Кіріспе

Сэр Томас Браун (19 қазан 1605 – 19 қазан 1682) – ағылшын ғылымында көп салаға қаныққан білуші және ғылым мен медицина, дін және эзотерика сияқты алуан түрлі салалардағы білімін көрсететін әртүрлі еңбектердің авторы. Оның жазбалары табиғат әлеміне деген терең құштарлықты білдіреді, оған Бэконның зерттеулерінен бастау алған ғылыми революцияның әсері тиген, сонымен қатар классикалық және Библиялық көздерге сілтемелермен, оның жеке ерекшеліктерімен толы. Көптеген жағдайда мұңды мінезді деп сипатталғанымен, Браунның жазбалары да өткір ой және нәзік юмормен ерекшеленеді, ал оның әдеби стилі жанрға қарай өзгеріп, бай және бірегей прозаны құрайды – қарапайым жазбалардан бастап, тегіс барокко сөздеріне дейін.

Ерте өмір

Томас Браун 1605 жылғы 19 қазанда Лондонның Чипсайд қаласындағы Сент-Майкл приходінде дүниеге келді. Ол Уптондан келген жібек саудагері Томас Браун мен Льюс қаласынан шыққан Пол Гарравейдің қызы Энн Браунның кіші ұлы болды. Оның үлкен ағасы және екі әпкесі болған. Бірнеше буын бойы Уптон қаласында тұрған отбасы "көз тартарлықтай маңызды адамдар" еді, олар "сол аймақтағы беделді отбасылармен туысқандық байланыс жасады" және олардың тегінде әскери шенділер болған. Браунның анасының әжесі, Елизавета, Генри Биркенхедтің қызы, Англияның Елизавета I патшайымының Жасыл мата кеңсесінің қызметкері және Чешир мен Флинтшир округтарының Корольдік кеңсесінің қызметкері болды. Браунның әкесі оның жас кезінде қайтыс болды, ал анасы Глостер және Ислеворттен шыққан сэр Томас Даттонға үйленді, одан екі қызы дүниеге келді. Браун Винчестер колледжінде білім алды. 1623 жылы Оксфорд университетінің Броудгейтс колледжіне оқуға түсті. 1624 жылғы тамызда колледж Пемброк колледжі болып қайта құрылғанда, Браун студенттік лекция оқуға таңдалды. Ол 1627 жылғы қаңтарда Оксфордты бітірді, содан кейін Падуа және Монпелье университеттерінде медицинаны оқыды, білімін Лейденде аяқтады, онда 1633 жылы медицина ғылымының магістрі дәрежесін алды. 1637 жылы Норвич қаласына қоныстанды және 1682 жылы қайтыс болғанға дейін медицинамен айналысты. 1641 жылы Браун Норфолк графтығының Бурлингхэм Сент-Питер қаласынан Дороти Майлхэмге үйленді. Олардың 10 баласы болды, олардың 6-сы ата-аналарынан бұрын қайтыс болды.

Әдеби мансап

Браунның алғашқы әдеби еңбегі – «Религио Медичи» («Дәрігер діні») болды. 1642 жылы кітаптың рұқсатсыз басылымы жарық көргенде ол таң қалды, онда дәстүрден тыс діни пікірлер қамтылған еді. 1643 жылы ресми мәтін жарық көрді, онда көбірек дау тудырған көзқарастар алынып тасталды. Бірақ бұл дауды тоқтатқан жоқ. Шотланд жазушысы Александр Росс 1645 жылы шыққан «Medicus Medicatus» еңбегінде «Religio Medici»-ге шабуыл жасады. Сол жылы Браунның кітабы Папаның «Index Librorum Prohibitorum» тізіміне енгізілді. 1646 жылы Браун «Псевдодоксия Эпидемика», яки «Көптеген қабылданған сенімдер мен жалпыға белгілі шындықтарға қатысты зерттеулер» атты энциклопедиясын жариялады. Бұл кітап сол кезде кең таралған бірнеше аңызды әдепті және өткір оймен жоққа шығаратын күмәндік жұмыс. Ол Браунның Бэкондық жағын көрсетеді – сол кездегі «Жаңа білім» деп аталатын нәрседен сескенбеген жағын. Бұл кітап ғылым тарихында маңызды, өйткені ол ғылыми журналистиканы дамытуға септігін тигізді. Браунның соңғы жариялаған еңбектері екі философиялық диссертация болды. Олар мазмұны жағынан тығыз байланысты. Біріншісі – «Гидриотафия, урналармен жерлеу, яки Норфолк облысында жақында табылған қабірлік урналар туралы қысқаша хабарлама» (1658), Норфолк облысында 40-тан 50-ге дейін англосаксон жерлеу урналарының табылуынан шабыттанды. Бұл өлім, әлемдегі жерлеу рәсімдері және атақтың уақытшалығы туралы әдеби толғау. Диптихтегі екінші диссертация стилі, тақырыбы және бейнелері жағынан қарсы келді. «Кирдің бағы, яки Квинкунциалдық ромб, яки Ежелгілердің желілі плантациялары, жасанды, табиғи және мистикалық тұрғыдан қарастырылған» (1658) кітабында Браун өнер мен табиғаттағы Платондық формалардың дәлелін көрсету үшін қолданған квинкункс бейнеленген.

