Кіріспе

Британдық фашистік саяси партия, 1982 жылы құрылған. Осы атпен басқа да партиялар бар.

1985 жылғы Халық өкілдігі туралы заң сайлау кепілдігін 500 фунт стерлингке дейін көтергеннен кейін, ҰБП сайлауда «өте шектеулі қатысу» саясатын қабылдады. Ол 1987 жылғы жалпы сайлауда қатыспады және 1992 жылғы жалпы сайлауда бар болғаны 13 үміткерді тікелей ұсынды. 1993 жылғы жергілікті сайлауда ҰБП бір кеңес орынды жеңіп алды – бұл жеңіске Шығыс Лондондағы Миллуолл ауданында Дерек Бэкон қол жеткізді. Бұл науқан жергілікті ақ тұрғындарға бағытталды, олар Бангладештік көшпендерге әлеуметтік тұрғын үйлерді бөлудегі артықшылықты қабылдағанына ашуланды. Жергілікті діни ұйымдар мен Антифашистік лига бастаған ҰБП-ға қарсы науқаннан кейін, ол 1994 жылғы жергілікті сайлауда бұл орыннан айырылды. 1997 жылғы жалпы сайлауда партия 55 орынға үміткер болып, дауыстардың орташа есебімен 1,4% жинады. 1990 жылдардың басында ҰБП-ның антифашистерден қорғау үшін жартылай әскери тобы – Combat 18 (C18) құрылды. 1992 жылы C18 анархистік кітап дүкені және Morning Star газетінің штаб-пәтері сияқты солшыл мақсаттарға шабуыл жасады. Тиндал C18-дің ҰБП-ның көшедегі қызметіне күшейе берген ықпалына ашуланды, ал 1993 жылдың тамызында C18 белсенділері басқа ҰБП мүшелерімен физикалық қақтығысқа түсті. 1993 жылдың желтоқсанында Тиндал ҰБП бөлімшелеріне C18-ді тыйым салынған ұйым деп жариялаған хабарлама таратты, сонымен қатар оның партияның беделін түсіру үшін мемлекеттік агенттер құрған болуы мүмкін екенін айтты. Топтың британдық ұлтшылдар арасындағы ықпалына қарсы тұру үшін ол 1995 жылдың қараша айында ҰБП-ның жылдық митингісінде американдық ақ ұлтшыл белсенді Уильям Пирсті қонақ спикер ретінде шақырды. 1990 жылдардың басында партияда «жаңартушылар» фракциясы пайда болды, олар сайлаушылар үшін тартымды стратегияны және жергілікті сайлауда жеңіске жету үшін жергілікті қолдауды нығайтуға баса назар аударды. Олар Еуропа континентіндегі бірқатар оңшыл партиялардың сайлаудағы табыстарына таң қалды – мысалы, Жорг Хайдердің Австриялық «Еркіндік партиясы» және Жан-Мари Ле Пеннің «Ұлттық фронты», олар түрлі нәсілдердің мәдени үйлеспеушілігіне назар аудару арқылы және демократияға қарсы платформаларды популистік платформалармен алмастыру арқылы осы табысқа жеткен. Жаңартушылар Лондонның Шығыс бөлігінің және Солтүстік Англияның ақ жұмысшы табы арасында қоғамдық науқандар ұйымдастыруға шақырды. Жаңартушылар партияның консерваторларынан кейбір жеңістерге қол жеткізгенімен, Тиндал олардың көптеген идеяларына қарсы болды және олардың өсіп келе жатқан ықпалын тоқтатуға тырысты. Оның пікірінше, «біз жұртшылыққа көрінетіндей болу үшін өзімізге идеологиялық косметикалық операция жасаудың жолдарын іздемеуіміз керек».

