Бі-Бі-Синің «Сефакс» телемәлімет қызметінің тарихы

Кіріспе

BBC-дің телетекст ақпараттық қызметі, Fridge атты альбом.

Ceefax (/'//s//i://f//ae//k//s/, "фактілерді көру" деген ойынмен жасалған сөз) – әлемдегі алғашқы телетекст ақпараттық қызметі және қазіргі BBC Red Button қызметінің алдашысы болды. Ceefax қызметін BBC 1974 жылы іске қосып, 38 жылдық хабар таратудан кейін 23 қазан 2012 жылы 23:32:19 BST (11:32 PM BST) уақытында, Солтүстік Ирландиядағы цифрлық ауысу толыққаннан кейін тоқтатты. Телетекстті қабылдай алатын құрылғыда қажетті мәтіндік бетті алу үшін пайдаланушы үш таңбалы бет нөмірін енгізеді. Нөмір енгізілгеннен кейін, таңдалған бет пайдаланушы экранында көрсетіледі, бірақ бұл бірнеше секунд күтуді қажет етеді. Таңдауға көптеген беттер болды, оларды қара фонға немесе хабар тарату бағдарламасының суретіне қоюға болатын. Бұл мүмкіндік алғаш рет британдық телеарналарға субтитрлерді теледидар суретінің бір бөлігі ретінде емес, көрермен өз қалауынша қосып немесе өшіре алатындай етіп таратуға техникалық мүмкіндік берді.

Электромеханикалық жүйелердің алғашқы кезеңдері

1960 жылдардың аяғында Би-Би-Си-дің Дизайн бөлімінде (Телевизиялық тобы) инженерлер Джефф Ларкби мен Барри Пайатт эксперименталды аналогты мәтіндік беру жүйесін жасады. Оның мақсаты – әдеттегі теледидар хабарларын таратудың түнгі «жабылу» кезеңінде басып шығаруға болатын мәтіндік бетті жіберу еді. BBC-нің сол кездегі бас директоры сэр Хью Карлтон Грин теледидар таратушыларының жұмыс істемейтін уақытында ауыл шаруашылығы және қор нарығының бағаларын қағаз түрінде қолжетімді етуге қызығушылық танытты. Би-Би-Си Дизайн бөліміне берілген тапсырма: «Жұмыс тоқтатылған кезде таратылатын The Times газетінің бір бетіне тең». Олардың жүйесі Александр Мьюрхед жобалаған, өзгертілген айналмалы барабанды факсимильдік тарату құрылысын және Ларкби мен Пайатттың жеке, бірегей қағаз принтерінің дизайнын пайдаланды. Бұл принтерде қысымға сезімтал «кассалық лента» қағазы жоғары көтерілген болат спиральмен жабдықталған барабан арқылы өтетін еді. Барабан, Мьюрхед жүйесіндегі «Беттің басы» және «Жолдың басы» ақпараты арқылы тарату барабанымен синхрондалды. Баспалау қатты болаттан жасалған пышақ арқылы жүзеге асырылды, алғашқыда динамик түріндегі жылжымалы катушкамен, содан кейін баспалы схема катушкасымен және, ақырында, Brush Clevite өндірген арнайы керамикалық пьезоэлементпен қозғалды. Айналмалы спираль мен тербелістегі жылжымалы пышақтың үйлесімі, олардың арасында сызықты қозғалатын кассалық лента қағазы, қағазға растр салуға мүмкіндік берді.

