Кіріспе
1957 жылы түсірілген Ингмар Бергманның "Жеті мөр" (Det sjunde inseglet) – Ингмар Бергманның сценарийін жазған және режиссерлік еткен 1957 жылғы шведтік тарихи фантастикалық фильмі. Оқиға Данияда (фильмде айтылған Эльсинор және Роскильде қалалары) Қара өлім кезінде өрбітеді. Фильм ортағасырлық рыцарьдың (Макс фон Сидоу) саяхатын және өмірін алуға келген Өлімнің (Бенгт Экерот) бейнесімен шахмат ойнауын көрсетеді. Бергман бұл фильмді өзінің "Ағаш суреті" атты пьесасы негізінде жасаған. Фильм атауы Аян кітабындағы бір үзіндіге сілтеме жасайды, ол фильмнің басында да, соңында да қолданылады: "Жақсылық қойшасы жетінші мөрді ашқанда, көкте жарты сағатқа үнсіздік орнады". Мұндағы үнсіздік мотиві фильмнің маңызды тақырыбы болып табылатын "Құдайдың үнсіздігіне" байланысты. "Жеті мөр" әлемдік кино классикасы және барлық уақыттың ең ұлы фильмдерінің бірі саналады. Ол Бергманды әлемдік деңгейде танымал режиссер ретінде орнықтырды, фильмде құрмет көрсетулерге, сынға және пародияларға ие болған атақты көріністер бар.
The Seventh Seal (Det sjunde inseglet) is a 1957 Swedish historical fantasy film written and directed by Ingmar Bergman. Set in Denmark (Elsinore and Roskilde are Danish cities cited in the movie) during the Black Death, it tells of the journey of a medieval knight (Max von Sydow) and a game of chess he plays with the personification of Death (Bengt Ekerot), who has come to take his life. Bergman developed the film from his own play Wood Painting. The title refers to a passage from the Book of Revelation, used both at the very start of the film and again towards the end, beginning with the words "And when the Lamb had opened the seventh seal, there was silence in heaven about the space of half an hour." Here, the motif of silence refers to the "silence of God," which is a major theme of the film. The Seventh Seal is considered a classic of world cinema, as well as one of the greatest films of all time. It established Bergman as a world renowned director, containing scenes which have become iconic through homages, critical analysis, and parodies.
Сюжет
Асылынан танылған рыцарь Антониус Блок пен оның циникалық қолбасшысы Йонс крест жорықтарынан оралғаннан кейін елде індет тарағанын көреді. Жоғарғы жақтағылар: "Біздің ойынымыз" (англ. Жошы мен оның қожайыны актерлер кербенін: Жоф пен оның әйелі Миа, олардың сәби ұлы Микаэль және актер менеджері Джонас Скаттты өткізеді. Ерте оянған Жоф Марияның сәби Исаны алып жүргенін көреді, ол күлімсіреп сенбейтін Миаға айтып береді. Блок пен Йонс "Danse Macabre" фрескасы суреттелген шіркеуге барады. Ол суретшіге "Крестовый поход" идеясын қолдаған деп айып тақты. Блок мойындау бөлмесінде діни қызметкерге "мағыналы бір іс-әрекет" жасағысы келетінін айтады. Шешуші оған өмірін сақтап қалуға көмектесетін шахматтық тактиканы көрсеткенде, ол шын мәнінде Өліммен сөйлесіп жатқанын біледі. Шіркеуден шығып бара жатқанда Блок шайтанмен байланысқа түскені үшін ажалды жазаға кесілген жас әйелмен сөйлеседі. Ол оған өлімнен кейінгі өмір туралы айтып береді деп сенді, бірақ ол ақылдан адасқан екенін біледі. Бір ауладағы бос ауылда Жонс бір тілсіз қызметші қызды он жыл бұрын төбелеске қосылуға көндірген, ал қазір ұры болып кеткен теолог Равалдың зорлауынан құтқарады. Жонс егер олар қайта кездессе, оның бетін жояды деп ант береді. Жонс оның ұсынысына қарсылық білдірген қызметші қызды сүйеді. Содан кейін ол қызға өзінің құлы болып қарызын өтеуге кеңес береді. Ол да келіседі. Топ қалаға барып, актерлер өнер көрсетеді. Сол жерде Скатты темірші Плогтың әйелі Лиза кездесуге шақырады. Сахналық шоуды қала тұрғындарына үндеу айтқан уағыздаушының бастауындағы қамшылаушылар шеруі үзіп тастайды. Қаладағы қонақүйде Равал Плог пен басқа да клиенттерді