Кіріспе

Жапонияда бұрын және қазір қолданылған күнтізбелер

Жапон күнтізбесінің түрлері ресми және ресми емес жүйелердің кең ауқымын қамтиды. Қазіргі уақытта Жапония Грегориан күнтізбесін қолданады, сонымен қатар қазіргі императордың билік ету жылдарымен жылды белгілейді. Жазбаша түрі ISO 8601 стандартына сәйкес жылдан, содан кейін айдан және соңында күнден басталады. Мысалы, 2003 жылдың 16 ақпаны 2003年2月16日 немесе 平成15年2月16日 деп жазылуы мүмкін (екіншісі – билік жыл санау жүйесі бойынша). 年 сөзі "nen" деп оқылады және "жыл" дегенді білдіреді, 月 сөзі "gatsu" деп оқылады және "ай" дегенді білдіреді, ал 日 (көбінесе) "nichi" деп оқылады (оның айтылуы алдында тұрған санға байланысты, төменде қараңыз) және "күн" дегенді білдіреді. 1873 жылы Грегориан күнтізбесі енгізілгенге дейін, негізгі күнтізбе ай-күндіздік қытай күнтізбесіне негізделген.

Тарих

Ғасырлар бойы Жапония жылдарды белгілеу үшін төрт жүйеге дейін қолданды: қытайлық алты жылдық цикл, жапондық дәуір атауы (дәуір атауы) жүйесі, және ортақ дәуір (西暦) жүйесі. Бірақ XXI ғасырда дәуір жүйесі (генго) және батыс жүйесі (сейреки) ғана кеңінен қолданылып келеді.

Қытай күнтізбесі

Қытайдың ай-күн күнтізбесі VI ғасырдың ортасында Корея арқылы Жапонияға енгізілді. Содан кейін Жапония өз күнтізбесін әртүрлі қытай күнтізбесінің әдістерін пайдаланып есептеді, ал 1685 жылдан бастап қытай әдістерінің жапондық нұсқаларын қолданды. Оның алты жылдық циклы жиі дәуір атауларымен бірге қолданылды, мысалы, жоғарыда көрсетілген 1729 жылғы Исе күнтізбесі "Кёхоның 14-ші жылы, цути но то но тори" деп белгіленген, яғни...

Қазіргі заманда ескі қытай күнтізбесіге көбінесе назар аударылмайды; Ай жаңа жылы тойлаулар қытай және басқа азиялық иммигранттар қауымдастықтарымен шектеледі. Дегенмен, оның ықпалы "жақсы және жаман күндер" (төменде сипатталғандай), әр айдың атауының дәстүрлі мағыналары және қазіргі жапон күнтізбесінің басқа да ерекшеліктерінде әлі де сезіледі.

Ера атаулары (генго)

Жапондық дәуір атауы (дәуір атауы) жүйесі де Қытайдан енгізілген және 701 жылдан бері үздіксіз қолданылуда. Қазіргі биліктегі император өзінің билік мерзімімен байланысты атауды таңдайды; 1868 жылға дейін бір императордың билігі кезінде маңызды оқиғаны еске алу үшін бірнеше атау таңдалуы мүмкін еді. Мысалы, император Комейдің билігі (1846–1867) жеті дәуірге бөлінген, олардың біреуі бір жыл ғана созылған. Бұл атау жеке және жеке кәсіпкерлікте де жиі қолданылады. Қазіргі дәуір, Рейва, 2019 жылдың 1 мамырында ресми түрде басталды. Жапон үкіметі жаңа дәуірдің атауын 2019 жылдың 1 сәуірінде, Нарухитоның таққа отыруына бір ай бұрын жариялады.