Толық электронды нұсқа

Бұл идея кейіннен қайта қолға алынды, бұл жолы цифрлық түрінде және экранда, жаңа CEEFAX атауымен. Жаңа жүйе 1972 жылдың қазанында жарияланды, ал 1972–1974 жылдардағы сынақ хабарларын өткізуден кейін Ceefax жүйесі 1974 жылдың 23 қыркүйегінде отыз беттік ақпаратпен жұмыс істеуге кірісті. 1970 жылдардың басында Ұлыбританияда Philips компаниясының VDU-ларға арналған жетекші дизайнері Джон Адамс жасаған бұл дизайн BBC-ге берілді, осылайша олар хабар таратуды бастай алды. BBC саңырау адамдарға теледидар субтитрлерін берудің жолдарын іздестіріп жатқан болатын, бұл әлемдегі алғашқы телетекст жүйесі еді. Сол кездегі BBC инженерлік бөлімінің директоры Джеймс Редмонд осы идеяны ынтамен қабылдады. Басқа хабар таратушылар да бұл идеяны тез арада қолға алды, соның ішінде Тәуелсіз хабар тарату органы (IBA), ол сол кезде үйлесімсіз ORACLE телетекст жүйесін әзірледі. Интернет пен World Wide Web танымал болғанға дейін Ceefax беттері жаңа оқиғалар мен сенсациялық жаңалықтарды хабарлауда бірінші болып көзге түсетін. Техникалық келіссөздерден кейін екі хабар таратушы 1974 жылы Ceefax және ORACLE жүйелерінен өзгеше бірыңғай стандартқа келісті, ол ақырында World System Teletext (1976) жүйесіне айналды және 2012 жылға дейін аналогтық хабар таратуда қолданылып келді. Prestel жүйесі үшін 24 қатардан 40 бағанды таңбалар форматы да қабылданды. Бұл технология стандартты еуропалық телетекст жүйесіне айналып, Францияда бұрын қолданылған Antiope жүйесі сияқты басқа стандарттарды ығыстырды. Грэхам Клейтон жаңалықтар бөлімінің жетекшісі болды және 1978 жылы Ceefax-та жұмыс істей бастады. The Straits Times газетіне берген сұхбатында ол көрермендердің телефон арқылы есеп берушінің оқыған нәтижелерінен гөрі, компьютерлері арқылы соңғы снукер чемпионаттарының нәтижелерін дереу білгенін айтты. 1983 жылы Ceefax BBC Micro (Ұлыбританияда қол жетімді үй компьютері) үшін «телебағдарламалар» деп аталатын компьютерлік бағдарламаларды таратуды бастады. Бұл бағдарламалардың таратылуы 1989 жылы тоқтатылды. Осыған ұқсас идея француздық C Plus Direct спутниктік арнасы болды, ол компьютерлік бағдарламаларды тарату үшін басқа, жоғары жылдамдықты технологияны пайдаланды. Ceefax-тің негізгі технологиясы 1976 жылғы бірыңғай іске қосумен үйлесімді болды, ал кейінгі жылдардағы жүйелік жақсартулар ескі қабылдағыштарға парақтарды қарапайым түрде декодтауға мүмкіндік берді, бірақ бұзылған деректерді көрсетудің орнына жақсартылған ақпаратты елемейтін етті.

The idea was later taken up again, this time in digital and on screen form, under the new name of CEEFAX, and the new system was announced in October 1972, and following test transmissions in 1972–74, the Ceefax system went live on 23 September 1974 with thirty pages of information. Created in the United Kingdom in the early 1970s by the Philips Lead Designer for VDUs John Adams, his design was given to the BBC so they could start transmission. The BBC were working on ways of providing televisual subtitles for deaf people, it was the first teletext system in the world. James Redmond, the BBC's Director of Engineering at the time, was a particular enthusiast. Other broadcasters soon took up the idea, including the Independent Broadcasting Authority (IBA), who had developed the incompatible ORACLE teletext system, at around the same time. Before the Internet and the World Wide Web became popular, Ceefax pages were often the first location to report a breaking story or headline. After technical negotiations, the two broadcasters settled in 1974 on a single standard, different from both Ceefax and ORACLE, which ultimately developed into World System Teletext (1976), and which remained in use for analogue broadcasts until 2012. The display format of 24 rows by 40 columns of characters was also adopted for the Prestel system. The technology became the standard European teletext system and replaced other standards, including the Antiope system formerly used in France. Graham Clayton was its news executive and began working for Ceefax in 1978. In an interview with The Straits Times, he said that viewers got instant results for the recent snooker championships through its computers, rather than Oracle which had its reporter reading the scores through the telephone. In 1983, Ceefax started to broadcast computer programs, known as telesoftware, for the BBC Micro (a home computer available in the United Kingdom). The telesoftware broadcasts stopped in 1989. A similar idea was the French C Plus Direct satellite channel which used different, higher speed technology to broadcast PC software. The basic technology of Ceefax remained compatible with the 1976 unified rollout; system elaborations in later years were made such that earlier receivers were still able to do a basic decode of pages, but would simply ignore enhanced information rather than showing corrupted data.

