Кіріспе

Көңіл көтерудің түрі

Қараңғы аттракцион немесе қорқыныш поезді – бұл үй ішіндегі көңіл көтеруге арналған аттракцион, онда жолаушылар бағытталған көлік құралдарымен арнайы жарықтандырылған көріністер арқылы саяхаттайды, көбінесе анимация, дыбыс, музыка және арнайы эффекттермен толықтырылады. Бұл аттракциондар 19 ғасырдың басынан бері кездеседі, оларға махаббат туннельдері, қорқынышты тақырыптар және интерактивті оқиғалар кіреді. Қараңғы аттракциондардың мақсаты – жолсеріктерді қамтитын тақырыптық элементтері бар оқиғаларды айту, олар аттракцион барысында ашылады.

Терминология

Ең дәстүрлі түрінде "қараңғы саяхат" термині көріністерде қара шамдарды пайдаланатын, көрермендердің ішінде саяхаттайтын аттракциондарды білдіреді. Бұл жағдайда, көзге көрінетін жарық кеңістікке енуіне тосқауыл қойылады және ультракүлгін сәулеленуде жарқырап тұратын элементтер ғана көрінеді. Осылайша, әр бөлменің мөлшері жасырылады, ал декоратор мәжбүрлі перспектива, Пеппердің көлеңкесі және басқа да визуалды тәсілдерді қолданып, қашықтық иллюзиясын жасауға мүмкіндік алады. Әдетте, мұндай тәжірибелерде кеңістігі шектеулі ғимарат ішінде көрермендердің көру қабілетін бақылау үшін сахналар арасында жабық есіктер қолданылады. Мысалы, Диснейлендтегі "Аққарлы арудың қорқынышты оқиғалары", "Пиноккионың қаһармандық саяхаты", "Питер Пэннің ұшуы", "Мысық Тодтың шалқыған саяхаты" және "Алиса ғажайып елінде" аттракциондарында дерлік барлық көріністерде қара шамдар қолданылады.

Тарих

Алғашқы қараңғы аттракциондар 19 ғасырдың соңында пайда болды және олар "көрмелік теміржолдар" және "ләззат теміржолдары" деп аталды. Қараңғы аттракциондардың танымал түрі, көбінесе ескі диірмен немесе махаббат туннелі деп аталады, кішкентай қайықтарды суға толы каналдар арқылы саяхатшыларды тасымалдау үшін пайдаланды. "Айға саяхат" 1901 жылы Панамерикандық көрмесінде жұмысын бастады. Марвин Ремпфер және Леон Кэссиди Pretzel Amusement Ride компаниясы 1928 жылы алғашқы бір рельсті электрлік қараңғы аттракционға патент алды. Тарихи маңызы бар қараңғы аттракциондарға 1939 жылғы Нью-Йорк әлемдік көрмесіндегі "Футурама", "Кариб теңізінің қарақшылары" және Диснейлендтегі "Періштелер үйі" жатады. Қазіргі заманғы осы жанрдағы аттракциондар техникалық жағынан әртүрлі деңгейде болуы мүмкін. Кішкентай аттракциондар көбінесе жанрдың басында қолданылған қарапайым анимация мен дыбыстарды пайдаланады, ал амбициялық жобаларда күрделі аниматроника, арнайы эффекттер және соңғы технологияларды қолданатын көліктер кездеседі. Әсерді күшейту және саяхат сезімін беру үшін қараңғы аттракциондардағы жолдар жиі бағытын өзгертеді. Кенеттен бұрылыстар бағдарды шашыратып, жаңа көріністермен тосынсыруға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, көңіл көтеру үшін аттракцион бірден жоғары көтеріліп немесе бірден төмен түсуі мүмкін.

Эмпирикалық зерттеулер

Қараңғы көліктерге инвестициялардың үнемі артуына қарамастан, осы саладағы эмпирикалық зерттеулер салыстырмалы түрде аз. Лихтенштейн университетінің зерттеушілер тобы жүйелі әдебиеттік шолу негізінде, қараңғы көліктерге келушілердің сезіну механизмін көрсететін модельді әзірледі. Модель, қараңғы көліктердегі "әңгіме айту" келушінің "эмоционалды байланысына" "көңіл шолу" (Immersion) арқылы әсер ететінін көрсетеді. Адамның көлік туралы алдын ала білімі және оның мәдени фоны "әңгіме айту" мен "көңіл шолу" арасындағы қарым-қатынасқа әсер ететін факторлар деп есептеледі.

