Кіріспе

Британдық оккультист, суретші және иллюстратор (1878–1951)

Памела Колман Смит (16 ақпан 1878 – 18 қыркүйек 1951), "Пикси" лақап атымен танымал, британдық суретші, иллюстратор, жазушы, баспагер және оккультист болған. Ол Артур Эдвард Уэйт үшін Rider–Waite таро карталары жинағын (сондай-ақ Rider–Waite–Smith немесе Waite–Smith жинағы деп аталады) суреттегенімен ең көп танылды. Бұл таро жинағы карта оқып білушілер арасында стандартқа айналып, бүгінгі күнге дейін ең көп қолданылып келеді. Смит сонымен қатар 20-дан астам кітапты суреттеді, ямайкалық фольклордың екі жинағын жазды, екі журналды редакциялады және әйелдер жазушыларына бағытталған Green Sheaf Press кішкентай баспасын басқарды.

Өмірбаян

Смит Лондонның орталық бөлігіндегі Пимлико ауданындағы Белгрейв көшесінің 28-інде дүниеге келді. Ол Бруклин, Нью-Йорк (Нью-Йорк қаласының бөлігі болғанға дейін) саудагерінің жалғыз баласы, Чарльз Эдвард Смит (Бруклин қаласының мэрі Сайрус Портер Смиттің ұлы) мен оның әйелі Корин Кольманның (суретші Сэмюэл Кольманның қарындасы) жалғыз қызы болды. Отбасы Смит өмірінің алғашқы он жылында Манчестерде тұрды, бірақ 1889 жылы Чарльз Смит Вест-Индияны жақсарту компаниясында (жамайкалық теміржол жүйесін кеңейтуге қатысқан қаржылық синдикат) жұмысқа орнысқанда Ямайкаға көшіп кетті. Смиттер бірнеше жыл бойы Кингстон қаласында тұрып, Лондон мен Нью-Йоркке сапар шекті. 1893 жылы Смит Бруклинге көшіп, 15 жасында алты жыл бұрын құрылған Пратт институтына оқуға түсті. Ол жерде суретші, гравер, фотограф және ықпалды өнер педагогы Артур Уэсли Доудан өнерді оқыды. Оның жетілген сурет салу стилі фин-де-сиекл символизмінің және одан бұрынғы Өнер және қолөнер қозғалысының романтизмінің көрегендік белгілерін көрсетеді. Смит өнер мектебінде оқып жүргенде, 1896 жылы анасы Ямайкада қайтыс болды. Смит өзінің денсаулығында да қиындықтарды бастан өткерді және 1897 жылы Пратт институтын дипломсыз тастап кетті. Ол иллюстратор болды; оның алғашқы жобаларының арасында Уильям Батлер Йейтстың суреттері, Брам Стокердің актриса Эллен Терри туралы кітабы, сондай-ақ оның өзінің екі кітабы – «Виддикомб жәрмеңкесі» және «Фэйр Ванити» (Ванити Фэйрге сілтеме) бар. 1899 жылы әкесі қайтыс болды, Смит 21 жасында жетім қалды. Сол жылы ол Англияға оралып, иллюстратор ретінде жұмысын жалғастырды және шағын театр үшін декорациялар жасауға кірісті. Лондонда ол Терри (оған «Пикси» деген лақап ат берген деседі), Генри Ирвинг және Брам Стокер басқаратын Лицей театрының қамқорлығына ілікті және олармен бірге елді аралап, костюмдер мен декорациялар жасады. 1901 жылы ол Лондонда студия ашып, суретшілер, жазушылар, актерлер және өнерге қатысы бар басқа адамдар үшін апта сайын «ашық есік» ұйымдастырды. Артур Рэнсом, сол кезде 20 жасқа жуық, Смит айналасындағы ерекше көркемдік ортаны және осы «үй кештерінің» бірін 1907 жылы жарық көрген «Лондондағы богемия» еңбегінде сипаттады. Смит ямайкалық фольклор туралы екі кітап жазып, суреттеді: «Аннанси әңгімелері» (1899) және «Чим Чим, Ямайкадан алынған халық әңгімелері» (1905). Бұл кітаптарда дәстүрлі африкалық халық кейіпкері Аннанси жәндігі туралы ямайкалық әңгімелер жинақталған. Ол Уильям Батлер Йейтс пен оның інісі, суретші Джек Йейтс үшін иллюстрациялық жұмыстарын жалғастырды. 1911 жылы Брам Стокердің соңғы романы «Ақ құрттың ордасы» мен Эллен Терридің Диагилевтің «Ресей балеті» туралы кітабы «Ресей балеті» (1913) үшін иллюстрация жасады. Смит дауыс беру құқығы үшін күресті қолдады және кәсіби иллюстраторлардың «Suffrage Atelier» ұжымы арқылы Ұлыбританияда әйелдердің сайлау құқығын ілгерілету үшін өнер туындыларын жасады. Сонымен қатар, Смит Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Қызыл Крестке плакаттар мен ойыншықтарды сыйлады. 1903 жылы Смит «Жасыл қалыңдық» атты жеке журналын шығарды, оған Йейтс, Кристофер Сент-Джон (Кристабель Маршалл), Сесил Френч, А. Е. (Джордж Уильям Рассел), Гордон Крейг (Элен Терридің ұлы), Джон Тодхантер және басқалар үлес қосты. «Жасыл қалыңдық» бір жылдан астам уақыт жарық көрді, барлығы 13 саны шықты. «Жасыл қалыңдықтың» қаржылық сәтсіздігіне көңілі қалған Смит Лондонға шағын баспахана құруға күш салды. 