Жапон императорлық жылдары (kōki немесе kigen)

Бұл күнтізбе император Джиммудың б.з.б. 660 жылы Жапонияны құрған күніне негізделген. Мысалы, б.з.б. 660 жыл Коки 1 деп есептеледі. Ол алғаш рет 1873 жылы ресми күнтізбеде қолданылды. Коки 2600 (1940) ерекше жыл болды. 1940 жылғы жазғы Олимпиада ойындары мен Токио ЭКСПО-сы мерейтойлық шаралар ретінде жоспарланған, бірақ Екінші Қытай-Жапон соғысының салдарынан өткізілмеді. Жапондық әскери-теңіз күштерінің Zero Fighter ұшағы осы жылдың құрметіне аталған. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін АҚШ Жапонияны оккупациялап, шенеуніктердің коки қолдануын тоқтатты. Бүгінде коки көбінесе сот практикасында ғана қолданылады. Күнтізбе ресми түрде коки жылдарына негізделген, және Грегориан күнтізбесімен шамалас формула қолданылады: егер коки жыл саны төртке бөлінсе, ол кезекті жыл болып есептеледі, бірақ егер жыл санынан 660-ты шығарғандағы қалдық 100-ге бөлініп, 400-ге бөлінбесе. Мысалы, Коки 2560 жыл (а.д. 1900) 4-ке бөлінеді; бірақ 2560 - 660 = 1900, ол 100-ге бөлінеді, бірақ 400-ге бөлінбейді, сондықтан Коки 2560 (1900) жыл әлемнің көп бөлігіндегідей кезекті жыл емес еді.

Григориан күнтізбесі (seireki)

Күндік григориан күнтізбесіне негізделген Ортақ дәуір (西暦) жүйесі алғаш рет 1873 жылы Жапонияның Мейдзи дәуіріндегі жаңғыртудың бір бөлігі ретінде енгізілді, және әрқайсысының басталуын және аяқталуын көрсететін арнайы аталатын күндер немесе Засетсу (雑節) бар. Бұл жүйе 1685 жылы сарай астрономы Шибукава Шункай қытайдан бейімделді, ол жергілікті климатқа және туған Жапонияның табиғатына сәйкес есімдерді қайта жазды. Бүгінде төменде тізілген бұл "шағын маусымдар" туралы білу және оларды қадағалау үшін қосымшаны жүктеуге болады:

