Кіріспе

1932–1940 жылдардағы саяси партия.

Британдық фашистер одағы (БФО) – 1932 жылы Освальд Мосли құрған британдық фашистік саяси партия. Мосли 1936 жылы партияның атын Британдық фашистер мен ұлттық социалистер одағы деп өзгертті, ал 1937 жылы – Британдық одақ деп өзгертті. 1939 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін британ үкіметі партияны тыйым салды, ал 1940 жылы ол таратылды. БФО 1932 жылы 1931 жылғы жалпы сайлаудағы оның алдыңғы партиясы – Жаңа партияның жеңілісінен кейін құрылды. БФО құрылған кезде бастапқыда халықтың қолдауын алды, көптеген жақтастарды тартты, бір кезде партия мүшелерінің саны 50 000-ға жетті. Баспасөз магнаты лорд Ротермир партияның ертедегі маңызды қолдаушысы болды. Алайда, партияның радикалдылығы артқан сайын қолдау азайды. 1934 жылғы Олимпиада митингінде БФО-ның жарымәскери қанаты – Фашистік қорғаныс күштері бірнеше антифашистік наразылық білдірушілерге шабуыл жасады, бұл партияны көптеген жақтастарынан оқшаулады. 1936 жылы партияның нацистік антисемитизмді қабылдауы антифашистермен күшейіп бара жатқан қақтығыстарға әкелді, ең танымал оқиға – 1936 жылғы Лондонның Ист-Энд аймағындағы Кейбл-стрит шайқасы. 1936 жылғы Қоғамдық тәртіп заңы саяси форма киюге тыйым салып, саяси зорлық-зомбылықтың өсуіне жауап берді, бұл БФО-ға ерекше әсер етті, оның жақтастары киімдерінің түсіне байланысты «Қара көйлектер» деп аталды. Британдық баспасөз БФО-ны үнемі нацистік Германиямен байланыстырып көрсеткендіктен, Германияға қарсы британдық көзқарас күшейді, бұл қозғалыстың мүшелерінің азаюына әсер етті. Партия 1940 жылдың 23 мамырында Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін, оның қалған жақтастары нацистік «бесінші колоннаны» құруы мүмкін деген күдікпен британ үкіметі тарапынан тыйым салынды. Көптеген белгілі БФО мүшелері тұтқындалып, Қорғаныс ережесінің 18B бабы бойынша интернирленді.

Өмірбаян

Освальд Мосли 1922 жылы консервативті партиядан сайланған ең жас депутат болды, бірақ содан кейін партиядан шығып, алдымен Лейбористер партиясына, одан кейін Тәуелсіз Лейбористер партиясына қосылды. Ол Рэмси Макдональдтың лейбористік үкіметінде Ланкастер герцогтігінің канцлері болды және жұмыссыздық мәселесіне қатысты кеңес берді. 1930 жылы Мосли өзінің «Мосли меморандумы» атты құжатын жариялады, онда протекционизмді жұмыссыздық мәселесін шешуге бағытталған прото-Кейнсиандық саясаттармен біріктірді. Жоспарлар қабылданбағандықтан, ол 1931 жылдың басында Лейбористер партиясынан кетіп, дереу өзінің меморандумының негізінде «Жаңа партияны» құрды. Партия 1931 жылдың басында Аштон-андер-Лайнда өткен қосымша сайлауда дауыстардың 16% -ын жинады, бірақ басқа сайлауларда сәттілікке жете алмады. 1931 жылы «Жаңа партияға» фашизмнің ықпалы күшейді, бұл өзгерістер Лондон қаласындағы 12 Great George Street мекенжайында болды.