Кейінгі өмірі және рыцарлық

Браун періштелердің бар екеніне және әйбарына сенетін. Ол 1662 жылы Бери-Сент-Эдмундс сиқыршылық сотына қатысты, онда Даниядағы ұқсас сот туралы оның айтқан сөзі екі айыпталушы әйелге қатысты қазылар алқасының ой-пікіріне әсер еткен болуы мүмкін, олар кейіннен әйбары жасады деп танылды. 1671 жылдың қараша айында король Чарльз II өзінің сарайшыларымен бірге Норвичке келді. Браунмен кейде хат алмасып тұрған сарайлық Джон Эвелин патшаның сапарынан пайдаланып, Еуропалық атақты "білімді дәрігерге" барып, оның "үйі мен бағы – жұмақ, сирек кездесетін нәрселердің, медальдардың, кітаптардың, өсімдіктердің және табиғи заттардың ең жақсы жинағы бар" деп жазды. Сапары барысында Чарльз Браунның үйіне барды. Патшалық сапарға арналған банкет Сент-Эндрю залында өткізілді. Жергілікті маңызды тұлғаны құрметтеуге міндетті болған Норвич мэрінің аты рыцарлық атаққа ұсынылды. Алайда, мэр бұл құрметтен бас тартып, оның орнына Браунның атын ұсынды.

Өлім және соңынан

Браун 1682 жылғы 19 қазанда, 77 жасқа толған күні қайтыс болды. Ол Норвичтегі Сент-Питер Манкрофт шіркеуінің ғимарат ішінде жерленді. Оның бас сүйегі 1840 жылы жұмысшылар кездейсоқ табытын қайта ашқанда алынып тасталды. Ол 4 шілде 1922 жылға дейін Сент-Питер Манкрофтқа қайта жерленбеді, сол кезде жерлеу тізілімінде оның жасы 317 деп тіркелді. Браунның бас сүйегімен бірге ұрланған табыт тақтасы да табылды, ол екі бөлікке бөлінген, соның бірі Сент-Питер Манкрофтта көрмеге қойылған. Алхимияның кең таралған еңбектеріне сілтеме жасай келе, онда былай деп жазылған: "Amplissimus Vir Dns. Thomas Browne, Miles, Medicinae Dr., Annos Natus 77 Denatus 19 Die mensis Octobris, Anno. Dni. 1682, hoc Loculo indormiens. Corporis Spagyrici pulvere plumbum in aurum Convertit." Латын тілінен аударғанда: "Құрметті азамат Томас Браун, рыцарь, медицина ғылымдарының докторы, 77 жасқа толған, 1682 жылғы 19 қазанда қайтыс болды және осы табытта жатыр. Алхимиялық денесінің күлімен ол қорғасынды алтынға айналдырды." Spagyrici деген жаңа сөздің шығу тегі грек тіліндегі spao – "жарып ашу" және ageiro – "жинау" сөздерінен алынған, бұл Парацельс өзінің медицинаға бағытталған алхимиясын анықтау үшін жасаған жаңа сөз. Браунның табыт тақтасындағы өлеңдері, Парацельстің және оның швейцариялық дәрігер әріптестерінің жинақталған еңбектері, оның кітапханасында тізімделген, бұл оның кейде Парацельсті сынағанына қарамастан, "Медицинаның Лютері" сияқты, палигенез, физиономия, алхимия, астрология және каббалаға сенгенін көрсетеді. Сэр Томас Браунның кітапханасы 1708 жылға дейін оның үлкен ұлы Эдвардтың қамқорлығында болды. 1711 жылғы қаңтарда Браун мен оның ұлы Эдвардтың кітапханалары аукционға сатылды, онда Ханс Слоан қатысты. Кітапханадан алынған басылымдар кейіннен Британ кітапханасының негізгі жинағына қосылды.

