Кіріспе

Procol Harum (/'p//r//oʊ//k//əl// //'//h//ɑː//r//əm/) – 1967 жылы Эссекс округының Саутхенд-он-Си қаласында құрылған британдық рок-тобы. Топтың ең танымал жазбасы – 1967 жылғы "A Whiter Shade of Pale" хит-синглі, 10 миллионнан астам данасы сатылған синглдердің санатындағы ең көп сатылғандардың бірі. Барокко және классикалық музыканың ықпалымен белгілі болғанымен, Procol Harum музыкасы психоделикалық рок және прото-прог ретінде сипатталады, сонымен қатар блюз, R&B және соул элементтері де бар. 2018 жылы топ Рок-н-ролл Даңқы залынан "A Whiter Shade of Pale" синглі жаңа синглдер санатына енгізілгені үшін марапат алды.

Құрылу

1966 жылы Southend on Sea қаласындағы The Paramounts тобы Ұлыбританиядағы 40 үздік синглге кірген "Poison Ivy" әнінен кейін сәттілікке жете алмады, содан кейін топ тарап кетті. Олардың вокалисті Гэри Брукер өнерден кетуге және ән жазуға көңіл бөлді, ал оның ескі досы Гай Стивенс оны лирик Кит Ридпен таныстырды. 1967 жылдың сәуір айында, бірнеше ай бойы бірге жұмыс істегеннен кейін, әндерін орындауға ниет білдірген әртістерді таба алмағандықтан, Брукер мен Рид өздерінің әндерін ғана пайдаланатын топ құруға шешім қабылдады. Олар кейіннен Screaming Lord Sutch-тың The Savages тобынан шығып, жұмыс іздеген органшы Мэтью Фишермен бірікті. Рид, онымен сөйлескеннен кейін, Procol Harum үшін дұрыс адамды таңдағанын айтты және оның ойнағанын естімей тұрып шешім қабылдады. Стивенс топқа мысықтың атымен атануды ұсынды, және топ оны бірден қабылдады. Бірақ мысықтың тегі Прокул Харун еді, "Прокул" - селекционердің префиксі, алайда аты телефон арқылы қате жазылып алынды. Адамдар топқа атаудың латын тілінде "бұл нәрселерден тыс" деген мағынаны білдіретінін айтса да, бұл дұрыс емес, себебі дұрыс сөз тіркесі – procul hīs.

"A Whiter Shade of Pale" және дебюттік альбом (19671968)