1904 жылы ол «The Green Sheaf Press» баспасын құрды, ол кем дегенде 1906 жылға дейін әр түрлі роман, өлең, ертегілер мен халық аңыздарын, көбінесе әйел жазушылардың туындыларын жариялады. 1907 жылы Альфред Стиглиц Нью-Йоркте Смит картиналарының көрмесін «Фото сецессияның кішкентай галереясында» (сонымен қатар 291 галереясы деп те аталады) өткізді, осыған дейін тек фотографиялық авангардқа арналған галереяда көрме өткізген алғашқы суретші Смит болды. Стиглиц Смиттің синестетикалық сезімталдығына қызықты; сол кезде Смит музыка тыңдағанда оған келген көріністерді суреттеді. Көрме сәтті болды, Стиглиц оның 22 картинасынан платиналық портфолио шығарды және 1908 және 1909 жылдары оның жұмысын тағы екі рет көрсетті. Смиттің сатылмаған кейбір жұмыстары Стиглицпен бірге қалды және Йель университетіндегі Стиглиц / Джорджия О’Кифф мұрағатында сақталды. Йейтс Смитты 1901 жылы қосылған Алтын таңның герметик орденімен таныстырды, осы процесте ол Уэйтпен танысты. Алтын таң жеке басының қайшылықтарына байланысты бөлінгеннен кейін Смит Уэйтпен бірге Алтын таңның тәуелсіз және түзетілген тармағына (немесе қасиетті Алтын таң орденіне) қосылды. 1909 жылы Уэйт Смиттен өнер әлеміне тартымды болатын таро карталарын жасауды тапсырды, нәтижесінде бірегей Уэйт-Смит таро карталары пайда болды. Лондонның «Уильям Райдер және Ұлы» баспасынан жарық көрген бұл 78 карталық таро жинағы бүгінгі күнге дейін ең танымал болып табылады. Инновациялық карталар барлық карталарда, тіпті кіші карталарда да суреттер мен символдармен толыққан көріністерді бейнелейді, ал Смиттың ерекше суреттері көптеген келесі жинақтардың дизайнының негізі болды. Кітап иллюстрациялау жобалары мен таро карталарынан басқа, оның өнері Нью-Йорктегі Стиглицпен алғашқы сәттіліктерінен кейін коммерциялық кеңдік таппады. Оның гуашьта салған жұмыстарының бірнеше мысалы американдық Шерлок Холмс актері Уильям Жиллеттпен жиналды және бүгінде Коннектикут штатындағы оның сарайында көрнекті орын алған. 1911 жылы Смит Рим католицизміне ауысты. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Смит туысынан мұра алып, Корнуэллдегі Лизард түбегінде үйді жалға алуға мүмкіндік алды, бұл аймақ суретшілер арасында танымал болды. Ол кіріс табу үшін көрші үйінде католик дін қызметкерлері үшін демалыс үйін ашты. Оның көп жылдық досы Нора Лейк Корнуэллге қосылып, демалыс үйін басқаруға көмектесті. Бірнеше жылдық қаржылық қиындықтардан кейін Смит Лизардты тастап, 1939 жылы Эксетерге, ал 1940 жылдардың басында Будеге көшіп кетті. Ол жазу және иллюстрациялауын жалғастырды, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін халықтың талқысының өзгеруіне байланысты жұмысына баспагерлерді табуға қиындық келді. Смит 1951 жылдың 18 қыркүйегінде Будедегі Бенкулен Хаусының пәтерінде қайтыс болды. Оның мүлігі қарыздарын өтеу үшін аукционға сатылды. Оның жерленген жері белгісіз, бірақ оның Будедегі Сент-Майкл зиратында белгісіз жерге жерленген болуы мүмкін. Заманауи ғалымдар Смиттің үлесінің маңыздылығын мойындап, жинақты «Уэйт-Смит Таро» деп атайды, ал басқалары «RWS» аббревиатурасын қолданады, яғни «Rider-Waite-Smith». Жинақтың алғашқы басылымынан бері бір ғасыр өткен соң, әртүрлі баспагерлер оның ондаған нұсқаларын шығарды; олардың кейбіреулерінде Смит суреттерін басқа суретшілер қайта салған, ал кейбіреулерінде карталарды жаңа басу тақталарын жасау үшін қайта түсірген. Көптеген нұсқалары түстерінің нашарлығына байланысты түстері өзгертілген, өйткені сол кездегі түсті басудың шектеулері болды. Мысалы, 1968 жылғы Albano Waite таросы, сол қалам мен бояумен салынған суреттерге ашық түстер қосылған. Кейбір жаңа АҚШ ойындарының нұсқалары Смит салған әрбір картаның тақырыбын алып тастап, стандартты шрифтте мәтінді қойды. Жалпы алғанда, бұл жинақтар түпнұсқа басылымдарға өте жақын нұсқалардан бастап, «Уэйт-Смит» жинағынан шабыттанған деп атауға болатын нұсқаларға дейін толық ауқымды қамтиды. Уэйт көбінесе «Уэйт-Смит Таро» дизайнының авторы ретінде аталады, бірақ оны негізгі ұғымдарға, жеке карталардың құрылымына және жалпы символдық жүйеге жауапты дизайн тобының бір бөлігі деп санаған дұрыс болар еді. Өйткені Уэйт өзі суретші болмағандықтан, ол Смиттен нақты жинақты жасауды тапсырды. Смит Уэйттің жазбаша және ауызша нұсқаулары бойынша жұмыс істегені мүмкін...

