Кіріспе

Турнай немесе Турнай (/tʊərˈneɪ/ toorNAY; tuʁnɛ; Doornik; ; ; Tornacum) – Бельгияның Эно провинциясында орналасқан Валония аймағының қаласы және муниципалитеті. Қала Брюссель орталығынан оңтүстік-батысқа қарай Шелда өзенінің жағасында жатыр және Лилль-Кортрейк-Турнай еуро-метрополиясының құрамына кіреді. 2022 жылы Турнай муниципалитетінің халқы шамамен 68 518 адамды құрады. Турнай – Бельгияның ең көне қалаларының бірі және елдің мәдени тарихында маңызды рөл атқарды. Бұл қала Франк империясының алғашқы астанасы болды, және Хлодвиг I осы жерде дүниеге келген.

География

Турнай Брюссельдің оңтүстік-батысында, Шелда өзенінің жағасында орналасқан. Қаланың аумағында римдік бекіністерінің жол бойындағы қамалдарға шегінуінен қалған іздер бар. 432 жылы Салиан франктарының иелігіне көшкен. 1653 жылы мазасы табылған Кильдерик I патша тұсында Турнай Франк империясының астанасы болды. 486 жылы Клодвиг биліктің орталығын Парижге көшірді. Ал Турнайдың тумасы Элютерий Шельда өзенінің батысындағы аумақтың көп бөлігін қамтитын Турнай епископтығының епископы болды. 862 жылы Батыс Францияның тұңғыш патшасы және болашақ Киелі Рим императоры Карл Бальд Турнайды Фландрия графтығының орталығына айналдырды. Франк империясының Верден (843) және Мерсен (870) шарттары бойынша бөлінуінен кейін Турнай империяның батыс бөлігінде қалды, ол 987 жылы Францияға айналды. Қала 11 ғасырда Төмен елдердегі қалалардың дамуына қатысты, ағылшын жүнінен жасалған жүн мата өнеркәсібіне негізделген, бұл оны бай саудагерлер үшін тартымды етті. 1030 жылы кафедральді соборды қайта жаңарту жұмыстары басталды. Одо Орлеанский 1087 жылы Турнайдағы кафедральдік мектепке тағайындалды. Одо басшылығымен Сент-Мартин аббаттығы гүлденіп, 1105 жылы 70 монахқа жетті. Қалалық қауымның жергілікті графтардан тәуелсіздік алуға жасаған тытысы 1187 жылы сәтті аяқталды, содан кейін қала тікелей француз тәжіне бағынышты болды, қаланың айналасын сейнжерия де Турнаизис деп атады. Шелда өзені арқылы салынған тас көпір, екі жағында қорғаныс мұнаралары бар, 1290 жылы бұрынғы ағаштан жасалған құрылымды алмастырды. 1340 жылы жүз жылдық соғыстың бір бөлігі ретінде Англияның Эдуард III үлкен армия жинап, Турнайды бір ай бойы қоршауға алды. Операция сәтсіз аяқталып, Эдуардтың қаржылық жағдайы нашарлап, Эсплешин бітім шартына қол қоюға мәжбүр болды. 15 ғасырда қаланың мата саудасы өркендеп, гобелендердің маңызды жеткізушісіне айналды. Сурет өнері де дамыды: Жак Дарет, Роберт Кампен және Рожер ван дер Вейденнің барлығы Турнайдан шыққан. 1513 жылы Англияның Генрих VIII қаланы басып алды, осылайша Англия билігінде болған Бельгияның жалғыз қаласы болды. Ол 1515 жылы Англия Парламентінде де өкілдік етті. 1518 жылғы Лондон шартынан кейін қала 1519 жылы француз билігіне қайтарылды. 1521 жылы Киелі Рим императоры Карл V қаланы Төмен елдердегі өзінің иеліктеріне қосты, бұл діни шиеленістер мен экономикалық құлдырауға әкелді. 16 ғасырда Турнай кальвинизмнің бекінісі болды, бірақ ақыр соңында 1581 жылы ұзақ қоршаудан кейін Нидерландының испан губернаторы Парма герцогы оны басып алды. Қала түскеннен кейін протестант тұрғындарына бір жыл ішінде мүліктерін сатуға және эмиграциялауға рұхсат берілді, бұл сол кезде салыстырмалы түрде гуманитарлық саясат деп есептелді, өйткені діни қарсыластарды көбінесе жаппай қырғынға ұшыратушы еді. Бір ғасырдан кейін, 1668 жылы, Турнай қысқа мерзімге Францияға қайтарылды, Aix la Chapelle шарты бойынша, Турнайды қоршаудан кейін. 1709 жылы Испан мұрагерлік соғысы кезінде қала Марлборо герцогының әскерімен қоршауға алынды. 1713 жылы соғыс аяқталғаннан кейін, Утрехт шартының шарттарына сәйкес бұрынғы испандық Нидерланды, оның ішінде Турнай, австриялық Габсбургтердің иелігіне өтті. 1745 жылы қала француздар тарапынан қайтадан қоршауға алынды. 1794 жылы Франция Француз революциялық соғыстары кезінде Австрияның Нидерландысын аннексиялады және Турнай Жеммапе департаментінің құрамына кірді. 1815 жылдан бастап Наполеон соғыстарынан кейін Турнай Біріккен Нидерландының, ал 1830 жылдан кейін жаңадан тәуелсіз Бельгияның құрамына кірді. 1940 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қираған Турнай содан бері мұқият қалпына келтірілді.

