Кіріспе

Кейбір соқыр адамдардағы көру реакциясы – бұл нейрологиялық құбылыс. Блайтсайт (Blindsight) – бұл кортикальдық соқырлығы бар адамдардың, бастапқы көру қабығының (сонымен қатар жолақты қабық немесе Бродманның 17-аймағы деп аталады) зақымдануына байланысты, саналы түрде көрмейтін көру стимулдарына жауап беру қабілеті. Бұл термин Лоренс Вайскранц және оның әріптестері 1974 жылы «Brain» журналында жарияланған мақаласында енгізген. Кортикальдық соқыр пациенттің ажырату қабілетін зерттейтін алдыңғы мақала 1973 жылы «Nature» журналында жарияланған. Блайтсайттың болуы күмәнді, кейбіреулер оны жай ғана нашарлаған саналы көру деп санайды.

Түрге жатқызу

Көздің соқырлығына қатысты зерттеулердің көп бөлігі гемианопиялық, яғни көздің бір жартысы соқыр науқастарда жүргізіледі. Сол немесе оң жақ жолақты қабықтың зақымдануынан кейін, науқастардан соқыр жағына ұсынылған көру стимулдарын анықтау, орналасуын табу және ажырату сұралады, көбінесе мәжбүрлі жауап немесе болжау жағдайында, тіпті олар көру стимулын саналы түрде танымауы мүмкін. Зерттеулер көрсеткендей, мұндай соқыр науқастар кездейсоқ мүмкіндіктен күтілетіннен жоғары дәлдікке жете алады. 1-типті соқырлық – бұл кез келген стимулды саналы түрде сезінбестен, көру стимулының (мысалы, орны немесе қозғалыс түрі) сипаттамаларын, кездейсоқ деңгейден айтарлықтай жоғары деңгейде болжау қабілеті. 2-типті соқырлық, пациенттер соқыр аймақта өзгеріс сезінген кезде пайда болады, мысалы, қозғалыс, бірақ бұл көру сезімі емес. Соқырлықты 1- және 2-типке жіктеу, ең танымал соқырлықпен ауыратын науқас "GY" оның соқыр өрісіне ұсынылған стимулды, егер стимулдың нақты сипаттамалары болса, атап айтқанда, жоғары контрастты және жылдам қозғалса (секундына 20 градустан жоғары жылдамдықпен) әдетте сезінетіні анықталғаннан кейін жасалды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін невролог Джордж Риддок V1-ге оқ тигеннен соқыр болған, тұрақты нысандарды көре алмайтын, бірақ оның хабарлауынша, соқыр өрісінде қозғалатын нысандарды "көретін" науқастарды сипаттады. Осы себепті бұл құбылыс соңғы уақытта Риддок синдромы деп те аталады. Содан бері, мұндай субъектілер соқыр өрістеріне ұсынылған кезде түс және жарық сияқты басқа көру салаларына жататын көру стимулдарын да сезіне алатыны белгілі болды. Мұндай гемианопиялық субъектілердің соқыр өрісіне ұсынылған стимулды саналы түрде сезіну қабілеті де "қалдық" немесе "тозығы" көру деп аталады. Соқыр науқастар кейбір көру стимулдарын саналы түрде сезіне алатынының және осыған байланысты соқырлықтың 1- және 2-типке қайта анықталуынан бері құбылыстың тереңірек түсінігі қалыптасты. Хелен – маймылдың макакасы, оның ми қабығы алынған, атап айтқанда, оның негізгі көру қабығы (V1) толығымен алынып тасталған, осылайша ол соқыр болды. Дегенмен, белгілі бір жағдайларда Хелен көруге қабілетті мінез-құлық көрсетті. Оның қарындары кеңейді және оның көзін қорқытатын стимулдарға көз жұмып қойды. Сонымен қатар, белгілі бір тәжірибелік жағдайларда ол әртүрлі көру стимулдарын анықтай алды, мысалы, нысандардың болуы мен орналасуы, сондай-ақ пішіні, үлгісі, бағыты, қозғалысы және түсі. Көп жағдайларда ол қоршаған ортада көріп жүргендей қозғалып, нысандармен әрекеттесе алды. Осыған ұқсас құбылыс адамдарда да анықталды. Авариялар немесе инсульт салдарынан көру қабығы зақымдалған адамдар жартылай немесе толық соқырлық туралы хабарлады. Оларға сұралғанда, олар орташадан жоғары дәлдікпен нысандардың болуын және егжей-тегжейін "болжай" алады және жануарлар сияқты, оларға лақтырылған нысандарды ұстай алады. Субъектілер өздерінің қабілеттеріне ешқашан сенімділік танытқан жоқ. Тіпті олардың табыстары туралы айтылғанда да, олар заттар туралы өздігінен "болжамдар" жасамайды, бірақ оның орнына әлі де сұрау қажет. Сонымен қатар, соқыр науқастар өздерінің қабілеттеріне көзі бар адамдар күтетіндей таңғалыс білдірмейді.