Ник Гриффиннің басшылығы: 1999-2014

1997 жылғы жалпы сайлаудағы БҰҰ-ның (BNP) нашар көрсеткішінен кейін Тиндаллдың басшылығына оппозиция күшейді. Жаңашылдар партияның алғашқы басшылық сайлауын ұйымдастырды, ал 1999 жылдың қазан айында Тиндалл Ник Гриффинге қолдау көрсеткен сайлаушылардың үштен екісінің арқасында қызметтен алынды. Гриффин жақсартылған басқаруды, қаржылық ашықтықты және жергілікті бөлімшелерге көбірек қолдау көрсетуді ұсынды. Гриффин саяси хамелеон ретінде сипатталды, ол бір кезде партияның қатал жақтасы саналған, бірақ 1990 жылдардың соңында жаңашылдарға адал болуға ауысты. Жастық шағында ол Ұлттық Фронтқа (NF), сондай-ақ «Саяси әскер» және «Халықаралық үшінші позиция» сияқты үшінші позиционисттік топтарға қатысқан. Гриффин өзінің алдыңғыларын БҰҰ-ның «бұзақылар, жеңілгендер және тәртіпсіздер» имиджін күшейткені үшін сынап, партияда өзгерістер кезеңін бастады. Франциядағы Ле Пеннің Ұлттық Фронтының ықпалымен Гриффин БҰҰ-ның иммиграцияға алаңдаған, бірақ бұрын оңшылдарға дауыс бермеген адамдарға шақыруын кеңейтуге тырысты. БҰҰ Тиндаллдың ақ емес адамдарды міндетті түрде депортациялау саясатын ерікті жүйеге ауыстырды, онда ақ емес адамдарға эмиграциялау үшін қаржылық стимулдар берілді. Ол биологиялық расизмді азайтып, әртүрлі нәсілдік топтардың мәдени үйлеспеушілігін атап көрсетті. Мәдениетке баса назар аудару оған исламофобияны алға қоюға мүмкіндік берді, ал 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдардан кейін ол «Исламға қарсы науқанды» бастады. Ол БҰҰ-ның «расистік партия емес» екенін, бірақ «ақ нәсілге қарсы ұйымдасқан жауап» екенін атап өтті. Сонымен қатар Гриффин партияның негізін бұл реформалар принципті емес, прагматизмге негізделген деп сендіруге тырысты. Гриффин сонымен қатар БҰҰ-ның әлеуметтік және экономикалық мәселелердің алуан түрін қабылдап, бір мәселелік партия ретіндегі имиджін жоюға тырысты. Гриффин партияның ай сайынғы газетінің атын «Британдық националисттен» «Азаттық дауысы» деп өзгертті және «Identity» атты жаңа журнал құрды. Партия жергілікті мәселелерді, әсіресе жұмысшы партиясының үкіметіне наразы болған білікті ақ жұмысшы табының көп шоғырланған аймақтарында мақсат етіп, қоғамдық науқандарды жүргізді. Мысалы, Бернлиде ол тұрғын үйлерде жылдамдық шегін төмендету және жергілікті жүзу бассейнінің жабылуына қарсы болды, ал Оңтүстік Бирмингемде ол зейнеткерлердің жас топтарына қатысты алаңдаушылықтарын мақсат етті. 2006 жылы партия белсенділерін партия логотипі бар жоғары көрінетін жилеттер киіп, балалар ойын алаңдарын тазалау және граффитилерді жою сияқты жергілікті іс-шаралар жүргізуге шақырды. Гриффин мұнайдың шыңы мен үшінші әлемнен Ұлыбританияға келген мигранттардың өсуі 2040 жылға қарай БҰҰ үкіметінің билікке келуіне әкеледі деп сенді. ХХ ғасырдың соңы Ұлыбританиядағы экстремалды оңға жағымды жағдай туғызды, өйткені иммиграция және қалыптасқан мұсылман қауымдастықтары туралы қоғамдық алаңдаушылықтың артуы, қалыптасқан негізгі партияларға деген қанағаттанушылықтың өсуі. Өз кезегінде БҰҰ алдағы жылдары қолдау деңгейін қарқынды түрде арттырды. 