Ерте табыстылық және өсу

Бір кезде БҰФ 50 000 мүшесі болды, ал Daily Mail басылымы «Қара көйлектерге ура!» деген тақырыпты жариялады. 1933 жылғы ақпанда тағайындалған алғашқы үгіт-насихат директоры Уилфред Рисдон болды, ол Мослидің барлық қоғамдық жиындарын ұйымдастыруға жауапты болды. Фашистерге қарсы күшті қарсылыққа қарамастан, жергілікті еврей қауымы, Еңбек партиясы, Тәуелсіз Еңбек партиясы және Ұлыбритания Коммунистік партиясы, БҰФ Лондоның шығыс бөлігінде жақтастары тапты. 1937 жылғы наурыздағы Лондон округтік кеңесі сайлауында Бетнал Грин, Шордич және Лаймхаус округтерінде 8000-ге жуық дауыс жинап, лайықты нәтижелерге қол жеткізді, бірақ кандидаттарының ешқайсысы сайланбады. 1930 жылдары БҰФ жергілікті билік деңгейінде бірнеше кеңесшілерді сайлады (соның ішінде Чарльз Бентинк Бадд (Вортинг, Сассекс), 1934; Рональд Крейси (Ай, Саффолк), 1938), бірақ парламенттік мандатқа ие бола алмады. БҰФ-тың екі бұрынғы мүшесі, майор сэр Джоселин Лукас және Гарольд Сореф кейін консервативті парламент мүшелері болып сайланды. Газет магнаты лорд Роттермирден алған қаржысы тоқтатылған партия 1935 жылғы жалпы сайлауда сайлаушыларды «Келесі жолы фашизм!» деп үгіттеп, дауыс беруден бас тартуға шақырды. «Келесі рет» болған жоқ, себебі келесі жалпы сайлау БҰФ таратылғаннан кейін бес жыл өткен 1945 жылғы шілдеде ғана өтті. 1930 жылдардың ортасында БҰФ-тың қарсыластарымен болған зорлық-зомбылық орта тап қолдаушыларының наразылығын тудырып, мүшелік саны азайды. 1934 жылы Лондондағы Олимпиада митингісінде БҰФ күзетшілері фашистерге қарсы наразылық білдіргендерді күшпен шығарып тастады, нәтижесінде Daily Mail қозғалысты қолдауын кері тартып алды. Митингіде көрсетілген зорлық-зомбылық көптеген адамдарды дүрліксітіп, бейтарап партияларды БҰФ-қа қарсы бұрды және антифашистік көзқарасты күшейтті. Бір бақылаушы: «Мен Мослидің саяси маньяк екеніне көз жеткіздім, және барлық адал ағылшындар оның қозғалысын жою үшін бірігуі керек» деді. Белфаста 1934 жылғы сәуірде Солтүстік Ирландиядағы партияның «Ульстер фашистері» деп аталатын тәуелсіз бөлімі құрылды. Бұл бөлім сәтсіз аяқталып, бір жыл ішінде дерлік жойылды. Олар Ирландия еркін мемлекетіндегі «Көк жейделілермен» байланыста болды және Біріккен Ирландияны қолдады, Ирландияның бөлінуін «Ирландиядағы бейбітшілік пен өркендеуге кедергі келтіретін еңсерілмейтін тосқауыл» деп сипаттады. Олардың логотипінде фасция және Ульстердің Қызыл қолы бейнеленген.

