Альфред Шток: Неміс химигі және оның ғылыми еңбектері
Alfred Stock
Альфред Шток: неміс емес металл химиясының іргелі зерттеушісі (1876-1946). Бор, кремний гидридтері, координациялық химия, сынап зерттеулері. Химиялық сыйлық иесі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Неміс бейорганикалық химигі (1876–1946)
German inorganic chemist (1876–1946)
Альфред Сток (16 шілде 1876 – 12 тамыз 1946) – неміс бейорганикалық химигі. Ол бор және кремний гидридтері, координациялық химия, сынап және сынаптан улану саласындағы жаңа зерттеулер жүргізді. Немец химиялық қоғамының Альфред Сток есімдігі естелік сыйлығы оның құрметіне аталған.
Alfred Stock (July 16, 1876 – August 12, 1946) was a German inorganic chemist. He did pioneering research on the hydrides of boron and silicon, coordination chemistry, mercury, and mercury poisoning. The German Chemical Society's Alfred Stock Memorial Prize is named after him.
Өмір
Сток Данцигте (Гданьск) дүниеге келді және Берлиндегі Фридрих Вердер гимназиясында білім алды. 1894 жылы ол Берлиндегі Фридрих Вильгельм университетінде химияны оқуға түсті. Эмиль Фишердің еңбектеріндегі мырыш пен сурьманы сандық түрде бөлу туралы диссертациясын қорғағаннан кейін доктор ғылымын алды. 1899 жылы ол француз химигі және токсикологы Анри Мойссанмен бір жыл бойы Парижде жұмыс істеді. Оған бұрын белгісіз болған бор және кремний қосылыстарын синтездеу міндеті жүктелді. Бес жыл өткен соң ол Бреслау университетінде профессор болды. 1916 жылы ол Берлиндегі Кайзер Вильгельм химия институтының директоры болып Рихард Вильштейтерден кейін қызметке кірді. Ауыр сынап уыттанғаннан кейін 1926 жылдан 1936 жылға дейін Карлсруэдегі Техникалық жоғары мектептің химия кафедрасын басқарды. 1932 жылы ол төрт ай бойы Нью-Йорк штатының Итака қаласындағы Корнелл университетінде арнайы профессор болып жұмыс істеді. 1936 жылдың 6 ақпанынан 1938 жылдың 7 мамырына дейін Сток Неміс химия қоғамының президенті болды. Екінші дүниежүзілік соғыстағы бомбалаудан Стоктың үйі зардап шекті. 1943 жылдың қыркүйегінде ол әйелімен Силезиядағы Бад-Вармбруннға көшіп барды, бірақ босқындардың көптігі оларды 1945 жылдың ақпан айында батысқа қарай тағы бір рет көшуге мәжбүр етті. Олар Акенде (Дессау қаласының жанында) баспана тапты. Соғыстан кейін 1946 жылы Сток лекциялар мен естеліктер арқылы неміс химиясын қайта жандандыруға тырысты.
Stock was born in Danzig (Gdańsk) and educated at the Friedrich Werder grammar school in Berlin. In 1894 he began studies in chemistry at the Friedrich Wilhelm University in Berlin. After finishing his dissertation about the quantitative separation of arsenic and antimony in the works of Emil Fischer he got his doctoral degree. In 1899 he worked with the French chemist and toxicologist Henri Moissan in Paris for one year. He was given the task of synthesizing still unknown compounds of boron and silicon. Five years later he became professor at the University of Breslau. In 1916 he succeeded Richard Willstätter as director at the Kaiser Wilhelm Institute for Chemistry in Berlin. After a severe mercury poisoning he became the director of the Chemistry Department at the Technische Hochschule in Karlsruhe from 1926 to 1936. In 1932 he was a visiting professor at Cornell University in Ithaca, New York for four months. From February 6, 1936, to May 7, 1938 Stock was the president of the German Chemical Society. Bombs in the Second World War damaged the house of Stock. In September 1943 he and his wife moved to Bad Warmbrunn in Silesia, but the flow of refugees forced them to move again towards west in February 1945. They found accommodation in Aken (near Dessau). After the war in 1946, Stock endeavoured to revitalize German chemistry by lectures and memoirs.