1967 жылдың сәуір айында топ Лондонның Olympic Studios студиясына "A Whiter Shade of Pale" атты тұңғыш синглын жазу үшін кірді. Оларға Харрисонның орнына сессиялық барабаншы Билл Эйден қосылды (дегенмен Харрисон "Lime Street Blues" синглының B жағында орындаған), продюсер Денни Корделл және дыбыс инженері Кит Грант та қатысты. Ән Барокко музыкасын еске түсіретін құрылымға ие, және оның негізінде Дж. С. Бахтың 3-ші оркестрлік сюитасы (D мажор) немесе одан да жақын "Wachet auf, ruft uns die Stimme" BWV 645 хоралдық прелюдиясы Фишердің Hammond органында орындалды. Пираттық радиостанция Radio London тыңдаушыларының ынтасы Deram Records компаниясын 1967 жылдың 12 мамырында синглды дереу шығаруға итермеледі. АҚШ-та ән 5-ші орынға дейін көтерілді және одан бері әлем бойынша 10 миллионнан астам дана сатылды. Сонымен бірге Корделл Стивенспен бірге топты басқару үшін Джонатан Уэстонды шақыруды ұсынды. 18 маусымнан кейін топ келесі жылға дейін Ұлыбританияда тікелей концерттер өткізбеді. 1967 жылдың 15 шілдесінде топ Ройер мен Харрисонның кеткенін және Уэстонмен менеджерлік байланысты үзілгенін жариялады. Фишер кейіннен Вестонмен араздыққа түсудің басты себебі "A Whiter Shade of Pale" шыққаннан кейін Procol Harum үшін тым ерте Ұлыбритания бойынша кең ауқымды гастроль ұйымдастырғаны болғанын айтты, нәтижесінде топ "түн сайын 500 фунт стерлинг орнына 60 фунт стерлингке" өнер көрсетуге мәжбүр болды. Брукердің сөзіне сүйенсек, Ройер, Харрисон және Уэстонның арасындағы "үлкен сот процестері мен шығындар" туды, ал алғашқы сессиялық барабаншы Эйден де өз талабын арыз етті. Secunda-мен серіктестік орнағаннан кейін үш ай өткен соң, топ АҚШ-та оларды басқару үшін екі американдық – Беннетт Глотцер мен Ронни Лайонсты жалдады. Топтың келесі синглы "Homburg" 1967 жылдың қыркүйегінде жарық көрді. Ән Ұлыбританияда 6-шы, ал АҚШ-та 34-ші орынды иеленді. Сол айда екі хит-синглдің арасында жазылған топтың тұңғыш альбомы Procol Harum АҚШ-та шықты. Брукердің айтуынша, синглдардан кейін дереу альбомды шығару АҚШ-та топқа жақсы мүмкіндік берді, бірақ құрамдағы өзгерістерден туындаған мәселелер, соңғы сот процестері және жаңа менеджмент Ұлыбританияда оның шығуын желтоқсанға дейін кешіктірді. Брукердің сөзіне қарағанда, осы кезде топ "британдық көрермендерін жоғалтты".

Алғашқы альбомдар мен ажырасу (1968-1977)

