Кіріспе

Шотланд дәрігері, сатирик және полимат Лондонда; (1667–1735)

Джон Арбутнот FRS (1667 сәуірдің 29-ында суға шомылдырылды – 1735 ақпанның 27-сі), көбінесе доктор Арбутнот деп аталады, шотланд дәрігері, сатирик және полимат Лондонда. Ол математикаға қосқан үлесімен, «Скриблер» клубының мүшесі болуымен (оны Джонатан Свифттың «Гулливердің саяхаттары» кітабының III бөлімін, Александр Поуптың «Пери Батус, немесе поэзияда төмендеу өнері», «Мартин Скриблердің естеліктері» және мүмкін «Дунсиада» тудыруға шабыттандырды) және Джон Булл кейіпін ойлап табуымен есімдері сақталған.

Өмірбаян

Өмірінің ортасында Арбутно, Эдмунд Керлдің және басқалардың, автор қайтыс болғаннан кейін өмірбаянын тапсырып, ойлап тапқандығына шағымданып, «Биография – өлімнің жаңа қорқыныштарының бірі» деді, сондықтан Арбутноның өмірбаянын жазуға оның өзінің жазба қалдырудан тартынғандығы кедерілді. Александр Поуп Джозеф Спенске Арбутноттың кішкентай балаларына өз жазбаларымен ойнауға, тіпті оларды өртеп жіберуге рұқсат бергенін айтты. Арбутно өзінің кәсіби өмірі бойына зор кішіпейілділік пен әлеуметтік жақындық танытты, ал достары оның өз жұмысына лайықты құрмет көрсетпегеніне жиі шағымданатын. Арбутнот Шотландияның солтүстік-шығыс жағалауындағы Арбутнотта, Кинкардинширде, Маргарет (туған есімі Лэмми) және Эпископалдық дін қызметкері Александр Арбутноттың ұлы болып дүниеге келді. Ол 1685 жылы Маришал колледжіндегі гуманитарлық ғылымдар бакалавры дәрежесін алған болуы мүмкін. 1689 жылы Арбутноттың ағалары якобиттердің ісіне қатысқанда, ол әкесімен бірге қалды. Бұл ағалардың арасында 1689 жылы король Джеймс VII үшін соғысқаннан кейін қашқан Роберт және Францияға қашып, шарап сатушы болған Джордж болды. Бірақ Уильям мен Мэри таққа отырғанда, шотланд және ағылшын парламенттері барлық дін қызметкерлерінен оларды король және патшайым ретінде мойындауға ант беруді талап етті. Әкесі бұл талапқа бағынбады, ол қазылар алқасының мүшесі болмағандықтан, шіркеуден қуылды, ал Джон 1691 жылы әкесі қайтыс болғанда, істерді басқару үшін сол жерде болды. Арбутно 1691 жылы Лондонға келді, онда ол математика сабақтары беріп өзін асырады. Ол Уильям Пэтте тұрып, оны Свифт танып, «bel esprit» деп атады. Ол 1692 жылы Кристиан Гюйгенстің «De ratiociniis in ludo aleae» еңбегінен аударған «Кездейсоқтық заңдары» атты еңбегін жариялады. Бұл ағылшын тілінде жарияланған ықтималдық туралы алғашқы еңбек болды. Кездейсоқтықтар саласын әдеттегі ойындарға қолданған бұл жұмыс сәтті болды, және Арбутнот Эдвард Джеффриске жеке сабақтар берді, ол Джеффри Джеффристің ұлы, парламент депутаты. Ол Джеффрис 1694 жылы Оксфорд университетінің колледжіне