Бор мен кремний гидридтерін зерттеу
1909 жылы Сток Бреслауда борон гидридтерін – жалпы формуласы BxHy болатын борон сутегінің химиялық қосылыстарын зерттеуге кірісті. Олардың ауадағы жоғары реактивтілігі мен тұтанғыштығы салдарынан, 1912 жылы жоғары вакуумды жүйелерді қолданатын бөлу әдістерін жасағанға дейін борон гидридтерін тазарту мүмкін болмады. Ол кремний гидридтерімен де ұқсас жұмыс жүргізді. Бор және кремний гидридтері – құрылымдық әртүрлілігі тұрғысынан көмірсутектердің байлығына жақындаған бірінші екі элементті қосылыстар тобы. Борон гидридтері тек күрделі қасиеттерге ғана ие болған жоқ, сонымен қатар олардың құрылымы да ерекше болды. Құрылымдарды және байланыс модельдерін анықтау нәтижесінде бейорганикалық химияның саласы кеңейді. Диборан сияқты борон гидридтері кейіннен органикалық синтез үшін түрлі реагенттерге, сондай-ақ зерттеушілер үшін әртүрлі лигандтар мен құрылыс блоктарының көзіне айналды. Анри Мойсанмен бірге Сток кремний боридін ашты.
In 1909 Stock began studying the boron hydrides—the boron hydrogen chemical compounds with general formula BxHy—at Breslau. Due to their extreme reactivity and flammability in air, boron hydrides could not be purified until his development of methods for separation using high vacuum manifolds around 1912. He performed similar work on the hydrides of silicon. The hydrides of boron and silicon represented the first family of binary compounds to approach the richness of hydrocarbons in terms of structural diversity. Not only did the boron hydrides exhibit challenging properties, their structures were also unusual. Elucidation of the structures and the associated bonding models dramatically expanded the scope of inorganic chemistry. Boron hydrides such as diborane later developed into a range of reagents for organic synthesis as well as a source of diverse ligands and building blocks for researchers. With Henri Moissan, Stock discovered silicon boride.
Органикалық емес химияның басқа салаларындағы зерттеулер
1921 жылы Сток алғаш рет натрий мен бериллий фторидтерінің балқыған қоспасын электролиздендіру арқылы металл бериллийді дайындады. Бұл әдіс бериллийді арнайы қорытпалар мен шыныларда, сондай-ақ рентген түтіктеріндегі терезелер жасау сияқты өнеркәсіптік қолдануға мүмкіндік берді. Ол координациялық химия саласында да зор ықпал етті. "Лиганд" термині (латынша *ligare* – байлау) алғаш рет 1916 жылы Стокпен қолданылды. Х. Ирвинг пен Р. Дж. П. Уильямс бұл терминді 1948 жылы жарияланған мақалаларында қабылдады. Монодентат, бидентат, тридентат – металға байланысқан лигандтардың санын көрсетеді. Лиганд тұжырымдамасын енгізгеннен кейін, ол "тістеу бұрышы" және келацияның басқа да аспектілерін одан әрі зерттеуге мүмкіндік алды. "Сток жүйесі", алғаш рет 1919 жылы жарияланған, бинарлық қосылыстарды атау жүйесі болды. Оның сөзімен айтқанда, бұл жүйе "қарапайым, түсінікті, бірден ұғылатын, ең кең қолданысқа ие" болды. 1924 жылы неміс комиссиясы Сток жүйесін кейбір өзгерістермен қабылдауды ұсынды. Стоктың бастапқы идеясына сәйкес темір(2) хлориді деп аталатын FeCl2, түзетілген ұсыныста темір(II) хлориді болып өзгерді. 1934 жылы Сток рим цифрларын қолдануға келісті, бірақ дефис қоюды және жақшаларды жоюды қалаған. Бұл ұсыныс қабылданбаса да, Сток жүйесі бүкіл әлемде қолданылып келеді.