Топтың келесі альбомы, Shine on Brightly келесі жылы шықты және прогрессивті рок стиліне тереңдей енді. АҚШ-та 24-орынға ие болса, Ұлыбританияда тізімге ілеспеді. Туған жерінде бір хиттің жұлдызы деп танылып, АҚШ-та тікелей концерттердегі беделі артып, Procol Harum келесі бірнеше жылды Америкада гастрольде өткізді. 1969 жылы Фишер топтан кетіп, оның орнына орган мен бас-гитарада ойнаған The Paramounts тобының бұрынғы мүшесі Крис Коппинг келді. 1971 жылы стильдегі қарама-қайшылықтар тым күшті болды және бесінші альбомы Broken Barricades шыққаннан кейін Троуэр өзінің күш триосын құру үшін кетті. 1971 жылдың ортасында Procol Harum Глотцер мен Лайонспен байланысын үзіп, соттан тыс шешілген есептік дауға қатысты. 1971 жылғы гастрольдік тур кезінде Procol Harum 18 қарашада Эдмонтон қаласында Альберта штатының Эдмонтон симфониялық оркестрі мен хорымен бірге концерттік жазба жасады. 1972 жылдың сәуірінде шыққан Procol Harum Live: In Concert with the Edmonton Symphony Orchestra АҚШ-та 5-орынға жетіп, коммерциялық сәттілікке қол жеткізді және 500,000 дана сатылғаны үшін алтын сертификат алды. Ұлыбританияда ол 48-орынға дейін көтерілді. Дебюттік альбомынан "Conquistador" әнінің тікелей орындалуы АҚШ-та 16-орынды, ал Ұлыбританияда 22-орынды иеленді. Дейв Болл кеткеннен кейін Мик Грэбэм 1972 жылдан 1977 жылға дейін топтың гитарисі болды. Топ өзінің жаңа симфониялық рок дыбысымен Grand Hotel альбомында жолын жалғастырды. 1973 жылдың наурызында шыққан альбом АҚШ-та 21-орынға жетті. Құрамдағы өзгерістер 1970-ші жылдардың соңында сатудың төмендеуіне әкелді, ал "Pandora's Box" 1975 жылы Ұлыбританиядағы соңғы 20-лыққа енген хит болды. 1977 жылдың сәуірінде Something Magic турнесі кезінде Коппинг Фрэнки Миллер тобына қосылды және Procol Harum-те Элтон Джонның бұрынғы бассисі Ди Мюрреймен ауыстырылды. Тур мамыр айында аяқталды, ал келесі айда Грэбхам "бірнеше ай бойы менің рөліме қанағаттанбағанымды" айтып, топтан кетіп қалғанын мәлімдеді. Топ қазан айында "A Whiter Shade of Pale" әнімен бірге "Жылдың үздік синглі" сыйлығын жеңіп алды. One More Time: Live in Utrecht 1992 турын аяқтағаннан кейін Фишер білім алуға ден қою үшін қысқа уақытқа топтан кетті, ал Дон Сноу жазғы турнеге уақытша ауысты. Лоуренс Коттл тамыздағы концертте Хамстерлермен бірге өнер көрсеткен Бронздың орнына шықты. Шамамен бір жылдық үзілістен кейін Procol Harum 1993 жылдың мамыр және маусым айларында бірнеше концерт берді, бұрынғы Diamond Head клавишашысы Джош Филлипс Фишердің орнын толтырды, ал Big Country тобына қайта оралған Бжезицкийдің орнына King Crimson-ның бұрынғы барабаншысы Иан Уоллес ойнады. Фишер шілдеде басталған концерттерге оралды, онжылдықтың қалған бөлігінде турлар кездейсоқ жалғасты. Грэм Броуд 1995 жылдың шілдесі мен тамызында концерттерде барабан ойнады, ал Генри Спинетти 1996 жылы концерттерде оны ауыстырды. 1995 жылдың тамызында Procol Harum Фейрпорт Конвенттің қонағы ретінде Cropredy Music Festival-де өнер көрсетті. Олар сол жылы АҚШ пен Ұлыбританияда бірнеше жерлерде концерттер берді. 1997 жылдың шілдесінде жанкүйерлер "A Whiter Shade of Pale" әнінің табысқа жеткеніне 30 жыл толуын атап өтуді ұйымдастырды және сол кезде белсенді емес топты Редхилл, Суррейде концерт беруге шақырды. Топ "A Whiter Shade of Pale" әнінің 30 жылдығын мерекелеу үшін бір реттік концерт берді, бұрынғы мүшелері Мик Грэбэм, Питер Солли, Алан Картрайт, Дейв Бронз және Крис Коппинг бірнеше әнге қосылды. 1999 жылдың соңында Брукер "Procol 2000 жылы концерт береді" деп уәде берді, ал қыркүйекте топ Гилфордтағы New London Sinfonia оркестрімен ашық ауада концерт берді.