Әдебиетке әсері

Браун ағылшын тіліндегі ең бірегей жазушылардың бірі саналады. Оның ой-қиялының жаңартылуы мен тапқырлығы оның барлық қызметін қызығушылыққа толы етті; ал маңызды мәселелерде оның стилі, көбінесе әшекейлі және латын тіліне жақын болса да, әсем әдебиеттің ең биік деңгейіне жетеді. Ол идеялар тарихында парадоксалды және екіұшты орынға ие, бір жағынан – шын ниетті христиан, екінші жағынан – жаңа тәжірибелік ғылымды қолдаушы және ежелгі эзотерикалық білімнің жақтасы. Осы себептерге байланысты бір әдеби сыншы оны «Англия шіркеуіндегі мистицизммен нұрланған ғылыми ақылдың мысалы» деп бағалаған. Дегенмен, Браунның күрделі ойлау процестерінің лабиринттік сипаты, оның жоғары стильденген тілі, діни, классикалық және заманауи білімге, сондай-ақ эзотерикалық авторларға жасаған көптеген сілтемелері оның белгісіз, аз оқылған және осылайша, дұрыс түсінілмеуіне себеп болатын факторлар болып табылады. Жаңа сөздерді жасау шебері Браун Оксфорд ағылшын тілінің сөздігіндегі ең көп сілтеме жасалған көздер тізімінде 69-шы орында тұр. Ол OED-де сөзді алғаш рет қолданудың 775 жазбасын, сөздің алғашқы айғағы туралы 4131 жазбаны және сөздің нақты бір мағынасының алғашқы айғағы ретінде 1596 сілтемені қамтиды. Оның көптеген ғылыми немесе медициналық сипаттағы жаңа сөздерінің мысалдары: «амбидекстрлік», «көне замандық», «аналогтық», «шамамен», «аскеттік», «аномалиялық», «ет жегіш», «бірге өмір сүру», «кома», «компенсациялау», «компьютер», «криптография», «цилиндрлік», «бұзылу», «ерготизм», «электр», «шаршау», «қатыгездік», «фолликула», «генератор», «гимнастика», «галлюцинация», «шөптесін», «холокост», «құрделілік», «туған жерлік», «қайырлылық», «әдеби», «қимыл», «мигрант», «шырыш», «дала», «простата», «полярлық», «ерте пісіп қалу», «жасөсперімдік», «емдік», «өзіне-өзі қол жұмсау», «сыртқы», «соңғы» және «ветеринар». Оның әдеби стилінің ықпалы төрт ғасырға созылады. 19 ғасырда Браунның беделін романтиктер жаңғыртты. Томас Де Квинси, Сэмюэл Тейлор Колридж және Чарльз Лэмб (өзін Браунды қайта ашқан деп есептеген) оның жанкүйерлері болды. Карлайл да оның ықпалында болды. Композитор Уильям Алвин 1973 жылы Браунның «Гидротафия, қабірлер» атты әдеби туындысының ырғақты үлгілеріне негізделген симфония жазды. Аргентиналық жазушы Хорхе Луис Борхес өзінің алғашқы туындысынан бастап, «Буэнос-Айрес құштарлығы» (1923) және соңғы жылдарына дейін өзінің әдеби шығармаларында Браунға сілтеме жасады. Ол Браунды «ағылшын тіліндегі ең ұлы прозашы» деп сипаттады.

Тану

XVIII ғасырда Сэмюэл Джонсон, Браунның латын тіліне деген құмарлығын бөліскен, оның қысқаша өмірбаянын жазды, онда Браунды адал христиан ретінде мақтап, прозасын бағалады. Англиялық жазушы Вирджиния Вулф 1923 жылы оның туралы екі қысқа эссе жазды, онда: "Сэр Томас Браунның еңбектерін жақсы көретін адамдар аз, бірақ оларды жақсы көретіндер – жер бетінің тұзы" деп атап көрсетті. Клайв Джеймс Браун туралы эссені өзінің "Мәдени ұмытылу" жинағына қосты. Джеймс Браунның стилін және ерекшелігін жоғары бағалап, Браунның жазған әр нәрсесімен "жаңа монета соғып шығаратынын" айтты.

Портреттер мен бейнелеу өнеріндегі әсері

Лондонның Ұлттық портрет галереясында Джоан Карлильдің 1641 және 1650 жылдар аралығында салған, сэр Томас Браун мен оның әйелі Доротидің портреті сақталуда. Жақындағы мүсіндік портреттердің қатарында Генри Альфред Пеграмның 1905 жылы Норвичте урнамен ойға далған сэр Томас Браунның мүсіні бар. Бұл мүсін Хеймаркеттегі орталық орында, Санкт-Петер Манкрофт шіркеуінен шалқап жатқан және оның үйіне жақын орналасқан. 19 қазан 1905 жылы ашылған мүсін 1973 және 2023 жылдары бастапқы орнынан жылжытылды. 1931 жылы ағылшын суретшісі Пол Нэш өзі таңдаған кітапқа иллюстрация салуға шақырылды. Нэш сэр Томас Браунның «Урнадағы жерлеу» және «Кирдің бағы» атты еңбектерін таңдап, баспагерге Браунның «Дискурстеріне» қосатын 32 суреттен тұратын жинақты ұсынды. Бұл басылым 1932 жылы жарық көрді. Нэштің «Urne Burial: Teeth, Bones and Hair» деп аталатын қаламмен салған суреті Бирмингем мұражайларының қорында сақталады. 2005 жылы Браунның дүниеге келгеніне 400 жыл толуына орай Роберт Майлхэм күміс пен қоладан кішкентай тұрған мүсінді жасады. 2016 жылы Питер Родульфо мен Марк Бэррелл суретшілері Браунды Солтүстік теңіздің сиқырлы реализмі өнер қозғалысының құрметті атасы деп жариялады. Олар сонымен қатар Браунның «Musaeum Clausum» жинағынан алынған заттарды суретте бейнеледі.