Вариациялар

Қараңғы аттракциондардың бір-бірімен қатыспайтын бірнеше түрлері бар.

Жүрек пойызы

Ұлыбританияда, Ирландия Республикасында, Жаңа Зеландияда, Қытайда және Австралияда қорқынышты тақырыптағы қараңғы аттракциондар «Үркіткіш пойыз» деп аталады. «Үркіткіш пойыз» деген атты алғаш рет Блэкпул Плежер Бич қолданған. Аттракцион 1930 жылы импортталған және бастапқыда The Pretzel деп аталған (жолдың иілісқан пішініне байланысты); бірақ Британияда претцельдер көп танылмағандықтан, ол көп ұзамай Лондонда бір жыл бойы көрсетілген «Үркіткіш пойыз» пьесасының атымен қайта аталды, оның 1931 жылы фильмге бейімделуі көрсетілді. 1936 жылы қайта жаңартылғаннан бері өзгеріссіз сақталып келеді. Блэкпул Плежер Бич сонымен қатар үлкен жабық қараңғы аттракцион – Вальхаллаға да ие. Австралияда Луна Парк, Мельбурн қаласындағы қараңғы аттракцион «Үркіткіш пойыз» деп аталады, ал Луна Парк, Сиднейдегі осы атқа ұқсас аттракцион 1979 жылы өртеніп жойылды. Бұл концепция АҚШ-та да танымал. Елдегі танымал «үркіткіш пойыздардың» бірі – «Перзенттік үй», ол алғаш рет 1969 жылдың 9 тамызында Калифорния штатының Анахайм қаласындағы Диснейлендте ашылды.

Интерактивті қараңғы көлік

Интерактивті қараңғы аттракциондарда саяхатшыларға аттракционның оқиғасына қатысуға мүмкіндік беретін компонент болады. Алғашқы интерактивті қараңғы аттракцион – Бельгиядағы Боббежанланд саябағындағы El Paso аттракционы. Интерактивті қараңғы аттракциондардың көп бөлігі атуға арналған аттракциондар болып табылады, ал дәстүрлі қараңғы аттракциондардың жүйелерін атуға арналған аттракциондарға оңай түрлендіруге болады. Мұндай түрлендірулердің мысалдары – Алтон Тауэрс саябағындағы Duel: The Haunted House Strikes Back! және Диснейдің "Сүкір патшалығындағы" Базз Лайтйердің "Ғарыш күзетшісі" аттракционы. Соңғысы бұрын If You Had Wings, Delta Dreamflight және Take Flight аттракциондары орналасқан ғимараттарды пайдаланды. Жақында Канаданың "Wonderland" саябағындағы Wonder Mountain's Guardian аттракционы 152 метрден асатын әлемдегі ең ұзын интерактивті экранына ие. Атусыз интерактивті қараңғы аттракциондардың ішінде, Park World журналы Этналенд саябағындағы Haunted School аттракционын "ең ерекше қараңғы аттракциондардың бірі" деп сипаттайды. Ол мектеп емтиханына арналған, саяхатшылар жол бойы көптеген сұрақтарға жеке жауап береді. Саяхатшылардың жауаптары бағаланып, әрқайсысына саяхат соңында мектеп есебі табыс етіледі. Техникалық тұрғыдан алғанда, тау-кені болғанымен, Joypolis саябағындағы Gekion Live аттракционы қараңғы аттракцион элементтерін де қамтиды. Бұрын ату элементі болған, бірақ кейіннен би элементімен (қолдағыштардағы түймелерді басу) жаңартылды.