Джофты қорқытуға мәжбүр етеді. Жонс Равалдың бетін кескілеп, қорлауды тоқтатады. Жошы мен қожайынға Жофтың отбасы және өкініш білдірген Плог қосылады. Блок Мия жинаған сүт пен жабайы көкөністерден пікникке ләззат алады және сол кешті өмір бойы есте сақтауға уәде береді. Содан кейін ол Плог пен актерлерді обадан қорғаныш алу үшін өзінің қалтасына шақырады. Олар Скет пен Лизаны орманға тап болған кезде, ол Плогқа қайта оралады, ал Скет өкінген өзін-өзі өлтіруді жасамалайды. Топ алға жылжыған сайын, Скат түнде тұру үшін ағашқа көтеріледі, бірақ Ажал астынан пайда болып, ағашты кесіп тастайды. Ажыратуға әкелінген сотталған әйелді кездестірген Блок одан Шайтанды шақыруды сұрайды, сонда ол Құдай туралы сұрақ қоя алады. Қыз мұны істегенін айтады, бірақ рыцарь оның қорқынышын ғана көреді және оған ауруын жою үшін шөптер береді. Олар обадан зардап шеккен Равалға тап болады. Жонс қызметші қызды оған су әкелуден тоқтатады, ал Равал жалғыз қалады. Жоф сол кезде Жокердің Өліммен шахмат ойнағанын көріп, отбасымен бірге қашуға шешім қабылдайды, ал Блок Өлімді біліп-біліп, оны жұмыспен қамтып отырады. Өлім "Менен ешкім қашып құтыла алмайды" деп мәлімдегенде, Блок шахмат фигураларын құлатып тастайды, бірақ Өлім оларды өз орындарына қайтарады. Келесі қимылда Өлім ойынды жеңіп, олар қайта кездескенде бұл олардың соңғы жолы болатынын хабарлайды. Содан кейін Өлім Блоктан өзі қалаған "мағыналы іс-әрекетіне" қол жеткізген-жетпегенін сұрайды. Жоғарғы билік оны біледі деп жауап береді. Блок әйелімен қайта қосылады және той өлімнің келуімен үзілген соңғы кешкі аспен бөліседі. Содан кейін топтың басқа мүшелері өздерін таныстырады, ал мылқау қызметші қыз онымен "Бұл аяқталды" деп қарсы алады. Жоф пен оның отбасы кербенде дауылдан бас сауғалады, ол оны Өлім періштесі өтіп бара жатқандай түсіндіреді. Таңертең Жоф көріністе жоңғар атты және оның серіктерін өлім биінде төбе басына алып кетеді.
Өндіріс
Ингмар Бергман 1953 / 1954 жылдары Малмё қалалық театрының актерлік студенттері үшін «Trämålning» (Ағаш суреті) пьесасын жазды. Оның алғашқы қоғамдық көрсетілімі, режиссерлігін өзі жүзеге асырған, 1954 жылы радиода өтті. Ол сондай-ақ келесі көктемде Малмё сахнасында қойылды, ал күзде Стокгольмде Бенгт Экерот режиссерлік етіп сахнаға қойды, ол кейіннен фильмде Өлім рөлін ойнады. Бергман өзінің «Солғай шам» атты автобиографиясында: «Ағаш суреті біртіндеп «Жеті мөр» фильміне айналды, бұл мен үшін өте маңызды, себебі ол қиын жағдайларда, өмірлік қуат пен ләззатпен жасалды» деп жазды. «Жеті мөр» сценарийі Бергман Стокгольмдегі Каролинск ауруханасында асқазан ауруынан емделіп жатқанда қолға алынды. Бастапқыда Carl Anders Dymling, Svensk Filmindustri басшысы, оны қабылдамады, ал Бергманға жобаға рұқсат Каннда «Жазғы түннің күлкісі» фильмінің сәттілігінен кейін ғана берілді. Бергман сценарийді бес рет қайта жазды және оған бар болғаны отыз бес күндік мерзім мен 150 000 долларлық бюджет берілді. Бұл оның режиссерлік еткен он жетінші фильмі болды. Екі көріністен басқа барлық сахналар Солнадағы Filmstaden студиясында немесе оның маңында түсірілді. Ерекшелік – өлім мен рыцарьдың теңіз жағасында шахмат ойнайтын атақты ашылу сахнасы және өлім биімен аяқталуы, олардың екеуі де Ховс-Халларде, Солтүстік-Батыс Сканиядағы тасты, тік жарлы жағалау аймағында түсірілді. «Солғай шам» автобиографиясында Бергман фильмнің соңғы кадрға дейінгі культты суреті туралы былай деп жазады: «Қара бұлт астындағы Өлім биінің суреті асығыс түрде жасалды, өйткені актерлердің көпшілігі сол күні жұмысын аяқтаған еді. Көмекшілер, электриктер, гример және екі жазғы демалушы, олар не болып жатқанын білмеді, өлім жазасына кесілгендердің киімдерін киюге мәжбүр болды. Дыбыссыз камера орнатылып, бұлт тарамай тұрып сурет түсірілді».