оқуға түскенде оның мұғалімі болды, және ол сол кезде математика мен медицинаны оқытқан ғалымдармен, соның ішінде доктор Джон Рэдклифф, Исаак Ньютон және Сэмюэл Пеписпен танысты. Бірақ Арбутноттың толық уақытты студент болуға қаржысы жетпеді, және ол бұрынғыдай ресми білім алмағанмен, жақсы білімді болды. Ол Сент-Эндрюс университетіне оқуға түсіп, 1696 жылдың 11 қыркүйегінде медицина докторы атағын қорғады. Сол күні ол медицина бойынша жеті диссертацияны қорғап, докторлық дәрежесін алды. Ол алғаш рет 1697 жылы сатира жазды, доктор Джон Вудвордтың «Жер мен жер бетіндегі денелердің, әсіресе минералдардың табиғи тарихына арналған эссе» атты еңбегіне «Доктор Вудвордтың есебін зерттеу» деген жауап ретінде жазды. Ол жұмыстың мақтанышпен айтылғандығына және Вудвордтың теориялық тұрғыдан тартымды нәрселер шындыққа сәйкес болуы керек деген қате, аристотельдік талабына күлді. 1701 жылы Арбутнот тағы бір математикалық еңбек жазды, «Математикалық білімнің пайдалылығы туралы эссе», қалалық азаматтың Оксфордтағы досына жазған хаты. Бұл еңбек орташа сәттілікке ие болды, және Арбутнот математиканы аңыздан ақыл-ойды босатудың құралы ретінде мақтады. 1702 жылы ол Епсомда болғанда Дания ханзадасы Жорж, королева Аннаның күйеуі ауырып қалды. Дәстүрге сәйкес, Арбутнот ханзаданы сәтті емдеді. Дәстүрге сәйкес, бұл оған сарайға шақыруды әкелді. 1702 жылы ол Маргаретке үйленді, оның бойжеткен шағындағы аты Вемисс болуы мүмкін. Шомылдыру туралы жазбалар жоқ болғандықтан, оның тұңғыш ұлы Жорж (ханзаданың құрметіне аталған) 1703 жылы туған сияқты көрінеді. 1704 жылы Корольдік қоғамның мүшесі болып сайланды. Королеваның қатысуымен 1705 жылдың 16 сәуірінде Кембридж университетінің докторы болды. Арбутнот жақсы мінезді адам болды, және Свифт оның жауы айта алатын жалғыз кінәсі – оның жүрісіндегі сәл қимыл-қозғалысы екенін айтты. Оның серікқостығы мен патшалық байланыстары оны Корольдік қоғамның маңызды тұлғасына айналдырды. 1705 жылы Арбутно королева Аннаның жеке дәрігері болды, сонымен бірге «Historia coelestius» жариялануын бақылау үшін тағайындалды. Ньютон мен Эдмунд Галли оны орбиталар туралы өздерінің жұмыстарын қолдау үшін дереу жариялауды қалады, ал Джон Флэмстид, корольдік астроном, олардың бақылауларына негіделген деректерді жетілдіргенше құпия ұстағысы келді. Нәтижесінде Арбутнот өзінің досы және дәрігері ретінде Жорж ханзадасының, басылымға қаржы бөлген ақшасын пайдаланып, Флэмстидті оны 1712 жылы ауыр қателермен бірге жариялауға мәжбүрледі. Сондай-ақ, ғалым ретінде Арбутно антикалық заттарға қызығушылық танытып, грек, рим және еврей өлшемдері, салмақтары мен монеталарының кестелерін жариялады.