Жолсыз қараңғы көлік

Уолт Дисней компаниясы өзінің қараңғы аттракциондары үшін жолсыз жүру жүйесін алғаш рет әзірледі. Осы технологиялық жетістік қонақтарды осы бірегей технологияны бастан кешіру үшін үнемі келіп тұруға ынталандырды. Жолсыз қараңғы аттракциондар бағыттаушы рельстерді қажет етпейтін автоматтандырылған көліктерді пайдаланады, сондықтан олар қолданыстағы жолдарды кесіп өтуге, кері жүруге және айналуға қабілетті. Кейбір жолсыз қараңғы аттракциондар, мысалы, Dreamworld-дегі Big Red Car Ride, навигация үшін жерге көмілген сымдарға сүйенеді. Ал басқалары, мысалы, Диснейдің Голливуд студиясындағы және Диснейленд паркіндегі «Жұлдыздық соғыстар: Қарсылықтың көтерілуі», Гонконг Диснейлендіндегі «Мистик Манор» немесе Диснейленд Париждегі «Ratatouille: L’Aventure Totalement Toquée de Rémy» және Epcot, Wi-Fi және RFID негізіндегі жергілікті орналасу жүйелерін қолданады. Бұл жүйе көліктерге кездейсоқ жолмен қозғалуға мүмкіндік береді. Аттракцион еденіне орнатылған магниттер көліктерді «дұрыс жолда» ұстайды, ал басқарушы компьютерлік жүйе оларға қайда бару керектігін көрсетеді. Бұл технологияның алғашқы нұсқасы қоймаларда пайда болды, онда электрлік платформалар жәшіктерді тасымалдау үшін еденмен роботтар арқылы қозғалды. Сонымен қатар, бұл технология 1996 жылдан бері қозғалыс сенсорларына сүйене отырып, еденде еркін жүретін автономды роботтарда қолданылып келеді. Қазіргі кездегі жолсыз қараңғы аттракцион жүйесі 2000 жылы Токио Диснейлендіндегі «Пухтың балды жолы» аттракционында пайда болды – бұл Диснейдің 1977 жылғы «Винни-Пухтың көптеген оқиғалары» атты анимациялық фильміне негізделген қараңғы аттракцион. Дегенмен, «Пухтың балды жолы» жолсыз жүру жүйесін алғаш рет енгізсе, бұл технологияны алғаш рет Голливуд студиясының «Қорқыныш мұнарасы» және Epcot-тың «Энергия әлемі» аттракциондары қолданды. Жолсыз технологияны дамытуда виртуалды шындықтың рөлі көбінесе назардан тыс қалады. 1992 жылы құрылған Disney VR студиясы ойын-сауық парктері үшін виртуалды шындық технологиясын зерттеуге мүмкіндік берді. Жолсыз жүйені әзірлеудегі рөліне дейін VR студиясы виртуалды прототиптерді Диснейдің Калифорниядағы «Әңгімелер паркіндегі» «Калифорниялық айқай» сияқты аттракциондарды модельдеу үшін пайдаланды. Дисней дизайнерлерге дөңгелекті тау-кендерді салмас бұрын және «Пухтың балды жолында» қолданылатын еркін қозғалатын көліктер сияқты күрделі жаңа көліктерді алдын ала қарау үшін виртуалды симуляцияларды пайдаланды. Бұдан әрі, компьютерлік визуализация тілдік кедергілерді жеңуге көмектесетін қуатты құрал болып табылады. «Пухтың балды жолының» виртуалды прототипін Жапонияға көрсету Токио Диснейлендінде аттракционды іске қосуға себеп болды, себебі ол сөйлеуден гөрі бейнелеуді пайдаланды. Аттракцион қауіпсіздігі талаптары барлық қонақтардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін жасалады және аттракциондардың кезегінде орналастырылады, егер жолаушыға дене күші қолданылса компаниялардың жауапкершілігін болдырмау үшін. Алайда, АҚШ Мүгедектер туралы заңның III тармағына сәйкес, ойын-сауық парктері мүгедектерді қоғамдық орындарда тауарлар мен қызметтерді тең пайдаланудан айыруға құқықсыз. Голливуд студиясының «Жұлдыздық соғыстар: Қарсылықтың көтерілуі» аттракционы 2022 жылы 540-тан астам жоспарланбаған тоқтауларға ұшырады, бұл сол жылы Уолт Дисней әлеміндегі кез келген басқа аттракционнан көп. Бұл қонақтарды ренжітуі мүмкін, өйткені жолсыз аттракциондар ең танымал болғамен, ең көп бұзылады. Жолсыз қараңғы аттракциондар көбінесе ойын-сауық парктерінде ең ұзақ күту уақытын тудырады. 2022 жылы Уолт Дисней әлеміндегі күту уақыты туралы деректер «Жұлдыздық соғыстар: Қарсылықтың көтерілуі» аттракционының Дисней Голливуд студиясы паркінде орташа күту уақыты 127 минутты құрайтынын көрсетсе, ал Дисней әлемінің басқа, жолсыз емес аттракциондарының орташа күту уақыты 36 минутты ғана құрайды. Ұзақ күту уақыты және жиі тоқтаулар қонақтарды мазалайтын болуы мүмкін, бірақ жолсыз қараңғы аттракциондарды басқа тәжірибелерге артық көретіндер үшін бұл ақшаға лайық болуы мүмкін.

