Лео Делиб: Француз композиторы және балет өнерінің дамуы

Кіріспе

Француз композиторы (1836–1891)

Клемент Филиберт Лео Делиб (klemɑ̃ filibɛʁ leo dəlib; 21 ақпан 1836 – 16 қаңтар 1891) – француз романтикалық композиторы, ең көп танымал балеттері мен операларымен. Оның шығармаларына «Коппелия» (1870) және «Сильвия» (1876) балеттері, сондай-ақ «Лакме» (1883) операсы кіреді, оның ішінде жақсы белгілі «Гүл дуэті» бар. Музыкалық отбасында дүниеге келген Делиб 12 жасында Францияның ең көрнекті музыка академиясы – Париж консерваториясына оқуға түсті, онда Адольф Адам сияқты бірнеше профессорлардан сабақ алды. 1850-ші және 1860-шы жылдары жеңіл комедиялық оперетталар жазғаннан кейін, сонымен қатар шіркеу органисі қызметін атқарған Делиб 1866 жылы «La Source» балетіне жазған музыкасы арқылы халыққа кеңінен танылды. Оның кейінгі балеттері «Коппелия» мен «Сильвия» қазіргі заманғы балеттің дамуындағы маңызды туындылар болды, бұл музыкаға бұрынғыдан гөрі әлдеқайда үлкен мән берді. Ол бірнеше мелодиялар жазды, олардың кейбіреулері бүгінгі күнге дейін жиі орындалады. Делиб бірнеше рет күрделірек опералар жазуға тырысты және 1883 жылы «Лакме» операсымен үлкен сындық және коммерциялық жетістікке қол жеткізді. Өмірінің соңғы жылдарында консерваторияның композиция факультетіне оқытушы болып кірді. Ол 54 жасында Париждегі үйінде қайтыс болды. «Коппелия» мен «Сильвия» халықаралық балет репертуарындағы негізгі туындылар болып қала береді, ал «Лакме» опера театрларында уақыт-уақытпен қайта қойылады.

Алғашқы жылдар

Делибес 1836 жылғы 21 ақпанда қазіргі Ла Флеш (Сарта) қаласының бір бөлігі болып табылатын Сен-Жермен-ду-Вал қаласында дүниеге келді. Оның әкесі француз поштасында жұмыс істеді, ал анасы талантты әуесқой музыкант, опера әншісінің қызы және органист Эдуард Батистің немересі болды. Делибес отбасының жалғыз баласы еді. 1847 жылы әкесі қайтыс болды, отбасы Парижге көшіп барды, онда он екі жасқа толғаннан кейін Делибес Париж консерваториясына қабылданды. Ол алдымен Антуан Жюль Тариодан (музыка теориясы), содан кейін Феликс Ле Куппеден (пианино), Франсуа Бенуадан (орган), Франсуа Базиннан (гармония) және он сегіз жасында Адольф Адамнан (композиция) сабақ алды. Бала кезінде Делибес өте жақсы ән салған дауысқа ие болды; 1991 жылы Делибес операның балет музыкасын 1869 жылы қайта жөнделген кезде жазды деген теория, Ив Брюлидің (2015) және Винсент Жирудың (2019) Гуно туралы кейінгі зерттеулерімен қолдау таппады. Оның биографы Хью Макдональд Делибес 1871 жылға дейін шіркеу органисі қызметін атқарғанын (ол бірнеше қызметтерді атқарды, соңғысы 1862 жылдан бастап Сен-Жан-Сен-Франсуа шіркеуінде болды) айтады, бірақ ол "көбірек театрға тартылды [және] өзінің шеберлігін Hervé-тің өте табысты Folies Nouvelles театрында тапты". Келесі он төрт жыл ішінде ол жылына шамамен бір комедиялық опера шығарды. Көптеген шығармалар Жак Оффенбах басқарған "Bouffes Parisiens" театры үшін жазылды, соның ішінде "Deux vieilles gardes" ("Екі ескі күзетші"), Делибестің екінші операсы, ол үлкен табысқа ие болды, Макдональдтың пікірінше, бұл композитордың "зейінді әуен мен жеңілдікке" қабілетіне байланысты болды. Делибес бірден өзінің бұрынғы ұстазы Адамның "Le Corsaire" балетіне 1867 жылы қайта қойылған "Le Pas de Fleurs" атты вальс-дивертимент жазуға шақырылды. 1869 жылы Делибес өзінің соңғы опереттасын, "La Cour du roi Pétaud" Variétés театры үшін жазды. Келесі жылы ол 1870 жылғы мамырда Операда алғаш рет қойылған "Coppélia" балетіне арналған музыкасымен кеңінен танылды. Ол бірден табысқа ие болды және классикалық балет репертуарындағы ең танымал шығармалардың бірі болып қала берді. Балет композиторы ретінде танылғысы келмеген Делибес кейін мелодияларға көшті. 1873 жылы ол Опера Комикте үш актілі комикалық операны, "Le Roi l'a dit" ("Патша айтты") қойды. "Le Figaro" либреттоның әлсіз екенін ойлады, бірақ Делибестің музыкасын мақтады: "оның әуендік қабілеті, мінсіз талғамы, сахналық шеберлігі, әдемі әзіл-қалжыңы, оның арқасында болмаса, ешкім байқамайтын еді". Делибес 1876 жылы Операға оралды, үлкен мифологиялық балет, "Sylvia" қойды, бұл Джульеннің пікірінше, Делибестің би музыкасындағы басымдығын растады. Бұл хабар баспасөз және жұртшылық тарапынан жақсы қабылданды. 1877 жылы Делибес "Құрмет легионының" кавалері атанды. Одан кейін 1880 жылы Опера Комикте премьерасы өткен "Jean de Nivelle" атты ортағасырлық патриоттық романспен айналысты. Рецензенттер бұл шығарманы тым эпизодтық деп тапты, бірақ композиторды оның әуендерінің "сирек және нақты сапасы" және жұртшылық үшін "жазуының нәзік стилі" үшін мақтады. Парижтік сыншы The Era оны "Бізеттің "Карменінен" бері әлемге танымал болуы мүмкін ең жақсы опера" деп санады. Бұл шығарма жүзден астам рет қойылды.