Соқырлықты сипаттау

Көру қабілеті жоғалған науқастарда көз қозғалысын басқаратын ми жүйесі емес, көру сезімін тудыратын жүйе (мидың көру қабығы және оған көзден ақпарат жеткізетін кейбір жүйке талшықтары) зақымдалады. Қозғалыс және төмен жиілікті кеңістік нысанды көзге көрінуіне ықпал етеді, бірақ олар міндетті түрде қажет емес.

Себеп

Соқырлықты түсіндіру үшін үш теория бар. Біріншісі, V1 аймағы зақымданғаннан кейін, көру нервінің басқа тармақтары көру ақпаратын жоғарғы колликулусқа, пульвинарға және ми қабығының бөліктері сияқты бірнеше басқа аймақтарға жеткізеді. Бұл аймақтар соқырлыққа байланысты реакцияларды басқаруы мүмкін. Соқырлық құбылысының тағы бір түсіндірмесі – адамның көру қабығының көп бөлігі зақымдалғанмен, жұмыс істейтін кішкентай тіндік аралдар қалып қояды. Бұл аралдар саналы сезінуді қамтамасыз етуге жеткіліксіз, бірақ белгілі бір санасыз көру сезімі үшін жеткілікті. Үшінші теория бойынша, объектінің кеңістіктегі қашықтығы мен жылдамдығын анықтау үшін қажетті ақпарат, көру қабығына ақпарат түскенге дейін бүйірлік тізелі ядро (LGN) арқылы анықталады. Нормалы жағдайда, бұл сигналдар көзге түсетін ақпаратты үш өлшемді бейнеге біріктіруге (жеке объектілердің организмге қатысты орны мен жылдамдығын қоса), дәлдікті арттыру үшін (бұрын қосалқы) оптикалық жүйеге пайдалы болатын вергенция сигналын алуға және көздің линзалары үшін фокус басқару сигналын алуға қолданылады. Стереоскопиялық ақпарат көру қабығына берілетін объект ақпаратына қоса беріледі. Соңғы кезде LGN-нен V5 (MT) аймағына тікелей кіріс бар екені көрсетілді, ол шамамен 30 мс кешігумен жылдам қозғалатын стимулдардан сигналдар береді, осыған байланысты тағы бір түсіндірме пайда болды. Бұл түсіндірме бойынша, осы сигналдардың жеткізілуі жылдам көру қозғалысының саналы тәжірибесін оятуға жеткілікті, бірақ V5 ғана жауапты дегенді білдірмейді, себебі сигналдар V5-ке жеткеннен кейін мидың басқа аймақтарына таралуы мүмкін. Бұл есеп, сигналдар V1 арқылы «алдын ала өңделгені» немесе V5-тен V1-ге кері байланыс арқылы «кейін өңделгені» мүмкін еместігін көрсетеді. Таламустың пульвинар ядросы да V5-ке тікелей, V1 арқылы өтетін сигналдар жібереді, бірақ олардың қозғалыстың саналы көру тәжірибесін қалыптастырудағы нақты рөлі әлі анықталған жоқ. Соқырлықтың белгілері екі айлық балаларда да жанама түрде байқалуы мүмкін, бірақ сұрақтарға жауап бере алатын жасқа толмаған науқаста оның түрін анықтау қиын.