Өлгеннен кейінгі көрмелері

1975 жылы АҚШ-та Делавэр университеті мен Делавэр өнер мұражайының, сондай-ақ Американың Викториялық қоғамының Делавэр бөлімінің ұйымдастыруымен «Барлық сенушілерге – Памела Колман Смит өнері» көрмесі өтті. Көрме 11 қыркүйектен 19 қазанға дейін Делавэр өнер мұражайында, ал 4 қарашадан 7 желтоқсанға дейін Принстон университетінің өнер мұражайында тамашаланды. 2007–2008 жылдары «Джорджия О’Киф және Стиглиц шеңберінің әйелдері» көрмесі ұйымдастырылды. Ол үш мұражайда өтті: Нью-Мексико штатының Санта-Фе қаласындағы Джорджия О’Киф мұражайында, Атланта штатының Хай мұражайында және Калифорния штатының Сан-Диего қаласындағы Сан-Диего өнер мұражайында. Көрмеге Смит және О’Кифке дейін өнер мен фотосурет саласында қызмет еткен басқа да әйел суретшілердің туындылары қосылды. Олардың жұмыстары О’Кифтің өнерін сол заманғы контекстке қоюға көмектеседі. Көрме Кэтлин Пайнның «Модернизм және әйел үні: О’Киф және Стиглиц шеңберінің әйелдері» атты ғылыми еңбегіне негізделген, онда Смит туралы жеке тарау бар. 2019 жылы Бруклиндегі Пратт институтының кітапханасы «Памела Колман Смит: Өмір және жұмыс» көрмесін ұйымдастырды, онда кітаптар, гравюралар, картиналар мен иллюстрациялардың көшірмелері, таро жинақтары және фотосуреттер көрсетілді.

Академиялық оқу

2022 жылы Смиттің өмірі мен еңбектері Кэт Виллеттің "Жолғаулар патшайымы: Памела Колман Смит, Райдер-Уэйт Таро карталарының авторы" атты суреттелген өмірбаянының тақырыбы болды.