2000 жылдар

2000 жылы Procol Harum "In Held Twas in I" әні Transatlantic тобының тұңғыш альбомында пайда болғаннан кейін қызығушылық тудырды. 2001 жылдан бері Брукер, Фишер, Джефф Уайтхорн (гитара), Мэтт Пегг (бас) және Марк Бжезицки (барабан) құрамындағы топ Еуропа, сондай-ақ Жапония мен АҚШ-қа бірнеше турнелер жасады. 2001 жылы Данияның Копенгаген қаласында өткен концерт 2002 жылы DVD форматында жарық көрді. 2003 жылы топ "The Well's on Fire" атты жаңа студиялық альбомын шығарды және Сиэтлде өткен Progman Cometh фестивалінде өнер көрсетті. 2003 жылдың 12 желтоқсанында Лондонда өткен концерті, сол альбомның көп бөлігін қамтыды және 2004 жылы "Live at the Union Chapel" DVD-сі ретінде шығарылды. Ұзақ жылдар бойы органшы болған Мэтью Фишер 2004 жылдың маусым айында «шешілмеген мәселелер» салдарынан топтан кетті, оның орнына бұрынғы музыкант Джош Филлипс Хаммонд аспабында ойнады, ал Брукер топтағы жалғыз түпкі мүше болып қалды. Кейіннен бұл мәселелер Фишердің Брукерге және топқа қарсы "A Whiter Shade of Pale" әнін жазуға қатысқандықтары үшін, сондай-ақ авторлық құқықтан үлес алу үшін сотқа жүгінгені белгілі болды. Ол 2006 жылдың желтоқсанында сотта жеңіске жетті. 2005 жылы топ шектеулі гастрольдік кестеге оралды. 2006 жылдың маусымында олар Уайт аралы фестивалінде өнер көрсетті. Тамыз айында Данияның Ледреборг сарайында Дания радиосының оркестрімен бірге екі ашық аспан астындағы концерт өткізді, олар телеарнаға тікелей трансляцияланды. Шоудың бір сағаттық монтаждалған нұсқасы 2008 жылғы Рождество күні DR2 Дания арнасында көрсетілді, ал толық концерт 2009 жылдың 11 мамырында DVD ретінде шығарылды (1974 жылғы Дания теледидарынан алынған топтың алты қосымша әнімен бірге). Соңынан 2006 жылы олар Швейцарияда, Норвегияда және Данияда өнер көрсетті, бірақ барабаншы Бжезицкинің орнына Джефф Данн ойнады, себебі оның басқа тобы Casbah Club The Who тобымен гастрольде болды. Содан кейін Данн 2007 жылы топтың Еуропалық турнесі үшін Бжезицкині толығымен алмастырды. Италиядағы концерттердің жазбалары кейін "One Eye to the Future – Live in Italy 2007" деп шығарылды. Procol Harum 30 маусымда Швецияда оркестрлік концерт берді. Олар Гевле симфониялық оркестрімен Ретвикке жақын орналасқан Дальхалла ашық опера алаңында өнер көрсетті. 2007 жылдың 20 және 21 шілдесінде жанкүйерлер "A Whiter Shade of Pale" әнінің табысқа жеткеніне 40 жыл толуын атап өтуді ұйымдастырды және топты осы мерекелік шараға шақырды. Бұл шара Лондонның Смит скверіндегі Сент-Джонс шіркеуінде өткен екі концерт түрінде ұйымдастырылды. 20 шілдеде Procol Harum өздерінің алғашқы күндерінен бастап "Sister Mary" және "Missing Persons" атты жаңа әндерінің тұсаукесерін қоса, әртүрлі әндер орындады. Келесі күні кешке "Гарри Брукер және қонақтар" Брукер-Ридтің ешқашан жазылмаған, тірі орындалмаған немесе жазылған нұсқаларынан едәуір өзгешеленетін сирек әндерін орындады. 2008 жылы Procol Harum активті қызметін тоқтатты, бірақ олардың менеджері Крис Кук Beyond the Pale веб-сайтында 2009 жылы тікелей DVD және жаңа альбом шығару, сондай-ақ 17 шілдеде Норвегияда және 23 шілдеде Финляндияда фестиваль концерттері өткізу жоспарларын жариялады. Соңғы концертке дейін Брукер Финляндиядағы жол жиегіндегі бұтақтардан құлап, бірнеше қабырғасын сындырды. Концерт өтті, бірақ ол дұрыс ән айта алмады, сондықтан көптеген әндер аспаптық түрде орындалды немесе топтың басқа мүшелері орындады. 2009 жылдың қазан айында Брукер толыққанды жазылғаннан кейін топ төрт концерт берді – Германияның Хаген қаласында, Норвегияның Драммен қаласында, Мәскеуде және Санкт-Петербургте. "All This and More" атты төрт дискілік ретроспективалық жинақ (үш CD және тарихи жазбалары бар DVD) 2009 жылдың күзінде шығарылды, ал Salvo топтың барлық бұрынғы альбомдарын жаңадан ремастерингтелген CD форматында, сонымен қатар бұрын естілмеген қосымша тректермен бірге шығарды.

