Кіріспе

Америкалық өнеркәсіпші және коллекционер (1892–1976)

Жан Пол Гетти аға (15 желтоқсан, 1892 – 6 маусым, 1976) – Америкада туған британдық мұнай өнеркәсібі, 1942 жылы «Гетти Ойл» компаниясын құрған және Гетти отбасының патриархы болған. Миннеаполис қаласында туған ол, мұнайшы Джордж Геттидің ұлы. 1957 жылы «Fortune» журналы оны ең бай америкалық деп атады, ал 1966 жылғы «Гиннестің рекордтар кітабы» оны әлемдегі ең бай жеке азамат деп жариялады, оның байлығы шамамен 1,2 миллиард долларға бағаланды (1966 жылғы шамамен 1,2 доллар қазіргі жылдарда шамамен миллиард долларға тең). Ол қайтыс болған кезде оның байлығы 6 миллиард доллардан асып түсті (1976 жылғы шамамен 6,0 доллар қазіргі жылдарда шамамен миллиард долларға тең). 1996 жылы жарық көрген кітапта ол барлық уақыттағы ең бай америкалықтардың 67-орынында тұрды (оның байлығы сол кездегі ұлттық жалпы өнімнің пайыздық үлесіне сәйкес). Гетти салымды болған деп есептеледі, әсіресе 1973 жылы немересінің қасыпқы төлемін келісуге қатысқан. Оның бес баласы бар, бес рет ажырасқан. Гетти өнер мен ежелгі заттарды ұнататын коллекционер болған. Оның коллекциясы Лос-Анджелестегі Дж. Пол Гетти мұражайының негізін құрады; оның өлімінен кейін мұражайға 661 миллион доллардан астам мүлігі қалдырылды.

Ерте өмір және білім

Гетти Миннеаполисте, Миннесота штатында, Сара Кэтрин Макферсон (Ришер) мен сақтандыру саласында заңгер болған Джордж Гетти отбасында дүниеге келді. Оның ата-анасы оны методист дінінде тәрбиеледі; әкесі – шын ниетпен христиан ғылымын ұстанған адам болды, екеуі де ішімдікке тимеуші еді. Оның тегінде шотландтықтар да бар. 1903 жылы, Гетти 10 жасқа толғанда, Джордж Гетти Оклахома штатының Бартлсвилл қаласына сапар шегіп, 1100 акр жердің минералдық құқықтарын сатып алды. Гетти отбасы кейін Бартлсвиллге көшіп, онда Дж. Пол Гетти Гарфилд мектебінде оқыды. Бірнеше жылдың ішінде Гетти сол жерде айына 100 000 баррель мұнай өндіретін ұңғымалар ашты. Жаңа миллионерлер болғандықтан, отбасы Лос-Анджелеске көшті, бірақ Дж. Пол Гетти кейін Оклахомаға оралды. 14 жасында ол бір жыл Гарвард әскери мектебінде оқыды, содан кейін Политехникалық орта мектепке түсті, онда оқуға құштарлығы үшін «Дикцион Гетти» деген лақап ат алды. Ол француз, неміс және итальян тілдерін жетік меңгерді, испан, грек, араб және орыс тілдерінде сөйлей білді. Классикалық әдебиеттерге ғашықтығы Геттиге ежелгі грек және латын тілдерін оқып үйренуге мүмкіндік берді. 1910 жылы ата-анасымен бірге шетелге саяхаттағаннан кейін Еуропаға ғашық болған ол 1912 жылдың 28 қарашасында Оксфорд университетіне түсті. 1913 жылдың маусымында Оксфордтан экономика және саясаттану мамандығы бойынша диплом алды. 1919 жылы Гетти Оклахома штатына бизнеске оралды. 1920 жылдары ол өзінің байлығына тағы 3 миллион доллар қосты. Оның көптеген некелері мен ажырысулары әкесіне үлкен қиындықтар туғызды, сондықтан Гетти 1930 жылы қайтыс болғанда әкесі қалдырған 10 миллион доллар мүліктің тек 500 000 долларын мұра етті. Геттиге Джордж Гетти Инк компаниясының акцияларының үштен бірі тиді, ал анасы қалған үштен екісін алып, бақылау үлесіне ие болды. 1936 жылы Геттидің анасы оны Сара С. Гетти трасты деп аталатын 3,3 миллион долларлық инвестициялық траст құруға көндірді, бұл отбасының үнемі өсіп келе жатқан байлығын Гетти отбасының болашақ ұрпақтарына салықсыз, қауіпсіз табыс ретінде бағыттауға мүмкіндік берді. Траст Геттиге дайын капиталға оңай қол жеткізуге мүмкіндік берді, оны ол Tidewater Petroleum акцияларын сатып алуға жұмсады. Ұлы депрессия кезінде Гетти Pacific Western Oil Corporation компаниясын сатып алды және 1953 жылы Mission Corporation компаниясын сатып алуды аяқтады, ол Tidewater Oil және Skelly Oil компанияларын қамтыды. 1967 жылы Гетти осы холдингтерді Getty Oil компаниясына біріктірді. 1948-1949 жылдары Гетти Ибн Саудқа 9,5 миллион доллар қолма-қол ақша төледі, жылына 1 миллион доллар кепілдік берді және Сауд Арабиясының бейтарап аймағының концессиясы үшін барреліне 55 центтен роялти төледі, бұл сол кезде Таяу Шығыстағы басқа ірі мұнай компаниялары төлеген сомадан 2,5 есе көп болды. 1953 жылдың наурыз айында мұнай табылды. 1953 жылдан бастап Геттидің тәуекелі жылына 16 миллион баррель өндіріс берді, бұл оны әлемдегі ең бай адамдардың біріне айналдырған байлыққа үлкен үлес қосты. «Жұмсақ мінезділер жерді мұраға алады, бірақ оның минералдық құқықтарын емес» – Жан Пол Геттиге жатқызылатын нақыл сөз.

