Кіріспе

Барлық тіршілік, материя, болмыс циклдары Самсара (деванагари: संसार) – пали және санскрит тілдеріндегі сөз, ол «айналу» және «дүние» дегенді білдіреді, бұл термин «циклдік өзгерістерді» немесе, әдеттегідей, «шеңберде қайталауды» білдіреді. Самсара трансмиграция/реинкарнация, кармалық цикл немесе Пунаржанман, сондай-ақ «мақсатсыз іздену, саяхаттау немесе жалпыға ортақ өмір циклы» ретінде аталады. Самсара тұжырымының тамыры пост-ведалық әдебиетте жатыр; аталған теорияның өзі Ведаларда талқыланбаған. Ол дамыған нысанда, бірақ егжей-тегжейсіз, ертедегі Упанишадтарда пайда болады. Бұл түбірден туған тұжырымдық форма ежелгі мәтіндерде самсарана ретінде кездеседі, ол «тірі жандар мен әлемнің күйлер арқылы, туу мен қайта туу арқылы кезегімен айналуын» білдіреді, бұл процесте ешқандай тосқауыл жоқ. Бұл тұжырым мокша тұжырымымен қарама-қарсы қойылады, ол мукти, нирвана, ниббана немесе кайвалья деп те аталады, және бұл мақсатсыз іздену циклінен құтылуды білдіреді. Бұл идея Веданың Самхита қабаттарында айтылса да, онда нақты түсіндірме жоқ, ал идея алғашқы Упанишадтарда толыққанды дамиды. Дэмиен Кьюн «циклдік туу мен өлім» тұжырымы шамамен 800 ж.б.д. пайда болғанын мәлімдейді. Самсара сөзі Мокшамен бірге бірнеше маңызды Упанишадтарда кездеседі, мысалы, Катха Упанишадасының 1.3.7-ші аятында, Шветашватара Упанишадасының 6.16-шы аятында, Майтри Упанишадасының 1.4 және 6.34-ші аяттарында. Самсара сөзі Самсритимен байланысты, соңғысы «дүниелік өмірдің бағыты, трансмиграция, ағыс, схема немесе арна» дегенді білдіреді. Веда мәтінінің ең ертедегі қабаттарында өмір тұжырымы, одан кейін жақсылықтар (ерекшеліктер) немесе жамандықтар (кемшіліктер) негізіндегі жұмақ пен тозақтағы өмір туралы мәліметтер келтіріледі. Алайда, ежелгі Ведалық ришилер бұл өлімнен кейінгі өмір туралы идеяны тым қарапайым деп сынады, себебі адамдар бірдей моральдық немесе аморальдық өмір сүрмейді. Жақсылыққа толы өмірлердің арасында, кейбіреулері жақсырақ болады; ал жамандық та түрлі дәрежеде болады, сондықтан мәтіндер Яма құдайының түрлі дәрежедегі жақсылық немесе жамандыққа ие адамдарды «немесе, және тең емес» әділдікпен соттап, сыйлауының әділдігіне күмәнді екенін көрсетеді. Олар адамның жасаған жақсылықтарына қарай жұмаққа немесе тозаққа баратынын, ал олардың жақсылықтары таусылғанда қайта дүниеге келіп, жаңа өмір бастайтынын енгізді. Бұл идея ежелгі және орта ғасырлық мәтіндерде, мысалы, Махабхаратаның 6:31-ші бөлімінде және Деви Бхагавата Пурананың 6.10-шы бөлімінде өмір, өлім, қайта туу және қайтадан өлім циклі ретінде көрінеді. Самсара идеясы Ригведа сияқты кейінгі Ведалық мәтіндерде кездеседі, бірақ теория жоқ. Сайерс бойынша, Веда әдебиетінің ең ертедегі қабаттарында ата-бабаларға табыну және сраддха (ата-бабаларға тамақ сыйлау) сияқты рәсімдер көрсетілген. Араньякалар мен Упанишадтар сияқты кейінгі Веда мәтіндері реинкарнацияға негізделген басқа сотериологияны көрсетеді, олар ата-бабалардың рәсімдеріне аз көңіл бөледі және бұрынғы рәсімдерді философиялық тұрғыдан түсіндіре бастайды, бірақ бұл идея әлі толыққанды дамымаған. Бұл идеялар ертедегі Упанишадтарда толыққанды дамиды, бірақ онда да талқылау нақты механизмдік егжей-тегжейлі мәлімет бермейді. Б.з.д. 1-мыңжылдықтың ортасынан бастап буддизм, джайнизм және индуизм философиясының әртүрлі мектептері сияқты әртүрлі дәстүрлерде егжей-тегжейлі ілімдер ерекше ерекшеліктерімен гүлдейді. Ежелгі заманда кімге кімнің ықпал еткендігі туралы дәлелдер аз және болжамды, ал Самсара теорияларының тарихи дамуы өзара әсерлермен қатар жүрген болуы мүмкін.