Скриблиран ретінде

1710 жылы Джонатан Свифт Лондонға көшіп келді. Роберт Харлимен, Оксфорд графымен (сол кезде ол қазынашылық хатшысы және пэр емес еді) бірлесіп, «Тори Экзаменаторын» жариялады, ал Арбутнот олармен танысып, оларға «ұсыныстар» жасай бастады. Бұл «ұсыныстар» – эсселерге, сатирикалық амалдарға және фактілерге қатысты идеялар еді, ешқандай құпия емес. 1711 жылдан 1713 жылға дейін Арбутнот пен Свифт «Бауырлар клубын» құрды, бірақ Арбутнот әдеттегідей өз идеяларын, тіпті жазбаларын тегін беріп, олар үшін ешқашан құрмет іздемеді. 1712 жылы Арбутнот пен Свифт Харли мен Генри Сент-Джонның Тори үкіметіне Испания мұрагерлік соғысын аяқтауға көмектесуге тырысты. Бұл соғыс Джон мен Сара Черчилльге пайда келтірген, ал Тори министрлігі Англияның барлық одақтастарынан бас тартып, Франциямен тікелей келіссөздер жүргізу арқылы оны аяқтауға тырысты. Свифт «Одақтастардың әрекеттері» деген кітап жазды, ал Арбутнот Джон Булл кейіпкері бар бес памфлеттен тұратын серия жазды. Біріншісі, «Заң – түбі жоқ шұңқыр» (1712) соғысты түсіндіру үшін қарапайым аллегорияны енгізді. Джон Булл (Англия) қайтыс болған Лорд Струттың (Испанияның Карл II) мүлігі үшін Луи Бабионды (яғни Людовик Бурбонды немесе Францияның Людовик XIV-ін) сотқа шақырады. Бұл істе Буллдың адвокаты – Хамфри Хокус (Марлборо) ең көп ләззат алады. Буллдың Пег (Шотландия) есімді қарындасы бар. Памфлеттер сатиралық тұрғыдан Свифт еңбегіне ұқсас, себебі олар барлық кейіпкерлерді үмітсіз кемшіліктермен және комедиялық бейнемен көрсетеді, ал олардың ешқайсысы да ізденуге тұрарлық емес (осы Арбутноттың ниеті еді, ол соғысты қорлау нысанына айналдыруға тырысты), бірақ олар қарапайым юмормен, жақындықпен және Свифт еңбегіне тән емес тұлғаларға деген ықыласпен толы. 1713 жылы Арбутнот саяси сатирасын «Саяси өтірік өнері туралы өте қызықты пайымдама, трактат» және оның бірінші томының тұжырымдамасымен жалғастырды. Арбутноттың басқа да еңбектері сияқты, бұл да жаман ойлау мен жазу риторикасын жүйелейді. Ол адамдарға жақсы өтірік айтуды үйретуді ұсынады. Александр Поптың «Пери Батос» және Джон Гей мен Поптың «Мартин Скриблердің естеліктерінде» де осындай тізімдер мен жүйелер бар. Сондай-ақ 1713 жылы Арбутнот Челси ауруханасының дәрігері болып тағайындалды, ол оған үй берді. Осы үйде Скриблер клубының кездесулері өтті, оның мүшелері Харли (қазір Оксфорд графы), Сент-Джон (қазір Болингброк виконты), Поп, Гей, Свифт және Томас Парнелл болды. Клуб мүшелерінің айтуынша, Арбутнот идеяларға ең көп үлес қосты, және ғылымды сатирикалық тұрғыдан қарастырғанда олар сене алатын жалғыз көз ол еді, ал «Мартин Скриблердің естеліктері» туралы идея да оныкі болды, ол бұрынғы қарсыласы доктор Вудвард сияқты классикалық әдебиеттің үш-төрт жолын оқып, олардан әмбебап (және абсурдты) шындықты шығаратын педант еді. Клуб тек бір жыл ғана жұмыс істеді, өйткені 1714 жылдың шілдесінде королева Анна қайтыс болды, ал клуб сол жылдың қарашасында соңғы рет кездесті. Анна қайтыс болғанда, оның өсиеті болған жоқ. Осының салдарынан оның барлық қызметкерлері лауазымсыз қалды және келесі әкімшіліктің мейіріміне қалдырылды – Арбутнот пен басқа Скриблериандардың жаулары таңдаған әкімшіліктің. Георг I таққа отырғанда Арбутнот барлық патшалық тағайындалуларынан және үйлерінен айырылды, бірақ ол әлі де белсенді медициналық практикамен айналысты. Ол Пикадиллидегі «Довер көшесінің сол жақтан екінші есігінде» тұрды.