2000 жылдың шілдесінде ол Лондонның Бексли ауданындағы Солтүстік шетке арналған кеңес сайлауында екінші орын алды, бұл 1993 жылдан бері ең жақсы нәтиже. 2001 жылғы жалпы сайлауда партия бір сайлау округінде 16% дауыс жинады, ал тағы екі округінде 10%-дан астам дауыс жинады. 2002 жылғы жергілікті сайлауда БҰҰ төрт кеңесшіге ие болды, олардың үшеуі Бернлиде болды, онда ол Азиялық басымдықты Дайнсхаус палатасына бағытталған қаржының шамадан тыс жоғары деңгейін қоршап тұрған ақ ашуды пайдаланды. Бұл жаңалық қоғамның партияға деген алаңдаушылығын тудырды, сауалнамада оннан алтысы оны тыйым салуды қолдады. 2003 жылғы жергілікті сайлауда БҰҰ-ның 13 қосымша кеңесшісі, оның ішінде Бёрнлиде тағы жетісі, 100 000-нан астам дауыс жинады. Олардың әлеуетті дауыстарының көп бөлігі Ұлыбританияның Тәуелсіздік партиясына (UKIP) барады деп алаңдаушылық білдірді, 2003 жылы БҰҰ UKIP-ке сайлау келісімін ұсынды, бірақ қабылданбады. Гриффин кейін UKIP-ті лейбористік партияның БҰҰ-ның дауыстарын ұрлау схемасы деп айыптады. 2004 жылы Еуропа парламентіне сайлау науқанына көп қаржы жұмсалды. 2004 жылғы жергілікті сайлауда олар тағы төрт орынға ие болды, оның ішінде үш орны Эппингте. 2005 жылғы жалпы сайлауда БҰҰ өзінің үміткерлерінің санын 119-ға дейін ұлғайтты және нақты аймақтарды мақсат етті. Ол жарысқан аудандарда оның орташа дауыс беруі 4,3%-ға дейін көтерілді. Ол үш орынды айтарлықтай арттырып, Бернлиде 10%, Дьюсбериде 13% және Баркингте 17% жетістікке жетті. 2006 жылғы жергілікті сайлауда партия 220 000 дауыс жинады, 33 қосымша кеңесшіге ие болды, ол жарысқан аудандарда дауыс үлесінің орташа көрсеткіші 18% болды. Баркинг пен Дагенхемде оның 13 үміткерінің 12-сі кеңеске сайланды. 2008 жылғы Лондон Ассамблеясы сайлауында БҰҰ 130 000 дауыс жинады, 5% шегіне жетіп, Ассамблеядағы орынды жеңіп алды. 2009 жылғы Еуропа парламенті сайлауында партия дерлік 1 миллион дауыс жинады, оның екі үміткері, Ник Гриффин мен Эндрю Бронс Солтүстік-Батыс Англия және Йоркшир және Хамбер өңірлерінен Еуропалық парламент мүшелері болып сайланды. Бұл сайлау басқа да ЕО мүше мемлекеттеріндегі экстремалды оңшыл партиялардың орындар жеңіп алуына да әкелді. Бұл жеңіс партия үшін маңызды кезеңді білдірді. Көптеген қоғамдық даулардың арасында Гриффин 2009 жылдың қазан айында BBC-нің «Сұрақ уақыты» бағдарламасына қатысуға шақырылды, БҰҰ-ның негізгі панельдермен ұлттық теледидар платформасын бөлісуге алғашқы рет шақырылған. Бірақ Гриффиннің өнері жалпыға бірдей нашар деп бағаланды. Сәттілікке қарамастан, партияда келіспеушіліктер болды. 2007 жылы «желтоқсандық бүлікшілер» деп белгілі аға буын мүшелерінің тобы Гриффинге қарсы шығып, партия ішінде демократия мен қаржылық ашықтықты талап етті, бірақ олар партиядан қуылды. 