Жабылу

2012 жылға дейін BBC Ceefax қызметі жаңалықтар, спорт, ауа райы, телебағдарламалар тізімі және бизнес тақырыптары бойынша ақпарат ұсынып келді. Бұл беттер Ұлыбританиядағы цифрлық ауысу 2012 жылдың 23 қазанында аяқталғанға дейін жаңартылып тұрды. 2002 жылы BBC цифрлық спутниктік Sky Digital қызметінде Ceefax хабарларын таратуды тоқтатты, бірақ кейіннен BBC One және BBC Two арналарының кестесі мен субтитрлерді қамтитын шектеулі қызметті қайта іске қосты. BBC бұрынғы Ceefax беттерінің нөмірін Freeview және цифрлық спутниктік BBC Red Button Ceefax қызметтерінде мүмкіндігінше қайта пайдалануға тырысты. 2012 жылдың қазан айында аналогты сигнал өшірілген кезде Ceefax-ты алмастыру жоспары жоқ екені жарияланды. 2011 жылдың соңына қарай Ұлыбританияның теледидар аймақтарының үштен екісі ауысып немесе ауысу процесінде болды. Ceefax – Ұлыбританияда аналогты теледидар арқылы қолжетімді соңғы мәтіндік қызмет еді, себебі ITV және Channel 4 телетекст қызметі 2009 жылдың желтоқсанында тоқтатылды. Channel 5 арнасының "Five Text" қосымша қызметі 2011 жылы жабылды. ITV және Channel 4 арқылы ұсынылатын шектеулі аналогты телетекст қызметі 2012 жылдың 23 қазанында цифрлық ауысу аяқталғанға дейін жер үстінен трансляция арқылы қолжетімді болды. 2012 жылдың 23 қазанында сағат 23:32:19-да (британдық жазғы уақыт бойынша) Ceefax 38 жылдық қызметтен кейін, Олимпиада ойындарының чемпионы Мэри Питерс Солтүстік Ирландиядағы соңғы аналогты телесигналды өшіргенде тоқтатылды. Ceefax-тың бас бетінде оның BBC-дегі 38 жылдық қызметін көрсететін графикалық серия жарияланды. BBC News сайтында Ceefax туралы естеліктер де бар. 2017 жылғы жалпы сайлау туралы мақаласында The Guardian саяси сатирик лорд Бакетхедке оның сайлау алды бағдарламасында Ceefax-ты қайтару туралы уәдесі үшін «Ең үздік саясат» сыйлығын табыс етті.

BBC Қызыл түйме қызметі

Ұлыбританияда аналогтық эфирдік хабар тарату тоқтатылғанда 2012 жылдың қазан айында Ceefax қызметі жабылды. Оның орнына келген BBC Red Button қызметі Freeview, Virgin Media, Sky және Freesat сияқты көптеген цифрлық қызметтерде қолжетімді. BBC Red Button қызметіне кез келген BBC арнасындағы қызыл немесе мәтін түймесін басып кіруге болады. Ceefax тек қарапайым мәтінді көрсетумен шектелген болса, BBC Red Button қызметі одан бай графикалық элементтерді және бірнеше интерактивті бейне ағындарын ұсынады. Беттерді пульт арқылы прокруллдеу немесе дұрыс бет нөмірін енгізу арқылы қарауға болады. Ceefax-та қолданылған көптеген бет нөмірлері BBC Red Button қызметінде де сақталған, мысалы, спорт 301-бетте, футбол 302-бетте, ал футбол нәтижелері 316-бетте орналасқан. Жаңа BBC Red Button қызметі Ceefax-қа қарағанда кем түспейді және әсіресе футбол жанкүйерлері арасында үлкен танымал. 2019 жылдың қыркүйегінде BBC 2020 жылы Red Button қызметін тоқтату туралы хабарлады, бұл Ұлыбританияда телеарна арқылы мәтіндік мазмұн таратудың 45 жылдық тарихын аяқтауға тиіс еді. Алайда, 2020 жылдың 29 қаңтарында, жоспарланған жабылу күнінен бір күн бұрын, BBC шешімін тоқтатты және оны қайта қарау үшін күтіп отырды, себебі қызметтің тоқтатылуының кейбір демографиялық топтарға, мысалы, қарт адамдарға тигізер әсеріне қатысты наразылықтар туды. BBC Red Button қызметі қазіргі таңда барлық BBC теле- және радиоарналарында қолжетімді.