Геттидің байлығы мен араб тілінде сөйлей білу қабілеті оның Таяу Шығысқа бесiнше еселеп енуіне мүмкіндік берді. Ол 200-ге жуық бизнеске, соның ішінде Getty Oil компаниясына бақылау үлесіне ие болды. Геттиге тиесілі Getty Oil, Getty Inc., George F. Getty Inc., Pacific Western Oil Corporation, Mission Corporation, Mission Development Company, Tidewater Oil, Skelly Oil, Mexican Seaboard Oil, Petroleum Corporation of America, Spartan Aircraft Company, Spartan Cafeteria Company, Minnehoma Insurance Company, Minnehoma Financial Company, Pierre Hotel, Pierre Marques Hotel, Римнің солтүстік-батысындағы жағалаудағы Ладисполидегі 15 ғасырлық сарай және жақын маңдағы қамал, Малибудағы ранчо үйі және Гилдфорд, Суррейдің жанындағы 72 бөлмелі Sutton Place сарайы.

Көркем туындылар жинағы

Геттидің коллекция жинауға алғашқы қадамы 1930 жылдардың соңында жасалды, ол Нью-Йорктегі пентхаусының иесі, сэр Уинстон Черчилльдің туысы Эми Гесттің 18 ғасырдағы француз суреттері мен жиһаздарынан шабыттанды. 18 ғасырдағы Францияға құмар болған Гетти, өнер нарығының құлдырауына байланысты сол кезеңдегі жиһаздарды төмен бағамен сатып ала бастады. Ол коллекция жинау туралы бірнеше кітап жазды, оның ішінде «Еуропа және 18 ғасыр» (1949), «Коллекционердің таңдауы: Еуропа арқылы көркемдік саяхаттың хроникасы» (1955) және «Жинақтаудың қуанышы» (1965) кітаптары бар. Оның қисыны коллекциясының ауқымын шектеді, себебі ол толық баға төлеуден бас тартты. Геттидің соңғы өміріндегі серігі Пенелопа Китсон: «Пол керемет сурет сатып алуға ешқашан өзіне рұқсат бермейтін өте қисын адам еді», – деді. Дегенмен, ол қайтыс болған кезде 4 миллион доллардан астам құны бар 600-дан астам туындыға ие болды, олардың ішінде Рубенс, Тициан, Гейнсборо, Ренуар, Тинторетто, Дега және Моне сияқты суретшілердің туындылары бар. 1950 жылдары Геттидің қызығушылығы грек-рим мүсіндеріне ауысты, бұл 1970 жылдары коллекцияны орналастыру үшін Гетти вилласының салынуына әкелді. Оның өлімінен кейін бұл заттар Гетти мұражайына және Лос-Анджелестегі Гетти вилласына көшірілді.