Пунармриту: өлімнен қайтару

Самсара көбінесе тірі жандардың (джива) қайта тууы және реинкарнациясы (пунаржанман) ретінде сипатталса, осы идеяның тарихи дамуы адам өмірінің нағыз мәні неде және адамдар бір рет қана өле ме деген сұрақтардан басталды. Бұл алдымен Пунармртю ("қайта өлім") және Пунаравртти ("қайта оралу") ұғымдарына әкелді. Самсара барлық үнді діндері ортақ пайдаланатын болмыстың табиғатының негізгі теориясына айналды. Джон Боукердің сөзіне қарағанда, адам ретінде қайта туу – «қайта туу тізбегін үзуге және осылайша мокшаға, босатылуға қол жеткізуге мүмкіндік беретін сирек мүмкіндік» ретінде ұсынылды. Әрбір үнді рухани дәстүрі осы рухани босатуға жететін өз болжамдарын және жолдарын (марга немесе йога) әзірледі, ал кейбіреулері Jivanmukti (осы өмірде босату және бостандық) идеясын дамытса, енді біреулері Videhamukti (өлімнен кейінгі босату және бостандық) көзқарасын ұстанды. Шрамана дәстүрлері (буддизм және джайнизм) б.з.б. 6-ғасыр шамасында жаңа идеяларды енгізді. Олар қайта туу, қайта өлім және азаптың мәнін орталыққа қойып, діни өмірдің бастауына ерекше мән берді. Шраманалар самсараны бастауы жоқ, циклдік процесс ретінде қарастырды, онда әр туылу мен өлім – осы процестегі белгілі бір нүктелер, ал рухани босату – қайта туу мен қайта өлімнен құтылу. Самсаралық қайта туу және қайта өлім туралы идеялар осы діндерде түрлі терминдермен талқыланады, мысалы, буддизмнің көптеген ерте пали сутталарында Агатигати термині қолданылады.

Идеялардың дамуы

Әр түрлі діндерде, самсара теориялары тиісті үнді дәстүрлерінде дамыған кезде, әртүрлі құтқару ілімдеріне баса назар аударылды. Мысалы, Обейсекере атап көрсеткендей, өздерінің самсара теорияларында индуистік дәстүрлер Атманды, яғни өзіндікті қабылдап, оны әр тірі жанның өзгермейтін мәні деп мәлімдеді, ал буддистік дәстүрлер мұндай жанның бар екенін жоққа шығарды және Анатта тұжырымдамасын жасады. Құтқарылу (мокша, мукти) индуистік дәстүрлерде Атман (өзіндік) және Брахман (жалпыға ортақ шындық) ұғымдары арқылы сипатталды, ал буддизмде ол (нирвана, ниббана) Анатта (өзіндік жоқтығы) және Шүнйата (бослық) ұғымдарымен түсіндірілді. Аживика дәстүрі самсараны еріксіздік тұжырымдамасымен байланыстырды, ал джайнизм дәстүрі еркін ерікпен бірге жан ұғымын ("джива" деп аталады) қабылдады, бірақ самсарадан босану құралы ретінде аскетизм мен іс-қимылды тоқтатуға баса назар аударды, оны құлдық деп атады. Индуизм мен буддизмнің әртүрлі тармақтары ерік бостандығын қабылдады, аскетизмнен аулақ болды, бас тарту және монастырлық өмірді қабылдады, сондай-ақ болмыстың нағыз табиғатын түсіну арқылы құтқарылу туралы өз идеяларын дамытты.

