Siamese types but all other types in Southeast Asia. Because only one kiln, VS8, has been excavated, almost no questions regarding Lao ceramic tradition have been answered. The VS8 kiln though showed no evidence of brick construction. It had square chimney foundations, a narrow firebox, and was built partly above ground. The Sisattanak Kiln Site lies just outside Vientiane's first city walls, which are dated to the 15th century. Radiocarbon dating of the kiln gives a 15th 17th century timeframe, with an earlier period of that range most likely. This is supported by the evidence of surface finds, which suggest that area kilns at higher elevations show a greater ratio of glazed to unglazed wares. The theory is that the kilns were moved up over time and that more glazed wares were fired over time. This is supported by the ceramics uncovered at VS8, a lower elevation site, which were all of a utilitarian and domestic nature. They included pipes, domestic wares and architectural fittings. The VS8 excavation uncovered both unglazed and glazed wares. Most of the glazed wares were pipes; 1,500 pipe fragments and complete pieces were collected. Their quality indicates a well developed tradition, and their motifs suggest the possibility that they were export wares. From the examples collected to date, it can be said that Lao ceramics used one kind of clay, with 5% quartz added as a temper. Both the clay and the quartz were finely crushed. The glazed wares were a light, translucent green (like celadon) or various shades of brown. There have also been shards showing an olive colored glaze, not unlike the type found in Thailand. Many of the glazed wares have ribbed or fluted exteriors, similar to that of the silver bowls ubiquitous in Laos, both the regular silver bowls ("oh tum") and the silver stem bowls ("khan"). Glazed ceramic stem bowls have been collected as surface finds at the Sisattanak Kiln Site. Decorations to glazed wares show a great measure of restraint, with simple incisions, stamps and fluting. Unglazed wares are similarly austere. They are generally not decorated with incisions or stamps, which are common in other Southeast Asian wares. The VS8 excavation in 1989 added to an ever increasing body of evidence that Lao ceramic tradition is significant. Future excavations are expected to prove that Lao ceramic production was comparable to that of other countries in the region.