2008 жылы Брэдфордтағы БҰҰ белсенділерінің тобы «Демократиялық ұлтшылдарды» құру үшін бөлінді. 2008 жылдың қараша айында БҰҰ мүшелік тізімі WikiLeaks сайтында жарияланды, алдымен веблогта қысқа ғана пайда болғаннан кейін. Бір жыл өткен соң, 2009 жылдың қазан айында БҰҰ мүшелерінің тағы бір тізімі жарияланды. Эдди Батлер Гриффиннің басшылығына қарсы шығып, қаржылық жемқорлыққа қатысты айыптар тақты, бірақ оның жеткілікті қолдауы болмады. Оны қолдаған бүлікшілер екі топқа бөлінді: бірі ішкі «Түзету тобы» ретінде қалды, ал екіншісі БҰҰ-дан шығып «Британдық Азаттық партиясын» құрды. 2010 жылға қарай партияның қатарлы мүшелері арасында наразылық күшейді, бұл оның ақ ғана мүшелік саясатына қатысты өзгерістер мен басшылығында қаржылық жемқорлық туралы қауесеттердің нәтижесі болды. Кейбіреулері Ұлттық Фронтқа кетті немесе «Britannica Party» сияқты партиялар құруға кетті. «Hope not Hate» сияқты антифашистік топтар Баркинг ауданындағы жергілікті тұрғындардың БҰҰ-ға дауыс беруіне жол бермеу үшін кең ауқымды науқан жүргізді. 2010 жылғы жалпы сайлауда БҰҰ Парламентке өтуге үміттенеді, бірақ бұл мақсатына жете алмады. Дегенмен ол ұлттық дауыс беруде бесінші орынды иеленді, дауыстардың 1,9%-ын алып, Ұлыбритания тарихындағы экстремалды оңшыл партияның ең сәтті сайлау көрсеткіші болды. 2010 жылғы жергілікті сайлауда ол Баркинг пен Дагенхемдегі барлық кеңесшілерін жоғалтты. Ұлттық деңгейде партияның кеңесшілерінің саны елуден астамнан 28-ге дейін азайды. Гриффин нәтижелерді «апатты» деп сипаттады.

Төмендеу: 2014 жылдан қазіргі уақытқа дейін

2011 жылғы көшбасшылық сайлауда Гриффин 2316 дауысқа 9 дауыспен жеңіс алып, Бронсты аз айырымымен жеңді. 2012 жылдың қазан айында Бронс партиядан шығып кетті, Гриффин жалғыз Еуропарламент депутаты болып қалды. 2012 жылғы жергілікті сайлауда партия барлық орындарынан айырылып, дауыс үлесі күрт төмендеді: 2008 жылы 240 000-нан астам дауыс алған партия, 2012 жылы 26 000-нан да аз дауысқа ие болды. Саяси ғалым Мэтью Гудвин нәтижелерге қатысты: «БНП-ның сайлаудағы күресі аяқталды», – деп мәлімдеді. 2012 жылғы Лондон мэрі сайлауында БНП үміткері бірінші кезектегі дауыстардың 1,3%-ын алып, жетінші орынға тұрақтады, бұл Лондон мэрі сайлауындағы ең нашар көрсеткіші болды. 2012 жылғы сайлау нәтижелері БНП-ның тұрақты өсуінің тоқтағанын көрсетті. 2013 жылғы жергілікті сайлауда БНП 99 үміткер тікелей ұсынды, бірақ кеңеске ешбір өкіл сайланбады, нәтижесінде партияда тек екі депутат қалды. 2013 жылдың маусым айында Гриффин Сирияға Венгрияның Jobbik партиясының өкілдерімен бірге сапар шекті, онда Сирия Халық Ассамблеясының спикері Мохаммад Джихад әл-Лахам мен премьер-министр Ваэль Надер әл-Халки сияқты үкіметтік шенеуніктермен кездесті. Гриффин Сирия парламенті спикерінің британдық парламентарийлерге Сириядағы қақтығысқа араласпауға шақыратын ашық хат жазуына өзінің ықпал еткенін мәлімдеді. Гриффин 2014 жылдың мамырында өткен Еуропалық парламент сайлауында өзінің мандатын жоғалтты. Партия өзінің сәтсіздігіне Ұлыбританияның Тәуелсіздік партиясын айыптап, оларды БНП-ның саясатын және ұрандарын ұрлады деп кінәлады. 