Delibes was born in Saint Germain du Val, now part of La Flèche (Sarthe), on 21 February 1836; his father worked for the French postal service and his mother was a talented amateur musician, the daughter of an opera singer and niece of the organist Édouard Batiste. Delibes was the couple's only child. His father died in 1847 and the family moved to Paris, where soon after his twelfth birthday Delibes was admitted to the Paris Conservatoire. He studied first with Antoine Jules Tariot (music theory), and then with Félix Le Couppey (piano), François Benoist (organ), François Bazin (harmony) and, at eighteen, Adolphe Adam (composition). As a boy, Delibes had an unusually fine singing voice; A theory put forward in 1991 that Delibes wrote the ballet music for the opera when it was revised in 1869 has not been supported in subsequent studies of Gounod by Yves Bruley (2015) and Vincent Giroud (2019).|group=n His biographer Hugh Macdonald writes that although Delibes remained a church organist until 1871 (he held several posts, the last of them at the church of Saint Jean Saint François from 1862), he was "clearly drawn more to the theatre [and] found his métier at Hervé's highly successful Folies Nouvelles". Over the next fourteen years he produced more comic operas, at an average rate of about one a year. Many were written for the Bouffes Parisiens, the theatre run by Jacques Offenbach, including Deux vieilles gardes ("Two Old Guards"), Delibes's second opera, which enjoyed enormous success, attributable in Macdonald's view to the composer's gift for "witty melody and lightness of touch". Delibes was immediately invited to compose a waltz divertissement called Le Pas de Fleurs to be introduced into the ballet of his former teacher Adam, Le Corsaire, for a revival in 1867. In 1869 Delibes composed his last opérette, La Cour du roi Pétaud, for the Variétés. The following year he came to wider public notice with his score for the ballet Coppélia, first performed at the Opéra in May 1870. It was an immediate success, and has remained among the most popular works in the classical ballet repertoire. Not wishing to be typecast as a ballet composer, Delibes next turned to mélodies. In 1873 he produced at the Opéra Comique a comic opera in three acts, Le Roi l'a dit (The King has Said It). Le Figaro thought the libretto weak, but praised Delibes' music: "his melodic vein, his impeccable taste, his scenic skill, his beautiful humour saved a work which, without him, would have gone unnoticed". Delibes returned to the Opéra in 1876, with a grand mythological ballet, Sylvia, which in Jullien's view confirmed Delibes' superiority in dance music. It was well received by the press and public. In 1877 Delibes was made a Chevalier de la Legion d'honneur. He followed that with a serious opera, Jean de Nivelle, a medieval patriotic romance, premiered at the Opéra Comique in 1880. Reviewers found the piece too episodic but praised the composer for "the rare and precise quality" of his melodies and "the delicate style in his writing" for the public. The Parisian critic for The Era considered it "the best opera, the one most likely to attain a world wide popularity, since Bizet's Carmen", premiered five years previously. The piece ran for more than a hundred performances,