Қалпына келтіру және мұра

1934-1935 жылдары БҰФ партия ішіндегі нацистік көзқарасты жақтаушылардың, мысалы Уильям Джойс пен Джон Беккеттің ықпалының артуына байланысты одан да антисемиттік сипатқа ие болды, бұл Роберт Форган сияқты мүшелердің отставкаға шығуына себеп болды. Бұл антисемиттік бағыт пен жоғары деңгейдегі отставкалар партия мүшелігінің айтарлықтай азаюына әкелді, 1935 жылдың соңына қарай 8000-нан төмен түсіп, нәтижесінде Мосли партияның күшін басты саясатқа қайта бағыттады. БҰФ мүшелері мен антифашистер арасында жиі және үзіліссіз қақтығыстар болды, ең белгілісі 1936 жылғы қазан айындағы Кейбл-стрит шайқасы, онда ұйымдасқан антифашистер БҰФ-тың Кейбл-стриттен шерумен өтуіне кедергі келтірді. Алайда, партия кейіннен Кейбл-стриттен басқа, Шығыс аймағында басқа шерулер ұйымдастырды, бірақ олар қандай да бір оқиғаға әкеп соқпады. БҰФ-тың VIII Эдуардты қолдауы және екінші дүниежүзілік соғыстың алдын алу мақсатындағы бейбітшілік науқаны партия мүшелігі мен халықтың қолдауын қайта арттырды. Партияның өсіп келе жатқан маңыздылығын ескере отырып, үкімет 1936 жылғы «Қоғамдық тәртіп туралы» заңды қабылдады, ол саяси форма киюді тыйым салып, саяси шерулерге полицияның келісімін талап етті. 1937 жылы Уильям Джойс және басқа да нацистік көзқарасты жақтаушылар партиядан бөлініп, Ұлттық социалистік лиганы құрды, ол көп ұзамай таратылды, ал оның көптеген мүшелері қамауға алынды. Кейін Мосли Джойсты сатқын деп айыптады және оның экстремалды антисемитизмін сынады. Тарихшы Стивен Дориль өзінің «Қара көйлектер» атты кітабында нацистердің құпия өкілдері БҰФ-қа шамамен 50 000 фунт стерлинг көмектескенін жазды. 1939 жылға қарай БҰФ мүшелерінің саны 20 000-ға дейін азайды. Соғыстан кейін Мосли саяси өмірге оралуға бірнеше рет сәттікке жетпеді, оның бірі – Біріккен қозғалыс арқылы болды, бірақ ол ешқандай нәтижеге қол жеткізе алмады.

Суфражистермен қарым-қатынасы

"Заманауи" фашистік саясатқа қызыққан көптеген әйелдер, әсіресе экономикалық қиындыққа тап болған Ланкаширде, әйелдерді үйленгеннен кейін жұмыстан шығарудың кең таралған тәжірибесін тоқтату сияқты шараларға тартылып, Blackshirts қатарына қосылды. Көп ұзамай әйелдер BUF мүшелерінің ширек бөлігін құрады. 2010 жылғы қаңтарда BBC-нің "Ана Blackshirt болған" деген деректі фильмінде Джеймс Моу 1914 жылы Нора Эламның суфражист қозғалысына қатысқандығы үшін Эмелин Панкхерстпен бірге Холлоуэй түрмесінің камерасына қамалғанын, ал 1940 жылы Диана Мослимен бірге сол түрмеге қайта оралғанын, бұл жолы фашистік қозғалысқа қатысқандығы үшін айтты. Тағы бір белгілі суфражистка Мэри Ричардсон BUF әйелдер бөлімінің басшысы болды. Мэри София Аллен OBE – Батыс Англия әйелдерінің әлеуметтік және саяси одағының (WSPU) бұрынғы филиал жетекшісі. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, ол 1920 жылы WPV командирі болып, Әйелдер полиция еріктілеріне қосылды. Ол Мослимен 1932 жылғы сәуір айында қаңтар клубында кездесіп, Германияға сапар шеккеннен кейін клубта сөз сөйледі, "неміс әйелдерінің жағдайы туралы шындықты білу үшін". BBC баяндамасында Еламның фашистік философиясының суфражист тәжірибесінен қалай өркендегені, британдық фашистік қозғалысты негізінен әйелдердің басқарғаны, олардың жас әйелдерді ерте жастан нысанаға алғаны, алғашқы британдық фашистік қозғалысты әйел құрғаны және суфражистердің жетекші тұлғалары Освальд Мослимен бірге BUF-ті қалай құрғаны сипатталды. Мослидің сайлау стратегиясы 1935 жылдан кейінгі сайлауға дайындық жасау болды, ал 1936 жылы ол сол сайлауға BUF кандидаттарының тізімін жариялады, Элам Нортгемптон округінен үміткер ретінде тіркелді. Мосли Эламды Нортгемптонға қалалық залда өткен сайлаушылармен кездесуге ертіп барды. Сол кездесуде Мосли "алғашқы үміткерді таныстыру мүмкіндігіне ие болғанына қуанғанын және [осылайша] Ұлттық социализм британдық әйелдерді үйге қайтаруды ұсынды деген пікірді мәңгілікке жойғанын" мәлімдеді. "Бұл жай ғана рас емес. Элам ханым [одан әрі сөйледі] бұрын әйелдердің сайлау құқығы үшін күрескен және Ұлыбританиядағы әйелдердің азаттығының жарқын мысалы болды". Бұрынғы суфражистер түрлі себептермен BUF-ке тартылды. Көптегендер бұл қозғалыстың күші суфражистерді еске салады деп ойлады, ал басқалары BUF-тің экономикалық саясаты оларға нағыз теңдік сыйлайды деп сенді. Континенттік әріптестерінен айырмашылығы, бұл қозғалыс әйелдерді үй шаруасына қайтаруды талап етпейтінін және корпоративтік мемлекет үй шаруасындағы әйелдерге лайықты өкілдік беруді қамтамасыз ететінін, сондай-ақ әйелдерге тең жалақы төленетінін және үйленген әйелдердің жұмысқа орналасуына кедерес келтіретін неке шартын жоятынын мәлімдеді. BUF сонымен қатар жаңадан туған аналарға қолдау көрсетті (туылу көрсеткіші төмендегеніне байланысты), сондай-ақ тиімді контрацепция ұсынды, өйткені Мосли халықтың заманауи ғылыми білімнен хабарсыз болуы ұлттық мүддеге қайшы деп есептеді. Бұл саясаттар феминизмге емес, мемлекеттік мүдделер үшін әйелдердің дағдыларын тиімді пайдалануға бағытталған болса да, көптеген суфражистер үшін тартымды болды.