Қабылдау
Швед тілінде шыққан кезде «Жеті мөр» сыншылар пікірлерінің арасында екіге бөлінді: оның операторлық жұмысы кеңінен мақталды, ал «сценарист Бергман» сынға ұшырады. Фильм 1961 жылы «Ең жақсы итальяндық емес фильм» номинациясы бойынша «Настро д’Арженто» сыйлығын жеңіп алды. Швед журналисі және сыншысы Нильс Бейер «Morgon tidningen» басылымында жариялаған мақаласында оны Карл Теодор Дрейердің «Жанна д’Арктің құмарлығы» және «Қасқыр күні» фильмдерімен салыстырды. Дрейердің фильмдерін жоғары бағалағанмен, ол «ескі даниялық шебермен салыстыруға болатын режиссердің көп еместігін» атап өтті. Хансерик Хьертен «Arbetaren» газетіне жазған рецензиясын операторлық жұмысты мақтаудан бастады, бірақ көп ұзамай фильмді «балаларға арналған қорқынышты фильм» деп сипаттап, оның сыртқы әсерінен асып, Бергманның «40-шы жылдардағы жас режиссерлік туындыларынан» еске салады деді. Босли Кроутер 1958 жылы «The New York Times» газетінде жариялаған рецензиясында тек оң пікірлер білдірді және тақырыптардың операторлық жұмыс пен актерлік шеберлік арқылы қалай көтерілгенін мақтады: «Идеялардың тереңдігі қызықты және күшті суреттермен жеңілдетіліп, икемділікке ие болады. Бергман камерасы мен актерлерін өткір және реалистік эффекттер үшін пайдаланады». Киносыншы Паулин Каэл оны «Сиқырлы күшті фильм» деп атады. Қазіргі таңда кино шедеврі саналады. «Village Voice» журналы 1999 жылы сыншылардың сауалнамасы бойынша «Жеті мөрді» «Ғасырдың ең жақсы 250 фильмі» тізімінде 33-орынға қойды. 2002 жылы фильм «The New York Times» журналының «Ең жақсы 1000 фильм» кітабына енді. 2010 жылы «Empire» журналы оны әлемдік кинодағы ең үздік сегізінші фильм деп таныды. Сол журналдың сауалнамасында фильм 500 фильмнің ішінде 335-орынды иеленді. Сонымен қатар, 1995 жылы киноның 100 жылдығына орай Ватикан «Жеті мөрді» өзінің 45 «үлкен фильмі» тізіміне енгізді. Фильм 2000 жылы киносыншы Роджер Эберттің «Ұлы фильмдер» тізіміне қосылды. «Entertainment Weekly» журналы оны «Барлық уақыттағы 100 үздік фильм» тізімінде 45-орынға қойды. 2007 жылы «The Guardian» газетінің оқырмандары «Барлық уақыттағы 40 ең жақсы шетелдік фильм» тізімінде оған 13-орын берді. Үнді кинорежиссері Адур Гопалакришнан фильмді мақтап: «Субтитрлерсіз де «Жеті мөрді» көруге болады, өйткені ол көзге өте тартымды» деді. 2002 жылдың қаңтар айында фильм Ұлттық киносыншылар қоғамының «Барлық уақыттағы 100 ең маңызды фильм» тізімінде 82-орынды иеленді. 2012 жылы фильм сыншылардың сауалнамасында 93-орынды, ал режиссерлердің сауалнамасында 75-орынды иеленді. 2002 жылғы тізімде фильм сыншылардың сауалнамасында 35-орынды, ал режиссерлердің сауалнамасында 31-орынды иеленді. 2022 жылы «Sight & Sound» журналының «Барлық уақыттағы ең үздік фильмдер» тізімінде фильм режиссерлердің сауалнамасында 72-орынды иеленді. 2012 жылы «FLM» киножурналы жүргізген 50 киносыншысы мен ғалымның сауалнамасы бойынша фильм барлық уақыттағы 25 ең жақсы швед фильмінің бірі деп танылды. 2018 жылы фильм BBC-нің «100 ең жақсы шетел тіліндегі фильмдер» тізімінде 30-орынды иеленді. 2021 жылы фильм «Time Out» журналының «Барлық уақыттағы 100 ең жақсы фильм» тізімінде 43-орынды иеленді. Фильм 30-шы «Оскар» сыйлығының «Ең жақсы шетел тіліндегі фильм» номинациясына шведтік үміткер ретінде ұсынылды, бірақ номинация алған жоқ. «Rotten Tomatoes» сайтында фильм 67 рецензияға негізделген 93% мақұлдау рейтингіне ие, орташа бағасы 9.20/10. Сайттың сын пікірінде: «Сөзбен батыл және визуалды тұрғыдан таңғажайып, «Жеті мөр» Ингмар Бергманды әлемдік аренаға шығарды және бүгінгі күні де әсерлі болып қала береді». «Metacritic» сайтында фильм 15 рецензияға негізделген 88/100 рейтингіне ие, бұл «барлық тараптан мақұлдауды» білдіреді.