Кейінгі жылдар

1881 жылы Делибес Консерваторияда композиция профессоры болып Наполеон Анри Ребердің орнын басып, фуга мен контрапункт туралы ештеңе білмейтінін мойындағанмен, композиторлық өнерде шеберлік танытты. Делибестің «Лакме» операсының тұсаукесері 1883 жылғы 14 сәуірде Опера Комик театрында өтті. Театр директоры Леон Карвалхо өзінің қойылымдарында ысырапшылдыққа бой алдырмаған, бірақ осы опера үшін көрермендерін сахнаның сәнді безенуімен таң қалдырды. Макдональд былай деп жазады: «Оның табысы ұзаққа созылды; шығыс түсі, титулдық рөлге арналған керемет партия, жақсы құрылған либретто және музыканың шынайы сүйкімділігі – барлығы Делибестің атақ-даңқына, балеттермен бірге, үлкен үлес қосты». Делибестің соңғы жылдары қаржылық тұрғыдан жайлы және әлеуметтік тұрғыдан бекем болды. 1884 жылы ол Франция институтының мүшесі болып сайланды. Оның соңғы туындысы – «Кассия» операсы толыққанды аяқталмады. Делибес біраз уақыттан бері ауырып жүргендіктен, 55 жасқа толуға аздай қалғанда Париждегі үйінде кенеттен құлап қайтыс болды. Ол Париждегі Монмартр зиратында жерленді. Бірақ Макдональд екі басты ер кейіпкер – Нилаканта мен Джеральдтың шебер сомдалғанын, ал музыканың «мелодиялық, көркем және сахналық жағынан күшті» екенін жазады. Макдональд драмалық речитативке қатысты күдік білдіреді, оны консервативтік деп санайды; «Лакме» опералық репертуардың шетінде қалып отыр. 1995 жылы Opéra Comique-де Натали Дессейдің қатысуымен қойылды, бірақ 1947 жылдан бері Метрополитен операсында немесе 1910 жылдан бері Корольдік опера үйінде қойылған жоқ. Operabase және Les Archives du spectacle Еуропада және басқа елдердегі сирек қойылымдар туралы мәліметтерді тіркейді. Бұл опера 1967 жылы Сиэтл операсында Джоан Сазерлендпен, 2000 жылы Харолин Блэкуэллмен, ал 1984 жылы Нью-Йорк опера театрында қойылды. Делибес қайтыс болған кезде оркестрлеуі аяқталмаған «Кассия» операсын Жюль Массенен редакциялап, оркестрлеуін аяқтады, оның шеберлігі сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. Опера он екі рет сахналанды. Макдональд мақтауға лайық тұстарды атап өтеді: музыкадағы шығыс үлгілері, вокалдық жазу және «3-ші актінің бірінші көрінісінің соңындағы, далаға қар жауатын сахна». Делибес Адамның лейтмотивтерді қарапайым пайдалануын кеңейтіп дамытты: әрбір басты кейіпкер өзінің ерекше музыкалық сүйемелдемесіне ие; Ноэль Гудвин оларды былай сипаттайды: «Сванильданың кіріспе вальсі – жарқын әрі нәзік, доктор Коппелиус – қатты, құрғақ контрапунктте, канондық тәсіл ол жасаған қуыршақ Коппелияға да шеберлікпен қолданылды, Франц – екі тақырыпта, екеуі де алғашқы төрт нотаның бірдей мелодиялық пішінін бөліседі, бірақ екінші тақырып біріншісінен гөрі көбірек сезімталдыққа ие». Делибес ұлттық билерді, оның ішінде болреро, чардас, джиг және мазурканы, вальс ырғақтарымен үнемі араластырып, кеңінен пайдаланды. Карл Ван Вехтен Чайковскийдің Делибес балет композициясын революциялады деген пікірін бөліседі: «Ол балеттерді құрастыруды бастамас бұрын, би музыкасы көбінесе белгілі ырғақты мелодиялардан тұратын». Ван Вехтеннің пікірінше, Делибес балет музыкасын революциялады, оның партитураларына «симфониялық элемент, әуеннің байлығы және гармониялық құрылымның байлығын, қауіпсіздікпен айтуға болады, әдеттегіге деген салауатты жеккөрушілікке негізделген» сипаттама берді. Ван Вехтен Делибестің партитураларын Дебюссидің «Жатқандар», Равельдің «Дафнис пен Хлоя» және Стравинскийдің «Петрушка» сияқты 20-ғасыр балеттерінің алдашысы деп санайды. «Сильвиядан» кейін Делибес биге арналған жалғыз композициясы – «Le Roi s'amuse» француз комедиясы үшін жазылған алты биден тұратын сюита. Гудвиннің пікірінше, олар концертте жиі орындалмайды және жазбаларда көбірек танымал.