Негізгі көрікті жерлер

Турнай Бельгияның ең маңызды мәдени орындарының бірі саналады. Роман және готика стилінің үйлесімінде салынған Біздің Ханымның соборы және Бельгиядағы ең көне деп есептелетін қалалық Белфор ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген. Собордың ішінде XII ғасырға жататын, әсем әшекейленген "Фламандтық Нотр-Дамның қоршауы" (Châsse de Notre Dame flamande) орналасқан, ол Турнайдың орта ғасырлардағы байлығын көрсетеді. Басқа да қызықты орындарға XIII ғасырға жататын Шельда көпірі (Pont des Trous) және Басты алаң (Grand Place), сондай-ақ бірнеше ескі қала қақпалары, тарихи қоймалар мен түрлі мұражайлар жатады. Бельгияның көптеген қалаларындағыдай, Гранд-пласта да көптеген кафелер мен пабтар бар. Алаңның ортасында су тасқындары орналасқан, ал Белфордың үстіне апаратын дөңгелек баспалдақпен көтерілуге болады. Бар-Сен-Брис көшесінде 1175 және 1200 жылдар аралығында салынған, роман стиліндегі Еуропадағы ең көне жеке үйлердің екеуі орналасқан, ал Иезуиттер көшесінде XIII ғасырға жататын готикалық үй бар. Қаланың әр жерінде модерн стиліндегі бірнеше ғимараттар кездеседі.

Француз тілді валлондық қала

Турнай – Бельгияның француз тілінде сөйлейтін қаласы. Жергілікті тіл – турназиен, пикард диалектісі, Эно және Солтүстік Франциядағы басқа муниципалитеттерге ұқсас. Турнай сонымен қатар Лилль, Дуэ, Туркуан және Мускрон сияқты Роман Фландриясына жатады. Қала Фландрия графтығының ең ірі мәдени және экономикалық орталықтарының бірі болған. Кейбір іздер әлі де көрініп тұр: біздің ханымның соборының готикалық хоры – бұл скальдиялық (Шелда аймағынан шыққан), фламандтық готика өнерінің алғашқы үлгісі. Турнай епископтығы бір мың жылдан астам уақыт бойы (496 жылдан 1559 жылға дейін) Фландрияның діни астанасы болды. Турнайдың гобелендері мен маталары фламанд гобелен мектебінің құрамына кіреді, ал Турнай Фландрияның Лондондық Ханза одағының бір бөлігі болды, онда Фландрияның мата өндіретін қалалары да кірді. Сент-Брис шіркеуі – фламанд ауылдарына тән халлекерк стилінің алғашқы мысалдарының бірі. Сент-Квентин шіркеуі, роман стиліндегі католик шіркеуі, готикалық элементтерімен, 10 ғасырдан бері бар екені белгілі. Қазіргі ғимарат шамамен 1200 жылы салынған, бірақ тарих барысында бірнеше рет өзгертілген. Онда 15 ғасырдың мүсіншісі Жан Делемердің маңызды мүсіндері сақталған. Роберт Кампен, Рожиер ван дер Вейден және Жак Даре сияқты фламандтық алғашқы суретшілердің кейбіреуі Турнайда туған. Турнай фламанд мәдени аймағында (Шелда аймағында) орналасқан болса да, ол Мозан стилінің де кейбір қазыналарын сақтайды. Шындығында, Турнай епискобының тапсырысымен жасалған собордың ең әдемі екі киіз үйі Лиеж аймағындағы суретші Никола Вердун жасаған: Сент-Элютерий және Фландрияның біздің ханымның киіз үйі (13 ғасыр). Бұл киіз үйлер орта ғасырларда Турнай мен Лиеж қалаларының зәулімдігіне куәлік етеді. Фландрияның біздің ханымның киіз үйі Бельгияның жеті кереметінің бірі деп есептеледі.

Мерекелік шаралар

"Ұлы шеру" (француз тілінде: Grande Procession) – оба эпидемиясы кезінде Радбот II епископы бастаған шеру. 1092 жылдан бері әр жыл сайын өткізіліп келеді, тек 1566 жылы ғана өткізілмеген, сол жылы иконалар сындырушылар қаладағы діни нышандарға зор зиян келтірген. Бұл тарихи шеру қыркүйек айының екінші жексенбісінде көшелерде өтеді. 6 қаңтардан кейінгі алғашқы дүйсенбі "Жоғалған дүйсенбі" (француз тілінде: Lundi perdu) немесе "Жақсылыққа серт берілген дүйсенбі" (Lundi parjuré) деп аталады. Бұл дәстүр 700 жылдан астам уақыттан бері сақталып келеді. Бұрын қаланың бай тұрғындары әсем дастархан дайындап, король сайлаған. Бүгінде дастарханға көбірек адам шақырылады және көбінесе қоян еті беріледі.

Білім

Француз тіліндегі Лувен университетінің (UCLouvain) архитектура, архитектуралық инженерия және қала құрылысы факультеті Турне қаласында орналасқан.