2010 жылдар

Procol 2010 жылдың маусым айында АҚШ-та (және Торонтода) концерттік өнеркөрсетулер өткізді, көбінесе Jethro Tull үшін ашылушы ретінде. 22 шілдеде Procol тағы да Финляндияның Äänekoski қаласында Keitelejazz фестивалінде өнер көрсетті – бұл жерде топ 2009 жылы жарақат алған Брукермен бірге тамыз айында өнер көрсеткен. Олар бұл адал фин жұртшылығын "дүниедегі ең жақсы" деп сипаттап, Джеф Уайтхорнның гитаралық орындауымен "A Whiter Shade of Pale" әнінің үш шумақты нұсқасын орындады. 48 сағаттан кейін Procol Италияның Бергамо провинциясы сарайының ауласында тегін концерт беруге шақырылды. 2010 жылдың тамызында олар Германиядағы Бад-Крозинген қаласында және Польшадағы Долина Шарлотты амфитеатрында Rock Legends іс-шарасына қатысты. Леамингтон Спа қаласындағы Хэллоуин концертінен кейін (үш жылдан бері Ұлыбританиядағы алғашқы өнеркөрсетуі) топ қараша айында Солтүстік Америкаға оралды, соның ішінде 9 қарашада Эдмонтон симфониялық оркестрімен бірге оркестрлік өнеркөрсету ұйымдастырылды. 18 қарашада Таллинде (Эстония) өнер көрсеткеннен кейін, олар 4 желтоқсанда Уилмингтон қаласында оркестрлік концертке АҚШ-қа оралды. 2011 жылдың қаңтар айында Копенгаген және басқа да қалаларда өткен Дания радиосының оркестрімен сегіз жаңа жылдық концертті 13 000-нан астам адам тамашалады. 2012 жылдың 29 мамырында Гари Брукер Кейптаундағы қонақүй бөлмесінде құлап, ауруханаға жатқызылды. Ол өзінің тобымен 30-ы күні GrandWest Arena-да, 10cc және The Moody Blues британиялық топтарымен бірге "British Invasion" деп аталатын гастрольдік өнеркөрсетуге қатысуы тиіс болған, содан кейін 2012 жылдың 1 маусымында жұма күні Йоханнесбургте өнер көрсетуге жоспарланған. Брукер (бұл оның туған күні болатын) бес жұлдызды "Table Bay" қонақүйіндегі бөлмесінде болды. Ол Кристиан Барнард еске алу ауруханасының жансақтау бөліміне бас сүйегінің ауыр жарақатымен түсті. Топ 25 маусымда Данияға Kløften фестиваліне оралды, содан кейін Yes тобының қосымша өнеркөрсетулерімен 27 күндік АҚШ гастрольдік сапарына шықты. 2012 жылы жапондық әртіс Юми Мацутоя Procol Harum тобымен "A Whiter Shade of Pale" әнін жазу үшін Лондонға келді, ол оның өнер жұмысы үшін шабыт көзі болған топ еді. Ол 1967 жылғы классикалық әннің осы жаңа нұсқасында Гари Брукермен дуэт орындады, онда үш шумақ және Джеф Уайтхорнның гитаралық орындауы болды. Содан кейін Юми мен Procol Harum желтоқсан айында Жапонияның ірі қалаларында бірқатар концерттер өткізді, олардың бірі кейінірек теледидарда көрсетілді (2013 жылдың 31 наурызында). Сондай-ақ 2012 жылы Генри Скотт Ирвин Procol Harum – The Ghosts of A Whiter Shade of Pale атты топтың өмірбаянын жариялады. Скотт Ирвин сондай-ақ Оңтүстік жағалаудағы BFI-де Procol Harum фильмінің сирек кездесетін кешін ұйымдастырды, оған топ мүшелері қатысты. 2012 жылдың қыркүйегінде Procol Harum 2013 жылғы Рок-н-ролл атақ-даңқ залының 15 соңғы үміткерінің бірі болды (2013 жылдың 18 сәуірінде тағайындалды). Алайда, желтоқсанда өткен сайлауда топ сайлауға жеткілікті дауыс ала алмады. 