Танымал мәдениетте

Channel 4 телесериалы «Мосли» (1998) Освальд Мослидің BUF-тағы жылдарындағы мансабын бейнеледі. Төрт бөлімнен тұратын серия оның ұлы Николас Мосли жазған «Ойын ережесі» және «Байонда бледен» кітаптарына негізделген. «Бұл жерде болды» (1964) фильмінде BUF Германияның Британияны басып алған билік партиясы болып көрінеді. Киноға бармай тұрып, сахнада радиодан Мослидің сөзі естіледі. Мосли мен BUF-ты көркем әдебиетте алғаш рет Олдос Хакслидің «Пойнт-Контер-Пойнт» романында (1932) бейнеленген. Онда Мосли «БФФ» – «Басқарушы фашистердің бауырластығының» кісі өлтіруші басшысы Эверард Уэбли ретінде бейнеленген; ол жаман аяқталады. BUF Гарри Тертлдоувтың бірнеше романдарында кездеседі. Оның «Менің жауларымның қасында» атты альтернативті тарих романында 2010 жылы нацистер жеңіске жеткен әлемде, премьер-министр Чарли Линтон бастаған BUF Британияны басқарады. Бұл жерде реформа қозғалысының алғашқы белгілері пайда болады. «Оңтүстік Жеңіс» сериясында Америка Конфедеративтік Штаттары тәуелсіздік алған және Орталық державалар (соның ішінде АҚШ) бірінші дүниежүзілік соғыстың аналогын жеңген, «Күміс көйлектер» (BUF-ке ұқсас) Черчилль бастаған консерваторлармен коалицияға кірісті. Мосли қаржы министрі болып тағайындалды. BUF және Мосли сонымен қатар 1960 жылдары құрылған Әлемдік соғыс тетралогиясынан кейінгі «Тертлдоувтың отарлау» трилогиясында фондық рөлде пайда болады. Джеймс Герберттің «48» романында (1996) Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде биологиялық қару шығарылғаннан кейін қираған Лондонда BUF Blackshirts аңшылыққа түскен басты кейіпкер бар. BUF және Мослидің тарихы қайта қарастырылады. Кен Фоллетттің «Су үстіндегі түн» романында бірнеше басты кейіпкерлер BUF мүшелері. Оның «Жер шарының қысы» кітабында Кейбл-стрит шайқасы оқиғасы орын алады және кей кейіпкерлер BUF-қа немесе BUF-қа қарсы ұйымдарға қатысады. BUF сонымен қатар Гай Уолтерстің «Лидер» (2003) кітабында кездеседі, онда Мосли 1930 жылдары Ұлыбританияның диктаторы болады. Британдық юморист жазушы П. Г. Водхаус кітаптар мен әңгімелерде BUF-ты сатиралайды. BUF «Көйлектер» емес, «Қара шорты» деп сатиралық түрде аталады, өйткені ең жақсы көйлектің барлық түстері бұрыннан алынған болатын. Оның басшысы әйелдердің іш киім дүкенінің иесі Родерик Спод болды. Британдық романшы Нэнси Митфорд BUF және Мослиді «Жасыл түсті перукалар» (1935) романында сатиралайды. Жазушының әпкесі Диана Митфорд 1932 жылдан бері Мослимен романтикалық қарым-қатынаста болған. 1992 жылы Acorn Media компаниясы Agatha Christie-дің «One, Two, Buckle My Shoe» фильмінде Дэвид Сучет және Филипп Джексонмен бірге, қосалқы кейіпкерлердің бірі (Кристофер Экклстон ойнады) BUF-тің қарапайым мүшесі ретінде ақылы лауазымға ие болады. BUF және Освальд Мосли Кадзуо Ишигуроның «Күннің қалдықтары» романында айтылады. BUF және Мосли BBC версиясында көрсетілген «Үстіңгі қабат, Төменгі қабат» (2010) сериалында екі кейіпкер BUF жақтастары болады. Pogues тобының «The Sick Bed of Cuchulainn» әнінде, олардың «Rum Sodomy & the Lash» (1985) альбомынан, BUF-ке екінші аятында «And you decked some fucking blackshirt who was cursing all the Yids» деген жолмен сілтеме жасалады. Нед Боуманның «Боксер, жуанша» (2010) атты алғашқы романы Кэбл-стрит шайқасын суреттейді. С. Дж. Самсонның «Доминион» (2012) романында сэр Освальд Мосли Ішкі істер министрі ретінде «Дюнкерк соңынан кейінгі Германиямен келісімнің» 1952 жылы орнатылған альтернативті тарихты жандырмасында» болады. Лорд Бивербрук - авторитарлық коалициялық үкімет премьер-министрі. Қара көйлектер көбінесе көмекші полиция қызметкерлері болып табылады. «Патшаның сөзі» (2010) фильмінде қысқаша кадрда Лондонның кірпіш қабырғасында плакаттар бар, олардың кейбіреулерінде «Фашизм - бұл практикалық патриотизм», ал басқаларында «Патшаның қасында тұрыңыз» деп жазылған. Екі плакат та британдық Қара көйлекшілер, король Едуард VIII-ді қолдаған. Эдвард фашистік бейімділіктерге күдікті болды. Сара Фелпс 2018 жылы BBC One-де Агата Кристидің «А» романын бейімделгенде Британ фашистер одағының белгісін тақырып ретінде қолданды. Б. К. Қылмыстар. Аманда К. Хейлдің «Ақымақ Шляпник» (2019) романында оның әкесі Джеймс Ларратт Баттерсби BUF мүшесі ретінде бейнеленген. Мослиді Сэм Клэфлин Би-Би-Си «Peaky Blinders» шоуының 5 және 6-сырында BUF негізін қалаушы ретінде бейнелейді. BUF мұрасы детектив сериалының 8-ші маусымының соңғы эпизодының тақырыбы болып табылады.

Сайлау нәтижелері

Қайта сайлау Кандидат Дауыс саны % үлесі 1940 Сайлау бойынша Сильвертаун 151 1,0 1940 Сайлау бойынша Лидс Солтүстік-шығыс 722 2,9 1940 Сайлау бойынша Миддлтон және Прествич 418 1,3