Ганноверлер тұсында өмір

1717 жылы Арбутнот Поуп пен Гейдің жеті түн бойы сахнада болған «Үш сағаттан кейін үйлену» пьесасына белсенді үлес қосты. Ол Джордж Фредерик Генделдің досы болды және 1719 жылдан 1729 жылға дейін Корольдік музыка академиясының директоры болып тағайындалды. 1719 жылы ол шешек ауруының емделуіне қатысты памфлет соғысына қатысты. Ол әсіресе доктор Вудвордты сынады, ол догматикалық және, Арбутноттың пікірінше, иррационалды көзқарас білдірген болатын. 1723 жылы Арбутнот Корольдік дәрігерлер колледжінің цензорларының бірі болып тағайындалды және ол Лондонның дәріханаларында сатылатын дәрі-дәрмектерді тексеру және жақсарту жөніндегі шараларға қатысты. 1723 жылы аптекашылар Корольдік дәрігерлер колледжін сотқа берді, ал Арбутнот «Дәрі-дәрмектерді жақсырақ қарау, іздеу және тексеру үшін заң жобасының бір бөлігіне қарсы тұрғандардың (жерлеу қызметкерлері) кішіпейілді ұсыныстары» деген мақала жазды. Бұл памфлетте Лондонның жерлеу қызметкерлері Корольдік дәрігерлер колледжін де сотқа беруі мүмкін екені, осылайша дәрі-дәрмектердің қауіпсіздігі нашар қалуын қамтамасыз етуі мүмкін екені айтылды. 1727 жылы ол Корольдік дәрігерлер колледжінің сайланған мүшесі болды. 1726 және 1727 жылдары Джонатан Свифт пен Александр Поуп Арбутноттың үйінде кездесіп, Свифт Арбутнотқа «Гулливердің саяхаты» қолжазбасын ертерек көрсетті. «Гулливердің саяхаты» кітабының үшінші бөліміндегі Корольдік қоғамның жобаларына жасалған егжей-тегжейлі пародия, мүмкін, Арбутноттың «ұсыныстарынан» туындаған. Бұл сапар 1729 жылғы Поптың «Дунциада» (екінші басылымы) еңбегінде де жемісті болды, онда Арбутнот Ричард Бентлиді сатирикалық түрде «Virgilius restauratus» шығармасында бейнелеген болуы мүмкін. Арбутнот Пётрдің Лондонға алғаш келгендегі қамқоршысы болды. 1730 жылы Арбутноттың әйелі қайтыс болды. Келесі жылы ол «Адам ағзасының әртүрлі құрылысына сәйкес тағамдардың табиғаты және оларды таңдау туралы эссе» атты танымал медициналық еңбек жариялады. Кітап өте танымал болды және келесі жылы диета туралы кеңестері қосылған екінші басылымы жарық көрді. Одан кейін тағы төрт толық басылымы және француз және неміс тілдеріне аудармалары шықты. 1733 жылы ол «Ауаның адам ағзасына тигізетін әсері туралы эссе» атты тағы бір танымал медициналық еңбек жазды. Бұрынғы еңбегі сияқты, бұл да бірнеше рет басылып, аудармалары жасалды. Ол ауаның өзі адамзаттың тұлғасына және денсаулығына үлкен әсер ететінін айтты және ол жерлердің ауасы сол жердегі адамдардың ерекшеліктеріне, сондай-ақ, белгілі бір ауруларға себеп болатынына сенді. Ол оқырмандарына ауруханаларды желдетуге және қалаларда таза ауа іздеуге кеңес берді. Ауа ауруды таратады деген идея дұрыс болмаса да, Арбутноттың кеңесі тиімді болды, өйткені Аугуст дәуіріндегі тығыз және нашар санитарлық жағдайдағы қалаларда ауа нашар және жұқпалы болды. Оның ұлы Чарльз, Оксфордтағы Крайст-Черчте діни қызметкер болуға дайындалып жүрген, 1731 жылы қайтыс болды, сол жылы «Свифт пен Поптың әртүрлі еңбектері» үшінші томы (бірінші том) жарық көрді. Ол осы томға «Ғылымның пайда болуы туралы білімді Мартин Скриблердің эссесі» атты мақаласын қосты. 1734 жылы оның денсаулығы нашарлай бастады. Оның бүйрегінде тас, астмасы болды және ол семіздікпен де күресіп жүрді. 1734 жылдың 17 шілдесінде Арбутнот Попқа өзінің өлім аузында екенін хабарлады. 2 тамыздағы жауабында Поп тағы да сатира жазуды жоспарлап отырғанын айтты, ал 25 тамызда Арбутнотқа өзінің бір хатын оған арнамақшы екенін хабарлады, кейіннен оны олардың достығына арналған естелік ретінде сипаттады. Арбутнот 1735 жылдың 27 ақпанында Лондонның Корк-стриттегі үйінде қайтыс болды, «Др Арбутнотқа хат» поэмасы жарық көргеннен кейін сегіз апта өткен соң. Ол Пикадиллидегі Сент-Джеймс шіркеуіне жерленді.