Джон Пол Гетти III немересін ұрлау

Римде 1973 жылдың 10 шілдесінде «Ндрангета» ұрлаушылары Геттидің 16 жасар немересі Джон Пол Гетти III-ді ұрлап, оның қауіпсіз оралуы үшін 17 миллион доллар (қазіргі шақтағы құны) талап етті. Отбасы бүлікшіл жасөспірімнің ашкөз әкесінен ақша алу үшін жасаған алдауы деп күдіктенді. Джон Пол Гетти кішісі әкесінен ақша сұрады, бірақ ол 13 басқа немересі де сондай жағдайға түсуі мүмкін екенін айтып, бас тартты. 1973 жылдың қарашасында бір күнделікті газетке шаш түбі мен адам құлағы салынған конверт келді. Екінші талап Италиядағы пошта жұмысы тоқтауына байланысты үш аптаға кешікті. Бостандыққа шыққаннан кейін жас Гетти әкесіне құтқару үшін төлем жасағаны үшін алғыс айтқысы келді, бірақ Гетти телефонға жауап беруден бас тартты. Кейіннен «Ндрангета» ұйымымен байланысы бар тоғыз адам ұсталды, бірақ олардың тек екеуі ғана сотталды. Ұрлауға қатысқандардың тоғызы, оның ішінде Калабриядағы мафиялық ұйым «Ндрангетаның» жоғары лауазымды мүшелері Жироламо Пиромали мен Саверио Маммолити ұсталды. Ұрлаушылардың екеуі сотталып, түрмеге жіберілді, ал қалғандары дәлел жетіспеуіне байланысты ақталды, соның ішінде «Ндрангета» басшылары да. Құтқару ақысының көп бөлігі табылмады.

Ақша жұмсаушылыққа деген беделі

Геттидің шағын мінезі мен жомарт еместігі туралы көптеген әңгімелер бар, оның зор байлығына қарамастан, мұндай мінез-құлық байқаушыларға күлкілі, тіпті абсурдты көрінетін. Екі ең белгілі мысал – немересін қалыпқа келтіру үшін төлем төлеуден бас тартуы және Саттон-Плейске орнатылған төлемдік телефон. Оның бесінші әйелі Геттидің ауыр сырқатпен күресіп жатқан ұлының емделуіне тым көп ақша жұмсағаны үшін оны кінәлағанын айтты, сол кезде ол ондаған миллион долларға ие болған. Геттидің хатшысы Геттидің киімдерін қолмен жуатынын, себебі ол оларды жуу үшін ақша төлегісі келмейтінін мәлімдеді. Ал көйлектерінің манжеттері тозығы жеткенде, жаңаларын сатып алудың орнына, тозығы жеткен бөліктерін қиып тастайтын. Геттидің тағы бір құштарлығы – кеңсе заттарын қайта пайдалану. Ол хаттарға жауапты жаңа қағазды пайдаланбай, жиектеріне немесе арт жағына жазып, кері жіберу әдетіне ие болды. Сондай-ақ, ол манила конверттерін, резеңке ленталарды және басқа кеңсе құралдарын сақтап, қайта пайдаланған. Гетти достарын Лондонға иттің көрмесіне алып барғанда, билеттер сағат 17:00-де жартылай бағаға түсетінше 10 минут бойы блок айналасында серуендеуге мәжбүр етті, себебі ол әр адамға 5 шиллинг төлегісі келмеді. Гетти өзгелерге сақтықпен қарауының себебін өзінен бұрын алаяқтыққа ұшырағанымен түсіндірді. "Менің қарсылығым ақшаға емес, маған бұл нәрсенің принципі алаңдатады", - деді ол. Ол барлық телефондарға құлыптық дисктер орнатып, оларды тек уәкілетті қызметкерлердің ғана пайдалануына шектеді, ал төлемдік телефон басқалар үшін орнатылды. Өзінің өмірбаяндығында ол себебін былай түсіндірді:

Саттон-Плейс сатып алынғаннан кейін бірнеше ай бойы үйде көптеген адамдар кіріп-шығып жүрді. Кейбіреулері бизнесмендер болды. Басқалары жөндеу жұмыстарын жүргізіп жатқан шеберлер немесе жұмысшылар еді. Тағы да басқалары тауар жеткізіп жүрген саудагерлер болды. Кенеттен Саттон-Плейс телефон шоттары көтеріле бастады. Себебі анық болды. Үйдегі әрбір телефон тікелей сыртқы желілерге қосылған, демек, қашықтықтан және тіпті халықаралық операторларға қосылу мүмкіндігі бар еді. Әртүрлі адамдар сирек кездесетін мүмкіндікті пайдаланып, Саттон-Плейс телефондарынан Женева мен Джорджиядағы достарына, сондай-ақ Каракаста және Кейптаундағы туыстарына қоңырау шалған. Олардың достық әңгімелерінің құны, әрине, Саттон-Плейс шотына есептелді. 1963 жылы Алан Уикерге берген телеинтервьюінде Гетти қонақтар төлемдік телефонды пайдалануды қалап, осылайша ақшаны үнемдеуге тырысатынын айтты. 18 айдан кейін ол "Саттоннан адам ағыны басылды. Үйді басқару және жұмыс істеу қалыпты жағдайға келді. Осымен төлемдік телефон алынып тасталды және үй телефондарындағы құлыптар алынды".

Кейінгі жылдар және өлім

1960 жылғы 30 маусымда Гетти досының туысы, Норфолктің 16-шы герцогы үшін 21 жасқа толу мерекесін өткізді, бұл жаңадан сатып алынған Саттон Плейс үйіне қонақ шақыру рәсімі болды. Тойға келгендер Геттидің қиыншылдығына ашуланды, мысалы, темекі ұсынбауы және барлығын креозоттан жасалған көшпелі дәретханаларды сыртта пайдалануға мәжбүрледі. Шамамен сағат 22:00-де Лондоннан келген бөгет ойыншылары тойға келді, бұл бұрыннан толы залды одан әрі толтырып, шамамен 20 000 фунт стерлинг сомасындағы зиян келтірді. Оқиғаның сәтсіздігі Геттиді күлкіге қалдырды және ол ешқашан тағы да үлкен той өткізбеді. Гетти 74 жасында әрдайым 16-18 сағат жұмыс істеп, әлемдегі өзінің істерін қадағалап, еңбекқор болып қала берді. Гетти 1950 жылдары ағылшын интерьер дизайнері Пенелопа Китсонмен танысып, оған өзінің үйлерін және жаңадан іске қосылған мұнай танкерлерінің қоғамдық бөлмелерін безендіруді тапсырды. 1960 жылдан бастап Китсон Саттон Плейс жеріндегі коттеджде тұрды. Гетти мен Китсонның қарым-қатынасы платондық болды, Гетти оны жоғары құрметтеді және оған сенім артты. Геттидің секске деген құштарлығы 80 жасқа дейін де тоқтамады. Ол өзінің қуатын сақтау үшін H3 атты тәжірибелік дәріні қолданды. Гетти қайтыс болғаннан кейін маңызды мұраны тек Китсон ғана алды: Гетти Ойлдың 5000 акциясы, оның құны 1980 жылдары екі есеге өсті, сондай-ақ ай сайынғы 1167 долларлық табыс.

Цитаталар

Оксфорд цитаталар сөздігінің 8-ші басылымында Дж. Пол Геттидің бір жазбасы бар: "Егер сіз ақшаңызды санап шыға алсаңыз, онда сіз шын мәнінде бай адам емессіз".

Жарияланған еңбектер

Гетти, Джей Пол. Джордж Ф. С. Ф. және Дж. Пол Геттидің 1903 жылдан 1939 жылға дейінгі ірі мұнай бизнесінің тарихы. Лос-Анджелес?, 1941,
Гетти, Дж. Пол. Еуропа XVIII ғасырда. [Санта-Моника, Калифорния.]: жеке басылым, 1949,
Ле Вэйн, Этель және Дж. Пол Гетти. Жинақтаушының таңдауы: Еуропа арқылы өнеріне арналған саяхаттың хроникасы. Лондон: В. Х. Аллен, 1955,
Гетти, Дж. Пол. Менің өмірім және менің табысым. Нью-Йорк: Дуэлл, Слоан және Пирс, 1963,
Гетти, Дж. Пол. Жинақтаудың қуанышы. Нью-Йорк: Хоторн Букс, 1965,
Гетти, Дж. Пол. Бай болудың жолы. Чикаго: Playboy Press, 1965,
Гетти, Дж. Пол. Алтын ғасыр. Нью-Йорк: Trident Press, 1968,
Гетти, Дж. Пол. Табысты басшы болудың жолдары. Чикаго: Playboy Press, 1971,
Гетти, Дж. Пол. Менің көзқарасымша: Дж. Пол Геттидің өмірбаяны. Энглвуд Клиффс, Нью-Джерси: Prentice Hall, 1976.