Технология

Ceefax/ORACLE стандарттары 1980-ші жылдары World System Teletext ретінде халықаралық деңгейде таратылды және 1986 жылғы CCIR 653 халықаралық стандартына (қазір ITU R BT.653) CCIR Teletext System B ретінде енгізілді. Басқа телетекст жүйелері сияқты, мәтін және қарапайым графикалық кескіндер бейне сигналымен бірге жіберіледі және контроллерлік тізбектермен декодталады.

Ceefax-тің парақшалары

Ceefax-тен алынған беттер – Ceefax қызметінен таңдалып алынған мазмұн болды және әдетте басқа бағдарламалар болмаған жағдайда ғана көрсетілетін. Ол Ceefax-тың таңдаулы беттерінен тұратын, кез келген теледидар қабылдағышында қарапайым телесурет ретінде таратылатын материалдардан құралды. Ұсқақ музыка немесе кейде үзіліссіз дыбыс осы материалдарға қосымша сүйемелдеу болды. «Ceefax-тен алынған беттерде» көрсетілген шектеулі парақтар жиынтығы телетекст мүмкіндігі бар телевизорларда 198-беттен (BBC1) және 298-беттен (BBC2) кез келген уақытта қолжетімді болды, 1992 жылдың қараша айында 196-бетке, ал 1996 жылдың қараша айында 152-бетке көшірілді.

Мазмұны

Бастапқыда, бейнежазбалар әртүрлі тақырыптарды қамтыды: жаңалықтар, спорт, ауа райы және BBC телебағдарламаларының тізімі. Сонымен қатар, қаржы жаңалықтары, саяхат ақпараты, рецепттер және BBC туралы мәліметтер сияқты басқа да тақырыптар уақыт-уақыт қосылатын. 1989 жылдың соңында Ceefax қызметі жаңалықтарға бағытталған қызмет ретінде жаңартылды, ал бейнежазба тізбегі тек жаңалықтар мен ауа райы болжамын көрсетуге айналды. 1992 жылы бизнес, спорт және саяхатқа арналған беттер қайтадан пайда болды.

Көрініс тарихы

Ceefax алғаш рет 1980 жылдың наурыз айында көрсетілді, бастапқыда 30 минуттық кезеңдерде, ал 1983 жылға қарай күндізгі уақыттағы бос сәттерді толтыру үшін жиі пайдаланылатын. Эфирдегі хабарламалар бастапқыда Ceefax in Vision деп жарияланды, бірақ күндізгі хабарлар Radio Times журналында 1984 жылдың 7 қаңтарына дейін Ceefax-тан беттер деген атаумен тізімделмеді. 1983 жылдың 28 ақпанында BBC1 әр апта сайын таңғы сағат 6:00-де Ceefax AM деп аталатын Ceefax беттерін көрсетуді бастады, ол таңғы сағат 6:30-да Breakfast Time бағдарламасының басталуына әкелді. Бұл туралы алғаш рет 21 наурызда Radio Times журналында айтылды. 1983 жылдың мамыр айынан бастап BBC1 күндізгі үзіліс кезеңдерінде Ceefax беттерін таратуды бастады. Бұл жағдай 1986 жылдың 24 қазанына дейін жалғасты, BBC1 толық күндізгі кестеге кіріспегенге үш күн қалғанда. Нәтижесінде, BBC1-де Ceefax трансляциясының жалғыз нұсқасы – апта сайынғы таңғы сағат 6:00-дегі Ceefax AM хабарламасы болды. 1980-жылдардың соңынан бастап Ceefax-тан шыққан беттер BBC-нің үздіксіз қызмет көрсетуге көшуіне байланысты бірте-бірте маңыздылығын жоғалтты, бірақ BBC2 мектеп бағдарламалары көрсетілмейтін кезде ғана хабар тарату сағаттарын біртіндеп ұзартты. 1990-жылдардың басында Ceefax трансляциялары күніне бір рет, шамамен 15-30 минут бойы көрсетілді. Олар күннің алғашқы бағдарламасынан бұрын көрсетілді. 1995 жылы BBC The Learning Zone бағдарламасын іске қосқанда, Ceefax алғаш рет BBC Two арнасында түнгі уақытта көрсетілді, бірақ кейіннен BBC News бағдарламалары түнгі/таңертеңгі бос орындарды толтырды. Ceefax-тан соңғы рет BBC1 арнасында 1997 жылдың 9 қарашасында хабарланды. Алайда, Ceefax трансляциялары BBC One Scotland, BBC One Wales және BBC One Northern Ireland арналарында эпизодтық түрде көрсетіле берді, олар трансляциядан шығу мен ұлттық желіге қайта қосылу арасындағы уақытты толтыру үшін пайдаланылды. BBC Two арнасында Ceefax-тан беттер Ceefax қызметі тоқтатылғанға дейін екі күнге дейін көрсетіле берді, соңғы трансляция 2012 жылдың 22 қазанында, дүйсенбі күні таңертең болды, онда арнайы жарнамалар мен жылдар бойы Ceefax графикалық элементтерін көрсететін арнайы соңғы тітрлер болды. Соңғы минуттар үшін таңдалған музыка – Ruby-дің "BART" шығармасы, ол Ceefax-тан Pages үшін және басқа да жарнамалар үшін жиі қолданылды. Содан бері түнгі уақыттағы бос сәттер BBC Two бағдарламаларының алдын ала көрсетілімдерімен толтырылуда.