Индуизмдегі

Индуизмде самсара – Атманның сапары. Дене өледі, дейді индуистік дәстүрлер, бірақ Атман емес, ол мәңгілік шындық деп саналады, жойылмас және бақытқа толы. Барлық нәрсе және барлық өмір байланысқан, циклдік және екі нәрседен тұрады: Өзің (Атман) және дене (материя). Бұл мәңгілік Өзің, яғни Атман, ешқашан қайта тумайды, ол өзгермейді және индуистік сенімде өзгермейді. Керісінше, дене мен жеке тұлға өзгеріп отырады, үнемі өзгеріске ұшырайды, туып, өледі. Қазіргі карма осы өмірдегі болашақ жағдайларға, сондай-ақ болашақ өмір формалары мен салаларына әсер етеді. Индуистердің өмірге деген көзқарасы бойынша, жақсы ниет пен іс-әрекеттер жақсы болашаққа, ал жаман ниет пен іс-әрекеттер жаман болашаққа алып келеді. Самсара жолы Атманға әрбір туғанда оң немесе теріс карма жасауға және мокшаға жету үшін рухани күш-жігер жұмсауға мүмкіндік береді. Ұлыстық өмір, дхармаға сәйкес іс-әрекеттер индуистердің пікірінше, осы өмірде немесе болашақ өмірде жақсы болашаққа үлес қосады. Индуизм дәстүрлерінің қасиетті кітаптарының бір бөлігі болып табылатын Упанишадтар негізінен самсарадан өзін-өзі босатуға бағытталған. "Бхагавад-гита" азаттыққа жетудің әртүрлі жолдарын талқылайды. Харольд Ковардтың айтуынша, Упанишадтар "адам табиғатының кемелденуіне қатысты өте оптимистік көзқарас" ұсынады, ал осы мәтіндердегі адам күш-жігерінің мақсаты – самсараны тоқтату үшін өзін-өзі кемелдендіру және өзін-өзі тануға үздіксіз сапар. Упанишадтық дәстүрлердегі рухани ізденістің мақсаты – ішкі, нағыз Өзіңді табу және өзіңді тану, бұл жағдай бостандықтың бақытты күйіне, мокшаға жеткізеді деп саналады.

Индуизм дәстүрлерінің арасындағы айырмашылықтар

Барлық индуистік дәстүрлер мен Даршаналарда самсара тұжырымы ортақ, бірақ олар егжей-тегжейлі мәліметтерде және самсарадан құтылу күйін қалай сипаттауда әртүрлі. Самсара – бұл үнемі өзгеріп отыратын уақытша шындық немесе Майя (көрініс, иллюзия) әлеміндегі қайта туу циклі, ал Брахман – ешқашан өзгермейтін, мәңгілік шындық (Сат) ретінде анықталады, ал мокша – Брахманды түсіну және самсарадан босау. Мадвачарьяның Двайта Веданта дәстүрі сияқты индуизм дәстүрлері теистік болжамды қолдайды, жеке жандар мен Брахман (Вишну, Кришна) екі бөлек шындық екенін көрсетеді, Вишнуға деген сүйіспеншілікпен берілу самсарадан босатудың жолы болып табылады, Вишнудың құрметі мокшаға жеткізеді және рухани босату тек өмірден кейін (видехамукти) мүмкін болады. Ади Шанкараның индуизмнің Адвайта Веданта дәстүрі сияқты екілік емес дәстүрлер монистік болжамды қолдайды, жеке Атман мен Брахман бір екенін және білімсіздік, импульсивтілік және жалқаулық ғана самсара арқылы азапқа әкеледі деп мәлімдейді. Шындығында, ешқандай екілік жоқ, медитация және өзіңді білу – босануға апаратын жол, жаныңның Атманы Брахманмен бірдей екенін түсіну – мокша, ал рухани босату осы өмірде (живанмукти) қол жетімді. Самсара доктринасының тұжырымдық жүйесі джайнизм дәстүрлері мен басқа үнді діндері арасында ерекшеленеді. Мысалы, джайна дәстүрлерінде жан (джива) шындық ретінде қабылданады, индуизм дәстүрлеріндегідей, бірақ будда дәстүрлерінде қабылданбайды. Алайда, самсара немесе қайта туу циклі джайнизмде нақты басталуы мен аяқталуы бар. Жан өз саяхатын бастапқы күйде бастайды және самсара арқылы үнемі дамитын саналық континуумінде өмір сүреді. Кейбіреулері жоғарырақ деңгейге жетеді, ал кейбіреулері төмендейді, бұл қозғалысты карма басқарады. Сонымен қатар, джайна дәстүрлері Абхавья (жетілмейтін) немесе мокшаға (босануға) ешқашан жете алмайтын жандар класы бар деп санайды. Абхавья күйіне қасақана жасалған зұлымдықтан кейін кіреді. Джайнизм жандарды әрқайсысы карма самсара циклында жеке-жеке деп санайды және индуизмнің Адвайта стиліне немесе буддизмнің Адвайта стиліне сәйкес келмейді. Жан циклдеген сайын, джайнизм дәстүрлері оның бес түрлі денеден өтетініне сендіреді: жер денелері, су денелері, от денелері, ауа денелері және өсімдіктер. Адамның және адам емес организмдердің барлық іс-әрекеттері, мысалы, жаңбыр, егін шаруашылығы, тамақтану және тіпті тыныс алу кезінде кішкентай тірі жандар туып, өледі, олардың жандары үнемі денелерін ауыстырып отырады деп есептеледі. Джайнизмде кез келген тіршілік түрін, адамды қоса алғанда, мазалау, зақымдау немесе өлтіру күнә болып саналады, бұл теріс кармалық салдарға әкеледі. Алайда, бұл көзқарас джайнизмде тарихи түрде талқыланған және әртүрлі джайна секталары әртүрлі пікірлер білдірген, әсіресе Шветамбара сектасы әйелдердің де самсарадан босануға қол жеткізе алатынына сендіреді. Буддистік мәтіндер өсімдіктер мен кішігірім тіршілік формаларын зақымдауды немесе өлтіруді тікелей немесе нақты айыптамайтын болса, джайна мәтіндері айыптайды. Джайнизм өсімдіктерге және кішігірім тіршілік формаларына зиян келтіруді жаман карма деп санайды, бұл жанның самсарасына кері әсер етеді. Алайда, буддизм мен индуизмнің кейбір мәтіндері адамды барлық тіршілік формаларына, соның ішінде өсімдіктер мен тұқымдарға зиян келтіруден сақтандырады.