Жануарлардағы дәлелдемелер

1995 жылы зерттеушілер миындағы қабыршақтары зақымдалған, тіпті толықтай алынып тасталған маймылдардың да соқырлықты сезінуге қабілетті екенін көрсетуге тырысты. Бұл үшін олар маймылдарға адамдарға жиі қолданылатын тапсырмаларды орындауды ұсынды. Маймылдарды монитор алдына отыртып, дыбыс берілгенде көз алдында тұрақты нысанның бар-жоғын немесе ештеңе жоқтығын көрсетуді үйретті. Содан кейін маймылдар осы тапсырманы қайта орындады, бірақ тұрақты нысандар олардың көру өрісінен тыс жерде орналастырылды. Маймылдар адамдар сияқты, көру өрісінен тыс тұрақты нысандарды байқамады. Осы топтың тағы бір 1995 жылғы зерттеуі маймылдар нысанның бар екенін саналы түрде сезінбесе де, көру өрісіндегі қозғалысты сезіне алатынын дәлелдеуге бағытталды. Бұл үшін зерттеушілер бұрынғы зерттеуге ұқсас, адамдарға арналған стандартты тестті пайдаланды, бірақ қозғалатын нысандар кемшілік көру өрісінде көрсетілді. Кемшілік көру өрісінің ортасынан бастап нысан жоғары, төмен немесе оңға қарай қозғалды. Маймылдар тестте адамдармен бірдей нәтижелер көрсетті, көбінесе дұрыс жауап берді. Бұл маймылдардың қозғалысты анықтау қабілетінің олардың кемшілік көру өрісіндегі нысандарды саналы түрде анықтау қабілетінен бөлек екенін көрсетті және қабыршақ қабығының зақымдануы осы бұзылыстың пайда болуында маңызды рөл атқарады деген пікірді нығайтты. Бірнеше жыл өткен соң, тағы бір зерттеу маймылдардан алынған деректерді соқырлықтан зардап шеккен GY атты нақты адамның деректерімен салыстырды. GY-дың қабыршақ қабығы сегіз жасында жарақат салдарынан зақымданған, бірақ ол көбінесе толыққанды функционалдылықты сақтап, оң көру өрісіндегі ештеңені саналы түрде сезінбеді. Маймылдарда сол жарты шардың қабыршақ қабығы хирургиялық жолмен алынып тасталды. GY және маймылдардың тест нәтижелерін салыстыра отырып, зерттеушілер "соқыр" көру өрісіндегі стимулдарға жауап берудің ұқсас үлгілері екі түрде де кездесетінін қорытындылады.

Жақсы жақтағы жаңқалық ядро

Mosby's Dictionary of Medicine, Nursing & Health Professions сөздігі LGN-ді "көздің желіқабығынан көру нервтері мен жолдары арқылы келіп түсетін көру импульстарын қабылдайтын және оларды калькарин (көрнекі) қабығына жіберетін, латеральды артқы таламустың екі көтерілісінің бірі" деп анықтайды. Сол және оң көру өрісінде көрінетін бейне әр көзбен қабылданып, желіқабықтың жүйке талшықтары арқылы оптикалық дискке жеткізіледі. Оптикалық дискіден көру ақпараты көру нерві арқылы оптикалық хиазмаға өтеді. Содан кейін визуалды ақпарат оптикалық трактқа еніп, мидың төрт түрлі аймағына – жоғарғы төмпешікке, мидың ортаңғы бөлігінің претектумына, гипоталамустың супрахиазмалық ядросына және бүйірлік тізелік ядроға (LGN) жетеді. LGN-нен шығатын аксондардың көп бөлігі бастапқы көру қабығына бағытталды. Бұдан әрі, LGN-нің әрекеті тоқтатылғанда, мидың барлық экстрастриаттық аймақтары fMRI-де ешқандай реакция көрсетпеді. Олардың зерттеулері LGN-ден V5/hMT+ аймағына тікелей, V1-ді толығымен айналып өтетін, көру қозғалысы туралы ақпараттың байланысы бар екенін көрсетті. Экстрастриаттық көру аймақтарына V1-ді қоршап тұратын оқшылық бөлігінің бір бөлігі кіреді.

Дау

Кейбір эксперименттердің нәтижелері, көзі жоқ адамдардың қандай да бір саналы сезімді сақтап қалуы мүмкін екенін көрсетеді, демек олар толыққанды соқыр емес. Көзі жоқтық критерийлері бастапқы анықтаманы жоққа шығаратын жаңалықтарға байланысты бірнеше рет өзгерді, бұл кейбір ғалымдарды көзі жоқтықтың бар екендігіне күмәндануға алып келді.