Әдеби маңызы

Арбутнот Скриблер клубының негізін қалаушылардың бірі болды және топтағы басқа зиялылар оны ең қызық адам деп есептеді, бірақ ол топтың басқа мүшелеріне қарағанда аз әдеби мұра қалдырды. Оның сатиралары оңайлықпен, адамгершілікпен және көрінетін мейіріммен жазылған. Свифт пен Арбутноттың тілдерінің стильдері ұқсас болды (екеуі де тікелей сөйлемдерді және анық лексиканы қалайтын), тізімдер мен таксономиялардың сыртқы құлшынысымен, кейде олардың еңбектері бір-біріне жатқызылады. Мысалы, саяси жалған туралы трактат бұрын Свифтқа жатқызылған, бірақ ол Арбутноттың еңбегі екені анық. Жалпы, Арбутноттың жазбалары Свифттың жазбаларындай қатыгездікке толы немесе нигилистік емес, бірақ олар бірдей нысаналарды сынға алады және екеуі де оқырмандарына оң нормалар жиынтығын ұсынудан бас тартады. Арбутноттың өзін танымауға талабының арқасында оның әдеби маңыздылығы туралы нақты айту қиын. Сэмюэл Джонсон оның қадірін жоғары бағалаған, Босуэлл былай деп жазды: "Анна патшайымының тұсындағы көрнекті жазушылар туралы сөз қозғалғанда, ол былай деді: "Мен доктор Арбутнотты олардың арасындағы бірінші адам деп санаймын. Ол – әмбебап гений, тамаша дәрігер, терең білімді және көңіл көтеруге шебер адам еді." Арбутнот өз заманының ең ұлы сатираларының көптеген негізгі тұлғасы болды. Ол жарты ғасырдан астам уақыт бойы жазылған әдебиеттің көптеген ең жақсы жетістіктерінің арнасы және көзі болды, бірақ Арбутнот мақтанудан қашады.

Шығармалары

Джон Арбутнот (1712, 1727 жылы жарияланған). Джон Буллдың тарихы. Джон Арбутнот (1722). Мистер Мейтлендтың шешекке егу туралы есебі, Лондон, автор үшін басылып шығарылған, Дж. Даунинг. (Он сегізінші ғасыр жинақтарында онлайн транскрипциясы). Джон Арбутнот (1733). Адам денесіне ауаның әсері туралы эссе, Лондон, J. Tonson үшін Strand-те басылған. (Он сегізінші ғасыр жинақтарында онлайн транскрипциясы). Джон Арбутнот (1727). Ежелгі монеталар, салмақтар мен өлшемдер кестесі. Бірнеше диссертацияда түсіндіріліп, мысалдары келтірілген. Лондон: Дж. Тонсон үшін басылған, 1727.