In 1921, Stock first prepared metallic beryllium by electrolyzing a fused mixture of sodium and beryllium fluorides. This method made beryllium available for industrial use, such as in special alloys and glasses and for making windows in X ray tubes. He was also influential in coordination chemistry. The term "ligand" (from ligare Latin, to bind) was first used by Stock in 1916. H. Irving and R. J. P. Williams adopted the term in a paper published in 1948. Monodentate, bidentate, tridentate characterized the number of ligands attached to a metal. Given the introduction of ligand concept, he was also able to further derive the idea of bite angle and other aspects of chelation. The "Stock system," first published in 1919, was a system of nomenclature on binary compounds. In his own words, he considered the system to be "simple, clear, immediately intelligible, capable of the most general application." In 1924, a German commission recommended Stock system to be adopted with some accommodations. FeCl2, which would have been named iron(2) chloride according to Stock's original idea, became iron(II) chloride in the revised proposal. In 1934 Stock agreed to the use of Roman numerals but preferred keeping the hyphen and dropping the parentheses. Although this suggestion has not been followed, the Stock system remains in use worldwide.
Сынап пен сынаптан улануға қатысты мүдделер
Сток сынап және сынаптан уланудың әртүрлі аспектілері туралы 50-ден астам мақала жариялады. Сынаптың органикалық туындыларының уыттылығын түсінгеннен кейін ол сынапты қолдануға қарсы белсенді түрде наразылық білдірді. 1928 жылы неміс тіс дәрігерлері оның мыс амальгамасын қолдануға қатысты ескертуін елемеді. Бірақ Флейшманның бір мақаласында амальгамадағы сынапты алып тастау, аурудың толық жазылуына әкелгенін жазды, бұл оның идеясын қолдады. ("Deutsche Medizinische Wochenschrift" 1928, № 8). Сынаппен улану мүмкін болған жағдайларды зерттеу үшін Берлинде комиссия құрылды, соның нәтижесінде "микромеркуриализм" термині алғаш рет пайда болды.
Stock published over 50 papers on different aspects of mercury and mercury poisoning. He became more vocal on protesting the mercury usage after realizing the toxicity of its organic derivatives. German dentists abandoned his warning in 1928 against copper amalgam usage. Nevertheless, a paper from Fleischmann, in which removal of mercury in amalgam related illness had led to complete recovery, supported his idea. (Deutsche Medizinische Wochenschrift 1928, No. 8). A committee was founded in Berlin to investigate cases of possible mercury intoxication and hence the term micromercurialism was first used.
Зейнеткерлік және өлім
1936 жылы зейнеткерлікке шыққаннан кейін Сток Карлсруэден Берлинге көшті. Ол 1946 жылдың тамыз айында 70 жасында Дессау қаласының жанындағы Акен деген кішкентай қалада қайтыс болды.
After retirement in 1936, Stock moved from Karlsruhe to Berlin. He died in Aken, a small town near Dessau, in August 1946 at the age of 70.
Өлімнен кейін танылу
1950 жылы Германия химия қоғамы (Gesellschaft Deutscher Chemiker) оның бейорганикалық химия саласына қосқан үлесін мойындап, Альфред Сток есімдік сыйлығын тағайындады. Алтын медаль және ақшалай сыйлықтан тұратын бұл сыйлық, "бейорганикалық химия саласындағы ерекше тәуелсіз ғылыми-эксперименттік зерттеулер" үшін екі жылда бір рет табыс етіледі.
In recognition of his contributions to the field of inorganic chemistry, the German Chemical Society (Gesellschaft Deutscher Chemiker) created in 1950 the Alfred Stock Memorial Prize. The prize, consisting of a gold medal and money, is awarded every other year for "an outstanding independent scientific experimental investigation in the field of inorganic chemistry."
Жарияланымдар
Саналық бейорганикалық талдау практикасы. Берлин 1909, (6-басылым, Мюнхен 1979). Ультрақұрылымдық химия. Берлин 1920. Бор және кремний гидридтері. Итака (АҚШ) 1933, (жаңа басылым Итака (АҚШ) 1957). Сынаптың және амальгама тіс толтырғыштарының қауіптілігі. Берлин 1928. Атом In: Қолданған химия 37-том, 6-номер, 1924, , , 65–67 беттер.
Praktikum der quantitativen anorganischen Analyse. Berlin 1909, (6. Auflage, München 1979). Ultrastrukturchemie. Berlin 1920. Hydrides of boron and silicon. Ithaca(USA) 1933, (Neuausgabe Ithaca(UAS) 1957). Die Gefährlichkeit des Quecksilbers und der Amalgam Zahnfüllungen. Berlin 1928. Das Atom In: Angewandte Chemie Band 37, Nr. 6, 1924, , , S. 65–67.