Қараңғы аттракцион элементтерін қамтитын басқа аттракциондар

Әсіресе Дисней салған немесе оның ықпалындағы саябақтарда көптеген аттракциондар дәстүрлі қараңғы көліктердің ерекшеліктерін, мысалы аниматроника мен театрлық жарықтандыруды пайдаланады, бірақ олар "қараңғы көліктер" емес, себебі келушілер көліктерге мінбейді. Мысалдарға Диснейлендтегі Ұйқыдағы сұлудың қамалындағы диорамалар арқылы серуендеу, сондай-ақ Мистер Линкольнмен ұлы сәттер, Президенттер залы, Америкалық оқиға және Уолт Диснейдің сиқырлы Тики бөлмесі сияқты театрлық Дисней аттракциондары жатады. Уолт Диснейдің "Прогресс каруселі" (және оның қазір жабық Диснейлендтегі "Америка ән айтады" аттракционының орны) төрт аудиториядан тұрады, олар шоу-сценалары бар стационарлық ядроны айналдырады. Уолт Дисней әлеміндегі Magic Kingdom-дегі Tomorrowland Transit Authority PeopleMover және Disneyland Railroad екеуінде де қысқа қараңғы көріністер бар, бірақ көбінесе қонақтарды сыртқа тасымалдайды. Диснейдің Жануарлар патшалығындағы Эверест экспедициясы, Диснейлендтегі Маттерхорн бобслейлері, бірнеше Дисней парктеріндегі Үлкен Күн күркірі тау темір жолы мен Ғарыш тауы, сондай-ақ Гонконг Диснейлендіндегі Үлкен Гризли тауындағы қашып кеткен шахта вагондары да қараңғы аттракцион элементтерін қамтиды, бірақ негізінен жабық және ашық ауадағы американдық таулар ретінде жұмыс істейді.