In 1881 Delibes succeeded Napoléon Henri Reber as professor of composition at the Conservatoire, despite his own admission that he knew nothing of fugue and counterpoint. Delibes' opera Lakmé was premiered at the Opéra Comique on 14 April 1883. Léon Carvalho, the manager, was not known for extravagance in his productions, but for this opera he surprised his audiences by the lavish staging. Macdonald writes:

Its success was lasting; the oriental colour, the superb part for the title role, a well constructed libretto and the real charm of the music, all contributed to a work on which, with the ballets, Delibes' fame has rested. Delibes' last years were financially comfortable and socially secure. In 1884 he was elected to the Institut de France. His last work, incomplete when he died, was another opera, Kassya. Delibes, who had been intermittently ill for some time, died at his home in Paris after a sudden collapse shortly before his 55th birthday. He was buried in the Cimetière de Montmartre in Paris.|group=n but Macdonald writes that the two principal male characters, Nilakantha and Gérald, are strongly drawn, and the music is "melodic, picturesque and theatrically strong". Macdonald expresses reservations about the dramatic recitative, which he finds tending to the conventional; Lakmé remains on the fringes of the operatic repertoire. It was produced at the Opéra Comique in 1995, starring Natalie Dessay, but has not been staged by the Metropolitan Opera since 1947, or at the Royal Opera House since 1910. Operabase and Les Archives du spectacle record details of occasional productions in Europe and elsewhere. The work was staged by the Seattle Opera in 1967 with Joan Sutherland in the title role, and in 2000 with Harolyn Blackwell, and by the New York City Opera in 1984. Kassya, complete except for the orchestration when Delibes died, was edited and orchestrated by Jules Massenet, whose skilful work was praised by reviewers. It ran for twelve performances. Macdonald finds points to praise: the oriental inflections in the music, the vocal writing, and the "fine close to the first scene of Act 3, with snow falling on the deserted stage". Delibes greatly enlarged on Adam's modest use of leitmotifs: each leading character is accompanied by music that portrays him or her; Noël Goodwin describes them: "Swanilda in her entry waltz, bright and graceful; Dr. Coppélius in stiff, dry counterpoint, the canonic device ingeniously applied also to Coppélia, the doll he has created; Franz in two themes, each sharing the same melodic shape of the first four notes, but the second having a more sentimental feeling than the sprightly first theme". Delibes made extensive use of characteristic national dances, including the bolero, czardas, jig and mazurka, continually interspersed with waltz rhythms. Carl Van Vechten shared Tchaikovsky's view that Delibes revolutionised ballet composition: "Before he began to compose his ballets, music for dancing, for the most part, consisted of tinkle tinkle melodies with marked rhythm." In Van Vechten's view, Delibes revolutionised ballet music by introducing in his scores "a symphonic element, a wealth of graceful melody, and a richness of harmonic fibre, based, it is safe to hazard, on a healthy distaste for routine". Van Vechten considers Delibes' scores to be the forerunners of 20th century ballets such as Debussy's Jeux, Ravel's Daphnis et Chloé and Stravinsky's Petrouchka. After Sylvia, Delibes's only composition for dance was a suite of six dances for the Comédie française production of Le Roi s'amuse, The dances, in a pastiche of antique style, show a keen ear for the nuances of period character in Goodwin's view. They are not often played in concert and are more familiar in recordings.