24 секки

Микросезон саны Дәстүрлі даталар Жапон атауы Романизация Ағылшынша мағынасы Риссун (立春) (көктемнің басталуы) 1 ақпан 4–8 東風解凍 Харуказе кори о току Шығыс желі қалың мұзды ерітеді. 2 ақпан 9–13 黄鶯睍睆 Коуо кенкан су Біріне құсқырлар ән салады. 3 ақпан 14–18 魚上氷 Уо кори о изуру Мұз жарылып, балықтардың шығуына мүмкіндік береді. Усуи (雨水) (Жаңбыр суы) 4 ақпан 19–23 土脉潤起 Тсучи но шо уруои олору Жаңбыр жауып, топырақты ылғалдандырады. 5 ақпан 24–28 霞始靆 Касуми хажимэте танабику Жер бетінде тұман жатыр. 6 наурыз 1–5 草木萌動 Сомоку мобаэ изуру Ағаштар мен өсімдіктер бүршік жарады. Кейчицу (啓蟄) (Жәндіктердің оянуы) 7 наурыз 6–10 蟄虫啓戸 Сугомори мушито о хираку Ұйқыдағы жәндіктер оянып шығады. 8 наурыз 11–15 桃始笑 Момо хажимэте саку Шабтай ағаштары гүлдей бастайды. 9 наурыз 16–20 菜虫化蝶 Намуши чо то нару Кабақ ақшықтары құрғақтан шығады. Шунбун (春分) (Көктемгі күн мен түн теңелуі) 10 наурыз 21–25 雀始巣 Сузумэ хажимэте суку Құйрықтар ұя салады. 11 наурыз 26–30 櫻始開 Сакура хажимэте саку Шері гүлдері гүлдей бастайды. 12 наурыз 31 – сәуір 4 雷乃発声 Каминари сунавачи коэ о хассу Алыстан нұсқаулы дауыс естіледі. Цинмин (清明) (Жасыл) 13 сәуір 5–9 玄鳥至 Тсубамэ китару Оңтүстіктен қарлығаштар оралады. 14 сәуір 10–14 鴻雁北 Коган каэру Жабайы қаздар солтүстікке ұшып кетеді. 15 сәуір 15–19 虹始見 Нижи хажимэте аравару Жаңбырлақтар пайда болады. Кокуу (穀雨) (Астық жаңбыры) 16 сәуір 20–24 葭始生 Аши хажимэте шозу Қамыстар өсе бастайды. 17 сәуір 25–29 霜止出苗 Шимо ямитэ наэ изуру Күріш көшеттері өседі. 18 сәуір 30 – мамыр 4 牡丹華 Ботан хана саку Пион гүлдері гүлдейді. Ликсия (立夏) (Жаздың басталуы) 19 мамыр 5–9 蛙始鳴 Кавазу хажимэте наку Бақалар құқырауға кіріседі. 20 мамыр 10–14 蚯蚓出 Мимидзу изуру Құрттар жер бетіне шығады. 21 мамыр 15–20 竹笋生 Такэноко шозу Бамбук түбірлері өседі. Шоман (小満) (Кіші толы) 22 мамыр 21–25 蚕起食桑 Кайко окитэ кува о хаму Жібекқұрттар шөптесін жапырақтарымен тамақтанады. 23 мамыр 26–30 紅花栄 Бэнибана сакау Күлі гүлдейді. 24 мамыр 31 – маусым 5 麦秋至 Муги но токи итару Арпа пісіп, жинауға дайын. Бошу (芒種) (Дәнді егін) 25 маусым 6–10 蟷螂生 Камакири шозу Бұғалық шаңқырлар өседі. 26 маусым 11–15 腐草為螢 Кусарэтару куса хотару то нару Сұңқырлар ылғалды шөптен ұшып шығады. 27 маусым 16–20 梅子黄 Умэ но ми кибаму Жайма пісіп, сарғаяды. Сяжи (夏至) (Жазғы күн тізімі) 28 маусым 21–26 乃東枯 Нацукарэкуса каруру Прунелла гүлдері кеуіп қалады. 29 маусым 27 – шілде 1 菖蒲華 Аямэ хана саку Иристің гүлдері гүлдейді. 30 шілде 2–6 半夏生 Ханге шозу Көпбақты өскіндері. Шошо (小暑) (Кіші ыстық) 31 шілде 7–11 温風至 Ацуказэ итару Жылы жел соғады. 32 шілде 12–16 蓮始開 Хасу хажимэте хираку Лотостар гүлдей бастайды. 33 шілде 17–22 鷹乃学習 Така сунавачи ваза о нарау Жас шоқпарлар ұша бастайды. Дашу (大暑) (Үлкен ыстық) 34 шілде 23–28 桐始結花 Кири хажимэте хана о мусубу Паулония ағаштары тұқым шығара бастайды. 35 шілде 29 – тамыз 2 土潤溽暑 Тсучи уруотэ муши ацуши Жер ылғал, ауа ыстық және ылғал. 