Қараңғы аттракциондар тізімі

Атауы мұңлы жазылса, ол жабық екенін білдіреді; жабылу күні "−" белгісімен көрсетілген. Атауы Ашық орналасқандарOp Reis Met Bumba2023Plopsaland De Panne 20,000 Лига теңіз астында: Су асты қайық саяхаты 1971−19942001 Magic KingdomТокио DisneySea Ішкі кеңістік арқылы саяхат 1967−1985 Disneyland 1985 жылы Жұлдызды турлармен алмастырылды Әлиса ғажайыптар елінде 1961 Blackpool Pleasure Beach Әлиса ғажайыптар елінде 1958 Disneyland Жануарлар дағдарысы 2014 Quancheng Euro Park Apiland 2000 Parc du Bocasse Apirama 1979−1999 Meli Park 8 минуттық су қараңғы аттракционы, бір құлауы бар; Жаңа иесі Het Bos van Plop (Plopsaland) Atlantis Adventure 2007 Europa Park Антарктика: Пингвин империясы 2013 SeaWorld Orlando Oceaneering International әзірлеген қозғалысқа негізделген, жолсыз қараңғы аттракционның алғашқы нұсқасы Бермуд үшбұрышы 1994−2010 Sea World Storm Coaster Big Red Car Ride 2005 2020 Dreamworld Blå Tåget 1935 Gröna Lund 2011 жылы жаңартылды Boo Blasters on Boo Hill 2010 Canada's WonderlandCarowindsKings IslandKings Dominion Бұрын Scooby тақырыбындағы аттракцион, парктар лицензияны жаңартпағаннан кейін қайта аталды Bubbleworks 1990−2016 Chessington World of Adventures Су қараңғы аттракционы, бастапқыда Prof. Burp's Bubble Works, кейін Imperial Leather Bubbleworks деп аталды Buzz Lightyear Astro Blasters 20052005−2017 DisneylandHong Kong Disneyland Гонконг Disneyland нұсқасы Ant Man және The Wasp: Nano Battle үшін жабылды! Buzz Lightyear's Astro Blasters 2004 Tokyo Disneyland Buzz Lightyear Laser Blast 2006 Disneyland Park (Disneyland Paris) Buzz Lightyear Planet Rescue 2016 Shanghai Disneyland Park Buzz Lightyear's Space Ranger Spin 1998 Magic Kingdom Calico Mine Ride 1960 Knott's Berry Farm Capitán Balas 2007 Isla Mágica Carnaval Festival 1984 Efteling Castillo del Terror Tivoli World Cave Train 1961 Santa Cruz Beach Boardwalk Challenge of Mondor 2008 Enchanted Forest Challenge of Tutankhamon 2001 Walibi Belgium Charlie және шоколад фабрикасы: Саяхат 2006−2015 Alton Towers Бұрын 80 күн ішінде әлемді айналдыру (1981 1993), содан кейін Toyland Tours (1994 2005). Қазіргі уақытта жабық Hershey's Chocolate World шоколадтық туры 1973 Hersheypark Crush's Coaster 2007 Walt Disney Studios Park Бұл аттракцион сонымен қатар дөңгелекті тау-кен болып табылады Cueva de las Tarántulas 2006 Parque de Atracciones de Madrid Ескі шахтаның орнын толтыру 1910 Cueva del Horror Parque de Atracciones de Zaragoza Alton Manor қарғысы 1992 Alton Towers Бұрынғы Қасқыр үй (1992 2003), содан кейін Duel Қасқыр үй қайтадан соққы береді (2003 2023). 2023 жылы қайтадан жаңартылып, Alton Manor қарғысы болып қайта құрылды. Curse of DarKastle 2005−2017 Busch Gardens Williamsburg Den Flyvende Kuffert 1993 Tivoli Gardens The Den of Lost Thieves 1998 Indiana Beach Бұрын 1969 жылы Mystery Mansion ретінде ашылған Derren Brown's Ghost Train 2016 Thorpe Park Виртуалды шындық гарнитурасы мен қозғалыс симуляциясын қамтитын аттракцион Devil's Den 1968 Conneaut Lake Park Ажыраған үй стилі қараңғы саяхат, иллюзиялар, трюктер және қорқынышты қабырғалар. Бетті аттап өтетін бес аттракционның бірі. Dinolandia Tivoli World Динозавр 1998 Disney's Animal Kingdom Дракуланың қамалы 1974 Lagoon Amusement Park 2007 жылы жаңа көріністермен жаңартылды; 1987 88 телесериалдың 27-ші эпизодында ("Сәттілік") көрсетілді Қасқыр армандар өзені 2019 Zaragoza аттракциондық паркі Бұрынғы Рио Мистериозо Дромвлухт 1993 Efteling Карликово қаласы 1975 Europa Park Минотаврдың лабиринті 2000 Terra Mítica Эль Рескате де Улисес 2001 Terra Mítica Қайықпен саяхат. Еуропадағы ең ұзақ қараңғы саяхат Эль Рио дель Тимпо 1982−2007 Epcot Үш кабальероспен Гран Фиеста туры Эль Ультимо Минуто 2006 Dinópolis Эльф Саяхаты 1979 Europa Park Помпеядан қашу 1996 Busch Gardens Williamsburg E. T. Әңгіме 19901991−20032001−2009 Universal Studios FloridaUniversal Studios HollywoodUniversal Studios Japan Фантазия 1999−2016 Мадридтегі аттракциондар паркі Фата Моргана 1986 Efteling Немоны табу 2007 Disneyland Су асты саяхатын қайта тақырыптау 1972 Күміс доллар қаласы Орындағы алғашқы өрт 2023 жылдың соңында тұрақты түрде жабылады. Жаңа "От орнында" ойыны 2024 жылы паркте дебют жасайды. Frozen Ever After 2016 Epcot Maelstrom Ghost Train 1930 Blackpool Pleasure Beach Ghostwood Estate 2008 Kennywood Gobbler Getaway 2006 Holiday World Gran Fiesta Tour Үш кабальероспен 2007 Epcot Бұрын El Rio del Tiempo қараңғы саяхаты (1982) The Great Movie Ride 1989−2017 Disney's Hollywood Studios The Great Pistolero Roundup 1999 Family Kingdom ойын-сауық паркі Гарри Поттер және тыйым салынған сапар 201020142016 Universal Islands of AdventureUniversal Studios JapanUniversal Studios Hollywood The Haunted Mansion 196919711983 DisneylandMagic KingdomTokyo Disneyland Haunted Mansion 1973 Knoebels ойын-сауық паркі Het Bos van Plop 1999 Plopsaland 8 минуттық қараңғы қайықпен бір құлау, бұрынғы Apirama трегінде Highland 1994 Dive Europa Порто Арроу Динамикасы Техас флюммен бірге I Corsari: Vendari la Vendetta del Fantasma 1992 жылы El Rio del Tiempo қараңғы саяхат (1982) The Great Movie Ride 1989−2017 Диснейленд Голливуд 1989−2016 Ұлы Пистолерон Раунд 1999 Отбасы Патшалық Патшалық ойын-сауы Гарри Гарри Гарри (1982) 2000 2000 2000 2000 жылы Disneyland Adventure San Diego Стрибусы: The Great Flags 2005-2005 Ghostblasters: The Mystery of the Scary Swamp; Six Flags Great America қондырғысы Оңтүстік-Баты...