2014 жылдың шілдесінде Гриффин отставкаға кетті, ал Адам Уокер партия төрағасының міндетін атқарушы болып тағайындалды. Қазан айында Гриффин «партияда қасақана дағдарыс жағдайын туғызып, партиядағы біртіктікке нұқсан келтіруге тырысқаны» үшін партиядан шығарылды. 2015 жылдың қаңтар айында партия мүшелерінің саны 500-ге дейін азайды, ал 2013 жылдың желтоқсанында бұл көрсеткіш 4220 болған. 2015 жылғы жалпы сайлауда БНП сегіз үміткер тікелей ұсынды, бұл 2010 жылғы 338 үміткерден кем. Партияның дауыс үлесі 2010 жылғы көрсеткіштен 99,7%-ға төмендеді. 2016 жылдың қаңтар айында Сайлау комиссиясы БНП-ны жылдық тіркеу ақысының 25 фунт стерлингін төлемегені үшін тіркемеден шығарды. Осы кезде БНП активтерінің құны 50 000 фунт стерлингтен аз деп бағаланды. Комиссия мәлімдемесінде «БНП үміткерлері сайлау бюллетендерінде партияның атын, сипаттамасын немесе белгілерін қолдана алмайды» делінген. Бір айдан кейін партия қайта тіркелді. 2017 жылғы жалпы сайлауда БНП-дан он үміткер қатысты. 2018 жылғы жергілікті сайлауда партияның соңғы кеңесшісі, Пендлден Брайан Паркер, қайта сайлануға түспеуге шешім қабылдады, нәтижесінде партия Ұлыбритания үкіметінің ешбір деңгейінде өкілдіксіз қалды. БНП 2019 жылғы жалпы сайлауда Хорнчерч пен Апминстерде тек бір үміткер, Дэвид Фурнесс тікелей ұсынды, ол соңғы орынды иеленді.

Екстремалды оңшылдық, фашизм және неонацизм

Көптеген академиялық тарихшылар мен саясаттанушылар БНП-ны жолсыз оңшыл партия немесе өте оңшыл партия деп сипаттады. Саяси ғалым Мэтью Гудвин қолданғандай, бұл термин «екі антиконституциялық және антидемократиялық элементтермен анықталатын саяси идеологияның нақты бір түрін білдіреді: біріншіден, оңшыл экстремистер демократиялық конституциялық мемлекеттің құндылықтарын, тәртібін және институттарын қабылдамай немесе әлсірете келеді, сондықтан экстремист болып саналады; екіншіден, олар адамның негізгі теңдігі принципін қабылдамайды, сондықтан оңшыл болып табылады». Әртүрлі саяси ғалымдар мен тарихшылар БНП-ны идеологиялық тұрғыдан фашистік деп сипаттады. Ал кейбіреулері оны неофашистік деп атады, бұл терминнің дұрыстығын тарихшы Найджел Копси дәлелдеді. Академиялық сарапшылар – оның ішінде тарихшылар Копси, Грэм Маклин және Роджер Гриффин, сондай-ақ саяси теолог Эндрю П. Дейви – Ник Гриффиннің реформалары партияның фашистік тамырларын жасыруға бағытталған сыртқы әрекеттер екенін айтты. Копсидің сөзіне қарағанда, Гриффин басшылығымен БНП «фашизмді жаңаша бағалады – қазіргі заманғы сезімталдыққа сай неофашизмнің бір түрі». Маклин Гриффиннің «модернизация» жобасына қарамастан, БНП бұрынғы