Буддизмде

Джефф Уилсонның айтуынша, буддизмдегі самсара – «бастапқысы да, соңы да жоқ, өмір, өлім және қайта тудың азапқа толы циклі». Бұл тіршілік доңғалағы (Бхавачакра) деп те аталады, ол буддалық мәтіндерде пунарбхава (қайта туу, қайта айналу) терминімен жиі еске алынады; осы тіршілік циклынан құтылу, Нирвана – буддизмнің негізі және ең маңызды мақсаты болып табылады. Самсара буддизмде, басқа да үнді діндері сияқты, тұрақты деп есептеледі. Пол Уильямс айтады: «Буддалық ойда осы тұрақты самсараны қозғаушы күш – карма, және "аң-бетімді иемденуден кейін, әрбір қайта тууда адам туады және өледі, өз кармасының мүлдем жеке тұлғасыз себептік табиғатына сәйкес басқа жерде қайта туылады; осы туудың, қайта туудың және қайтыс болудың шексіз циклі – самсара". Барлық будда дәстүрлері қабылдайтын Төрт асыл шындық осы самсарамен байланысты қайта пайда болуды (қайта туу) және оған байланысты азап шегу циклдерін тоқтатуға бағытталған. Джайнизм сияқты, буддизм де өз самсара теориясын дамытты, ол уақыт өте келе қайта туу мен қайтыс болудың шексіз циклдері бойынша дүниенің доңғалағы қалай жұмыс істейтіндігі туралы механикалық егжей-тегжейлі мәліметтерді жетілдірді. Ертедегі будда дәстүрлерінде самсара космологиясы өмір доңғалағы қайта айналатын бес әлемнен тұрды. Кейінгі дәстүрлерде бұл тізім қайта туылған алты әлемнің тізіміне дейін ұзарды, оған бұрынғы дәстүрлерде құдайлар әлеміне кірген жартылай құдайлар (асуралар) қосылды. "Аштық жұлдыз, көктегі, тозақтық әлемдер" ретімен қазіргі будда дәстүрлерінің көптеген рәсімдік, әдеби және моральдық салаларын құрайды. Дегенмен, буддалық мәтіндер қайта туудың толыққанды теориясын жасады, дейді Стивен Коллинз, қайтыс болу қорқынысынан туған, амата (өлімнен босату) деп аталатын жағдай, ол Нирванамен бірдей деп есептеледі.

Сикхизмде

Сикхизм самсара (кейде сикх мәтіндерінде самсара деп жазылады) ұғымдарын, карма және уақыт пен өмірдің циклдік табиғатын қамтиды. Алайда, Арвинд Пал Сингх Мандаирдің сөзіне сәйкес, сикхизмдегі самсара тұжырымы индуизмнің көптеген дәстүрлердегі самсара тұжырымынан маңызды жағынан өзгеше. Сикхизм, ежелгі үш үнді дәстүрі сияқты, дене жойылады, қайта туу циклі бар және әрбір қайта туу циклінде азап бар деп санайды. Сикхизмнің осы ерекшеліктері, самсараға және Құдайдың кеңшілігіне сенуімен бірге, Вайшнавизмдегідей индуизмнің бхакти бағытындағы кейбір кіші дәстүрлеріне ұқсас. Сикхизм джайнизмде ұсынылған аскетикалық өмірдің азаттыққа жететін жол екеніне сенбейді. Керісінше, ол саңсарадан азат болу үшін үй иесінің өмірі мен қоғамдық қатысуды, сонымен қатар Гуру ретінде Бір Құдайға құлшылық етуді бағалайды.