In vision Ceefax was first shown in March 1980, originally in 30 minute slots and by 1983 it was a common filler during daytime downtime. Transmissions were originally billed on air as Ceefax in Vision but daytime transmissions were not listed in the Radio Times until 7 January 1984, under the title of Pages from Ceefax. On 28 February 1983, BBC1 started to air a selection of Ceefax pages every weekday morning at 6.00am called Ceefax AM which would lead into the start of Breakfast Time at 6.30am. It is first mentioned in the Radio Times on 21 March. From May 1983, BBC1 began to transmit Ceefax pages during their daytime downtime periods. This situation continued until Friday 24 October 1986, three days before BBC1 launched a full daytime schedule, resulting in the only Ceefax transmission on BBC1 being the weekday 6.00am Ceefax AM broadcast. From the late 1980s onwards, Pages from Ceefax was increasingly marginalised by the BBC's move towards a near continuous service, although BBC2 only gradually expanded its broadcasting hours when schools programming was not being shown. By the start of the 1990s, Ceefax broadcasts were shown once a day, and for periods of around 15 30 minutes. They were shown before the first programme of the day. When the BBC launched The Learning Zone in 1995, Ceefax was shown during overnight downtime on BBC Two for the first time, although latterly BBC News filled many of the late night/early morning gaps in the schedules. The last nationwide Pages from Ceefax broadcast on BBC1 was on 9 November 1997. However, occasional Ceefax broadcasts continued to be shown on BBC One Scotland, BBC One Wales and BBC One Northern Ireland as a filler between the end of an opt out and rejoining the national network. On BBC Two, Pages from Ceefax continued to be broadcast until less than two days before the Ceefax service was closed down, with the final transmission being in the early hours of Monday 22 October 2012 which featured special continuity announcements and a specially created end caption featuring various Ceefax graphics from over the years. The music chosen for the final minutes was "BART" by Ruby, which had been frequently used for Pages from Ceefax and for other continuity. Since then, overnight downtime has been filled with a rolling loop of previews of forthcoming BBC Two programmes.

Басқа арналардағы ұқсас қызметтер

Channel 4 1983 жылдан 1989 жылға дейін Oracle-дан, 4 Tel On View 1983 жылдан 1997 жылға дейін көрсетті, ал 1980-жылдардың соңы мен 1990-жылдардың басында ITV компаниялары бос жұмыс орындары мен қатысты ақпаратты көрсететін телетекст беттерінен тұратын Jobfinder бағдарламасын көрсетті. ITV Nightscreen телеарнасы да эфирдегі алғашқы жылдары телетекст беттерін пайдаланды. Sky One алғашқы күндері түнгі уақытта Skytext қызметінен визуалды беттерді көрсетті.

Тефлекс

Teefax – 2016 жылдың тамызында Питер Кван ұсынған Raspberry Pi компьютері үшін Ceefax-тың жаңартылған нұсқасы. Teefax-ты көру үшін, әуесқойлар тиісті бағдарламалық жасақтамасы бар Raspberry Pi-ді телетекст қабылдайтын теледидардың сигнал кірісіне қосады. Кван: «Бұл бу машиналарының қазіргі замандағы қалпына келтірілуімен бірдей. Бұл толығымен қажетсіз, бірақ бізді айналысып отыруға мүмкіндік береді», – деді. Сервисте 12 беттік соңғы жаңалықтар бар, ал Кван Ұлыбритания, Германия және Франция елдерінен алынған ескі телетекст беттерінің онлайн архивін жасауды жоспарлап отыр.