2013 жылдың наурыз және сәуір айларында Procol Harum Данияда бес оркестрлік концерт сериясын және Германияның Вупперталь қаласында осындай екі іс-шара өткізді. Қазан айының басында Швеция мен Финляндияда төрт концерт өтті. 2014 жылы топ Франция, Швейцария, Германия, Канада (Оттава оркестрімен) және АҚШ-тың шығысында гастрольдік сапарға шықты. Топ сонымен қатар Кенни Джонстың маусым айында Суррейдегі Эвхерст қаласында өткен Rock'n'Horsepower қайырымдылық іс-шарасында бес әнді орындады, онда Alvin Stardust, John Lodge, Nik Kershaw, Mike Rutherford, Judie Tzuke және The Who қатысты. Inside & Outside атты қос CD шығарылды, онда Chrysalis жылдарындағы студиялық тректер және жаңа материалдар мен олардың алғашқы төрт Zonophone альбомдарынан тректерді орындайтын тірі CD-лер кірді. Дүйсенбі, 24 қарашада Procol Harum Лондонның Доминион театрында BBC Концерт оркестрімен және Крауч Энд фестивальдік хорымен бірге BBC Radio 2-де 28 қарашада "Жұма күні кеш – музыка түнінде" эфирге шығарылатын өнеркөрсетуде өнер көрсетті. Гитарист Джефф Уайтхорн репетициялар кезінде ауруханаға жатқызылды және Рик Уэйкменнің гитарисі Дейв Колкхун қысқа мерзімде орынбасар болды (аяғы сынғаннан кейін бағыштармен). Ол Кит Ридтің 9/11 құрметіне арналған "Блинг оф ан Ай" әнінің алғашқы кеңейтілген, оркестрлік нұсқасында гитаралық орындау жасады, оны Гари Брукер Нью-Йорктегі концерттерден кейін жиі сөйлесетін 8-авеню станциясының батыл өрт сөндірушілеріне арнады. Топтың 13-ші альбомы Novum 2017 жылдың 21 сәуірінде жарық көрді және топ оны насихаттау үшін Ұлыбритания мен Еуропада 36 кездесу өткізді. Алайда, жылдың ең маңызды концерті наурыз айында Лондонның Корольдік фестиваль залында оркестрмен бірге өнер көрсеткен кезде болды. Бірінші бөлімнің соңында сахнадан шығып бара жатқанда, Гари Брукер құлап, ауыр жарақат алды. Екінші бөлімде ол басы байланған, "қолдағы жарақатын" емдеп жатқан күйінде қайта пайда болды. 2018 жылы топ Еуропада гастрольдік сапарға шықты, соның ішінде 9 қазанда Лондон Палладиумда оркестрлік шоу өтті. Олар 2019 жылды Джастин Хейвард ұйымдастырған Кариб теңізі круизімен бастады, онда көптеген танымал рок әртістері қатысты. АҚШ гастрольдік сапары жоспарланған.

Брукердің өлімі

Брукер, топтың жалғыз тұрақты мүшесі және басты ән жазушысы, 2022 жылдың 19 ақпанында дүние салды. Топтың сайтында ол "музыка индустриясындағы жарқын, орны толтырылмайтын нұр" деп сипатталды. "A Whiter Shade of Pale" әні 2022 жылдың 25 ақпанында Ұлыбританияның ресми синглдер тізімінде 38-орынға енді. Оның қайтысынан кейін Procol Harum тобы мүлдем таратылды.

Авторлық сот

2009 жылдың шілдесінде Мэтью Фишер британдық сот шешімімен 1967 жылғы "A Whiter Shade of Pale" әнінен түскен музыкалық гонорардың 2005 жылдан бастап 40% бөлігін жеңіп алды, бұрынғыда осы гонорардың 50% музыкасы үшін Брукерге, ал 50% сөзі үшін Ридке беріліп келген.