36 тамыз 3–7 大雨時行 Тайу токидоки фуру Күшті жаңбыр жауады. Ришу (立秋) (Күздің басталуы) 37 тамыз 8–12 涼風至 Судзуказэ итару Салқын жел соғады. 38 тамыз 13–17 寒蝉鳴 Хигураши наку Кешкі цикадалар ән салады. 39 тамыз 18–22 蒙霧升降 Фукаки кири мато. Шошо (処暑) (Жолыстың соңы) 40 тамыз 23–27 綿柎開 Вата но хана шибэ хираку Мақта бұршақтары ашылады. 41 тамыз 28 – қыркүйек 1 天地始粛 Тэнчи хажимэте самуши Жолыстың соңы аяқталады. 42 қыркүйек 2–7 禾乃登 Кокумоно сунавачи минору Бір күріш піседі. Хакуро (白露) (Ақ тұнба) 43 қыркүйек 8–12 草露白 Куса но цую широси Ақ тұнба шөпте жарқырайды. 44 қыркүйек 13–17 鶺鴒鳴 Сэкирэй наку Құйрықтар ән салады. 45 қыркүйек 18–22 玄鳥去 Тсубамэ сару Түстіркілер оңтүстікке оралады. Шүбун (秋分) (Күзгі күн мен түн теңелуі) 46 қыркүйек 23–27 雷乃収声 Каминари сунавачи коэ о осаму Күн күркіреуі аяқталады. 47 қыркүйек 28 – қазан 2 蟄虫坏戸 Муши какурэтэ то о фусагу Бөжәлер орнын жауып тастайды. 48 қазан 3–7 水始涸 Мидзу хажимэте каруру Су танаптары сусыз қалады. Канро (寒露) (Салқын шөл) 49 қазан 8–12 鴻雁来 Коган китару Жабайы қаздар қашып келе бастайды. 50 қазан 13–17 菊花開 Кику но хана хираку Хризантемалар гүлдейді. 51 қазан 18–22 蟋蟀在戸 Киригирису то ни ари Қарғалар есік алдында шырылдап тұр. Соко (霜降) (Бірінші мұз) 52 қазан 23–27 霜始降 Шимо хажимэте фуру Мұз түзіле бастайды. 53 қазан 28 – қараша 1 霎時施 Косамэ токидоки фуру Жаңбыр жауады. Лидонг (立冬) (Қыстың басталуы) 55 қараша 7–11 山茶始開 Тсубаки хажимэте хираку Сасанкуа камелиялар гүлдей бастайды. 56 қараша 12–16 地始凍 Чи хажимэте кору Жер тоңазып қалады. 57 қараша 17–21 金盞香 Кинсэнка саку Даффолиль гүлдейді. Шосецу (小雪) (Жалпы қар) 58 қараша 22–26 虹蔵不見 Нижи какурэтэ миэзу Жаңбырластар жоғалады. 59 қараша 27 – желтоқсан 1 朔風払葉 Китаказэ коноха о харау Солтүстік жел ағаштардан жапырақтарды шашып тастайды. 60 желтоқсан 2–6 橘始黄 Тачибана хажимэте кибаму Тачибана цитрус ағаштары сарғая бастайды. Тайсецу (大雪) (Ауыр қар) 61 желтоқсан 7–11 閉塞成冬 Сора самуку фью то нару Қыс келген сайын аспан суықтайды. 62 желтоқсан 12–16 熊蟄穴 Кума ана ни комору Аюлар қыстау үшін үңгірге тығылады. 63 желтоқсан 17–21 鮭魚群 Саке но уо мурагару Шабақтар көптеп өңірге жүзеді. Донгжи (冬至) (Қысқы күн тізімі) 64 желтоқсан 22–26 乃東生 Нацукарэкуса шозу Прунелла өскіндері. 65 желтоқсан 27 – қаңтар 1 麋角解 Савашика но цуно оцуру Еліктер мүйізін түсіреді. 66 қаңтар 1–4 雪下出麦 Юки ватаритэ муги нобиру Арпа қардың астынан өседі. Шокан (小寒) (Кіші суық) 67 қаңтар 5–9 芹乃栄 Сери сунавачи сакау Петрушка гүлдейді. 68 қаңтар 10–14 水泉動 Шимидзу ататака о фукуму Бұрын мұздаған бұлақтар қайта ағып жатыр. 69 қаңтар 15–19 雉始雊 Киджи хажимэте наку Қоңыр қаз ән салады. Дахан (大寒) (Үлкен суық) 70 қаңтар 20–24 款冬華 Фуки но хана саку Бүршіктер гүлдейді. 71 қаңтар 25–29 水沢腹堅 Савамидзу кори цумэру Тау өзендері қалың мұзбен жабылады. 72 қаңтар 30 – ақпан 3 鶏始乳 Ниватори хажимэте тоя ни цуку Тауықтар жұмыртқа тудыра бастайды.