фашистік топтармен идеологиялық байланысын сақтап, шынайы «постфашистік» партияға айналмағанын атап өтті. Бұл тұрғыдан ол Джанфранко Финидің Италиялық Ұлттық альянсынан ерекшеленді, ол фашистік өтетінін мойындап, постфашистік партияға айналған еді. Антифашистік белсенді Джерри Гейбл БНП-ны «нацистік ұйым» деп атады, ал Антинацистік лига БНП-ны «Британдық нацистік партиясы» деп сипаттаған жарнамалық парақтарды жариялады. Копсинің пікірінше, Тиндал басшылығымен БНП-ны нео-нацистік деп айтуға болады, бірақ ол түпнұсқа неміс нацизмін «көруге келмейтіндей» еліктемеген. Дейви БНП-ны «популистік этно-ұлтшыл» партия деп сипаттады. Гриффин өзінің жазбаларында «модернизациясының» көп бөлігі БНП-ның негізгі идеологиясын сайлаушылар үшін тартымды саясаттың артында жасыруға бағытталғанын мойындады. Ұлттық майдан сияқты, БНП-ның жеке пікірталасы оның қоғамдық пікірталасынан өзгеше болды, Гриффин былай деді: «Әрине, біз қатал жандарға шындықты үйретуіміз керек [бірақ] жұртшылыққа әсер ету туралы сөз болғанда, нәсілдік айырмашылықтарды, генетиканы, сионизмді, тарихи ревизионизмді және т.б. ұмытып кетуіміз керек, біз оларға әрқашан орташа ақылға қонымды бейнемен ұсынуымыз керек». БНП «фашистік» және «нацистік» деген атаулардан бас тартып, өзінің ешқайсысы емес екенін мәлімдеді. 1992 жылғы сайлау манифестінде «Фашизм итальяндық болды. Нацизм неміс идеологиясы еді. Біз – британдықтармыз. Біз өз жолымызбен әрекет етеміз, шетелдіктерге еліктемейміз» делінген. 2009 жылы Гриффин «фашизм» терминінің «сол жақтан келген қаралау» екенін айтты, сондай-ақ бұл термин «саяси зорлық-зомбылыққа» бару және «адамдарға өз еркін таңуды қажет ететін» мемлекетке ұмтылатын топтарға ғана тиесілі екенін қосты, сонымен қатар нағыз фашистер БНП емес, «Фашизмге қарсы біріккен күштер» екенін мәлімдеді. Жалпы алғанда, Ұлыбританияның жолсыз оңшылдары «британдық фашизм» терминінен қашып, сайлаушылар үшін жағымсыз коннотациялары болғандықтан, оның орнына «британдық ұлтшылдықты» қолданды. Гриффин партияны басқарғаннан кейін, ол өзінің «британдық» сенімхаттарын нығайту үшін нативистік тақырыптарды жиі пайдаланды. Партия жариялаған материалдарында Ұлыбритания және британдық идеяға басқа саяси партияларға ұқсамайтын тәсілмен шағымданатын. Бұл материалдарда ол сондай-ақ Ұлыбритания туын және қызыл, ақ және көк түстерді жиі қолданды. Роджер Гриффин БНП әдебиетінде «Британия» және «Англия» терминдерінің «шатастыратын түрде бір-бірімен алмастырылатынын» айтты, ал Копси БНП-ның британдық ұлтшылдығының түрі «англоцентрирленген» екенін атап өтті. Партия Тиндал мен Гриффин басшылығымен милитаристік риториканы қолданды, соңғысының жариялаған материалдарында «формасыз соғыс» және «халық ретінде біздің өмір сүруіміз үшін соғыс» туралы айтылды. Тиндал БНП-ны революциялық партия деп сипаттап, оны «басылып алынған аумақта әрекет ететін партизандық армия» деп атады.