Ықпал
"Жетінші мөр" Бергманға әлемдік деңгейдегі режиссер ретінде беделін қалыптастыруға зор көмек көрсетті. 1957 жылғы Канн кинофестивалінде фильм қазылар алқасының арнайы жүлдесін жеңіп алғанда, оның қоздырған қызығушылығы (өткен жылғы "Жазғы түннің күлкісімен" бірге) Бергманды және оның жұлдыздары Макс фон Сидоу мен Биби Андерссонды еуропалық кино қауымдастығына жақсы таныстырды, ал "Cahiers du Cinéma" сыншылары мен оқырмандары оны осы фильм арқылы жаңадан ашты. Осыдан кейін бес жыл ішінде ол швед киносының алғашқы нағыз авторы ретінде өзін орнықтырды. Өлім және өмір мағынасы туралы бейнелері мен ойларымен "Жетінші мөр" әдебиетті жақсы біліп, кино өнерін жаңадан таныған адамдарға бірден түсінікті болатын символизмге ие болды және ол орта мектептер мен университеттердің әдебиет курстарының маңызды бөлігіне айналды. Голливудтың "фильмдерінен" айырмашылығы, "Жетінші мөр" жоғары мәдениеттің өнеріне жақын болды және осы себепті зиялы аудиториясы тарапынан ынталы түрде қабылданып, бағаланды.
Кино және теледидар
Өлімнің қара шапан киіп, ақ бетімен бейнеленуі және оның адамдармен шахмат ойнауы басқа фильмдер мен теледидарда кеңінен пародияланды. Көптеген фильмдер мен комедиялық шақыруларда Өлім шахматтан өзге де, оған қосымша ойындар ойнайды. 1968 жылғы "De Düva" фильмінің (швед тілінде "Көгершін" деген мағынаны білдіреді) соңғы сахнасында, Бергманның туындыларының, әсіресе "Жабайы жемістер" фильмінің 15 минуттық пародисінде, басты кейіпкер Өліммен бадминтон ойнап, жеңіске жетеді – Өлімнің көзіне ұшқан көгершіннің құсы түседі. Фильмдегі түсірілім Бергманның операторлары Свен Никвист пен Гуннар Фишердің стилін толықтай имитациялайды. Бұл фильм 1991 жылғы "Bill & Ted's Bogus Journey" фильмінде де пародияланды, онда басты кейіпкерлер Өліммен кездесіп, оны бірнеше қазіргі заманғы ойындарға шақырады.
Халықтық музыка
Фильм бірнеше әндерде еске алынады. Сюжеті Скотт Уокердің "The Seventh Seal" әнінде қайта баяндалады, ол "Scott 4" альбомына енген. Брюс Кокберннің "Humans" альбомынан шыққан "How I Spent My Fall Vacation" әнінде де фильмге қысқаша сілтеме бар, онда әннің оқиғасы екі жас жігіттің кинотеатрда фильм көруімен аяқталады. Iron Maiden-нің "Dance of Death" (2003) альбомындағы тайтл-трек, гитарист Яник Герстің сөзіне сәйкес, "көк горизонттағы кейіпкерлер кішкентай би бастайды, ол – өлім биі" деген финалдық сахнадан шабыттандырылған. Agalloch-тың "The Mantle" альбомындағы "The Hawthorne Passage" әнінде Антониус Өліммен алғаш рет кездескен сахнадан аудио үлгі қолданылған.
Опера
2016 жылы композитор Жоао Макдауэлл Нью-Йорктегі Скандинавия үйінде Ингмар Бергман қорымен келісімшарт бойынша жұмыс істеліп жатқан "Жетіінші мөр" шығармасының бірінші актісіне жазылған музыканы тұңғыш рет орындады, ол швед тілінде орындалды. Бұл жұмыс 2018 жылы Ингмар Бергманның 100 жылдығына арналған шаралар аясында Халықаралық Бразилия операсы (IBOC) тарапынан қойылды.