1 сәуір

Жапонияда сәуірдің бірінші күні зор маңызға ие. Ол үкіметтің қаржы жылының басталуын білдіреді. Көптеген корпорациялар да осылай істейді. Сонымен қатар, корпорациялар көбінесе осы күні құрылады немесе бірігеді. Соңғы жылдары муниципалитеттер бірігу үшін осы күнді ұнатады. Осы күні көптеген жаңа қызметкерлер жұмыстарын бастайды, сондай-ақ көптеген жылжымайтын мүліктердің жалдау мерзімі осы күні басталады. Оқу жылы 1 сәуірде басталады.

Рокуё

Рокуйо (六曜) – қытай күнтізбесінің күніне сәйкес есептелінетін алты күннің тізімі, олар сол күні жақсылыққа немесе жамандыққа қарай болжам жасайды. Рокуйолар жапон күнтізбелерінде жиі кездеседі және көбінесе үйлену тойы мен жерлеу рәсімдерін жоспарлау үшін қолданылады, бірақ көптеген адамдар күнделікті өмірде оған мән бермейді. Рокки (六輝) деп те аталады. Олар:

Сеншо – таңертең бастамалар үшін жақсы, ал түстен кейін жаман.
Томобики – достарыңыз жақсылыққа немесе жамандыққа ұшырауы мүмкін. Бұл күні жерлеу рәсімдерінен аулақ болу қажет (томо = дос, бики = тарту, демек, жерлеу достарды марқұмға тарта алады). Әдетте, крематорийлер осы күні жабылады. Бірақ, мысалы, осы күні үйлену тойларын өткізуге болады.
Сенбу – түске дейін жаман, түстен кейін жақсы.
Буцуметсу – Будданың қайтыс болған күнін символдайды. Ең бақытсыз күн деп есептеледі. Тойлардан аулақ болу ұсынылады. Кейбір синтоизм ғибадатханалары осы күні жұмысын тоқтатады.
Тайян – ең бақытты күн. Тойлар мен дүкен ашу сияқты шараларға өте қолайлы.
Шакко – ат сағаты (сағат 11-ден 1-ге дейін) сәттілік әкеледі, қалған уақыт жамандыққа алып келеді.

Рокуйо күндерін жапондық ай-күн күнтізбесі арқылы оңай есептеуге болады. Бірінші айдың бірінші күні әрқашан сеншо болып табылады, ал айдың соңына дейін жоғарыда көрсетілген ретпен күндер келеді. Осылайша, екінші күн – томобики, үшінші күн – сенбу, және т.б. Екінші айдың бірінші күні томобикиден басталады. Үшінші ай сенбуден басталады, және әр ай осылай жалғасады. Алғашқы алты айдың үлгісі соңғы алты айда қайталанады, сондықтан 7-ші айдың 1-і сеншо, 12-ші айдың 1-і шакко, ал 8-ші айдың 15-і – айды тамашалау күні әрқашан буцуметсу болып табылады. Бұл жүйе Едо дәуірінің соңына дейін Жапонияда кең таралмады.

Григориандық айлар мен "бір айлық кешіктіру"

Қытай, Вьетнам, Корея және Моңғолия сияқты Шығыс Азия елдерімен салыстырғанда, Жапония қытай күнтізбесін дерлік ұмытып кеткен. 1876 жылдан бері қаңтар жапондық дәстүрлі фольклорлық шаралардың күнін белгілеген кезде де ресми түрде "бірінші ай" деп есептеледі (басқа айлар да сол сияқты: ақпан – екінші ай, наурыз – үшінші ай, және т.б.). Бірақ бұл жүйе көбінесе маусымдық алшақтыққа себеп болады, себебі шара дәстүрлі күнтізбеге қарағанда 3-7 апта ертерек өтеді. Қазіргі жапон мәдениеті "Цуки окуре" ("Бір айға кешіктіру") немесе "Чуреки" ("Элективті күнтізбе") деп аталатын фестивальдердің күндерін белгілеудің "шартты" жолын ойлап тапты. Фестиваль Григориан күнтізбесіндегі күнден бір ай кейін тойланады. Мысалы, буддалық Обон фестивалі 7-ші айдың 15-і күні болатын. Көптеген жерлерде діни рәсімдер 15 шілдеде өткізіледі. Дегенмен, кейбір аймақтарда рәсімдер әдетте 15 тамызда өткізіледі, бұл ескі күнтізбеге маусымдық жағынан жақын. ("Обон мейрамы" деген жалпы термин әрдайым тамыздың ортасын білдіреді.) Бұл тек фактілік және әдет-ғұрып болғанымен, көптеген фольклорлық шаралар мен діни фестивальдердің күндерін белгілеуде кеңінен қолданылады. Бірақ Жапон Жаңа жылы – ерекше жағдай. Жапондықтар Жаңа жылды әрқашан 1 қаңтарда тойлайды.