Кіріспе

Американдық жазушы және суретші (1925–2000)

Эдвард Сент-Джон Гори (22 ақпан 1925 – 15 сәуір 2000) – американдық жазушы, «Тони» сыйлығының иегері, костюм дизайнері және суретші. Ол өзінің суреттелген кітаптарымен қатар, басқа авторлардың кітаптарына салған мұқабалары мен иллюстрацияларымен де танымал. Оның ерекше қалам мен бояумен салған суреттері көбінесе Виктория және Эдвард дәуіріндегі түсініксіз, мазасыз оқиғаларды бейнелейді.

Ерте өмір

Гори Чикагода дүниеге келген. Оның ата-анасы, Хелен Данхэм (туған тегі Гарви) және Эдвард Лео Гори, 1936 жылы ол 11 жаста болғанда ажырасып кетті. 1952 жылы 27 жасында әкесі қайтадан үйленді. Оның келіншегі – Корина Мура (1910–1965), кабаре әншісі, «Касабланка» фильмінде Рик Кафе Американында «La Marseillaise» әнін орындап, гитарада тартып отырған әйел рөлінде түскен. Оның әкесі біраз уақыт журналист болып жұмыс істеген. Горидің анасының әжесінің әжесі, Хелен Сент-Джон Гарви, 19 ғасырдағы құттықтау карточкаларының суретшісі болған, және ол өзінің талантын одан мұра еткенін айтқан. 1934 жылдан 1937 жылға дейін Гори Чикагоның Вилметте қаласындағы мемлекеттік мектепке қатысты, онда оның сыныптастары Чарльтон Хестон, Уоррен Маккензи және Джоан Митчелл болды. Оның сақталған ең алғашқы жұмыстарының бір бөлігі 1937 жылғы Столп мектебінің жылнамасында жарияланған. Содан кейін ол Чикагодағы Фрэнсис У. Паркер мектебінде оқыды. 1944 жылдан 1946 жылға дейін ол Юта штатындағы Дагвей сынақ полигонында әскери қызметтен өтті. Одан кейін 1946 жылы Гарвард университетіне түсіп, 1950 жылы бітірді; ол француз тілін оқыды және ақын Франк О’Харамен бір бөлмеде тұрды. 1951 жылдан бастап Гори Твэйн баспасы үшін Мерилл Мурдың поэзия кітаптарына иллюстрациялар жасады, соның ішінде «Сонеттен жазба» (Горидің көптеген иллюстрациялары, 1951) және «Көбірек клиникалық сонеттер» (1953). 1950-жылдардың басында Гори Гарвард және Радклиффтің түлектерімен бірге, Элисон Лурри (1947), Джон Эшбери (1949), Дональд Холл (1951) және О’Хара (1950) сияқтылармен бірге Кембриджде Ақындар театрын құрды, оны Гарвард факультетінің мүшелері Джон Сиарди және Торнтон Уайлдер қолдады. Ол өзінің ресми көркем білімі «аз екенін» жиі айтқан; Гори 1943 жылы Чикагодағы Өнер институтының мектебінде бір семестр бойы сурет өнерін оқыған.

Мансап

1953 жылдан 1960 жылға дейін Манхэттенде тұрып, Doubleday Anchor баспасының көркемдеу бөлімінде жұмыс істеді. Ол өмірі бойы Doubleday Anchor, Random House Looking Glass Library, Bobbs Merrill және жеке тапсырыспен 200-ден астам кітап мұқабасын суреттеді. Кейінірек Джон Беллерстің көптеген балалар кітаптарының мұқабаларын және ішкі суреттерін жасады, сондай-ақ Беллерс бастаған, ал оның қазасынан кейін Брэд Стрикленд аяқтаған кітаптарды безендірді. Оның тұңғыш жеке туындысы – «Сымсыз арфа» кітабы 1953 жылы жарық көрді. Ол сонымен қатар түрлі псевдонимдермен шығарма жариялады, олардың кейбіреулері оның аты-жөнінің анаграммалары болды, мысалы, Огдред Уэри, Доджар Райд, Мисс Регера Дауди және тағы да басқа ондаған есімдер. Оның кітаптарында «Эдуард Гори» деп аударылатын Эдуард Блютиг есімі де кездеседі, бұл оның өзінің атына қатысты неміс тіліндегі әзіл, сондай-ақ «О. Гарри» (O. Müde) – неміс тілінде «О. Шаршаған» деген мағына беретін О. Мюде есімі қолданылды. Аддисон Уэсли баспасының редакторы және вице-президенті Гарри Стэнтонның ұсынысымен Гори Питер Ф. Неймейермен бірнеше жұмыс жасасты және өмір бойы хат алмасып тұрды. The New York Times газеті кітап дүкенінің иесі Андреас Браун мен оның «Готэм Бук Март» дүкенін Горидің мансабын бастауға көмектескен деп жазады: «Бұл дүкен мырза Горидің жұмысын жинау және көрсету орталығына айналды, оның туындыларының көрмелерін ұйымдастырып, оны халықаралық деңгейде танымал етті». Горидің суреттелген (кейде сөзсіз) кітаптары, олардың жұмбақты және көне виктория және эдвард дәуіріндегі атмосферасы, көптен бері жанкүйерлерге ие. Ол 1977 жылы Бродвейдегі «Дракула» қойылымының декорацияларын жасау арқылы театр әлеміне елеулі үлес қосты, осы жұмысы үшін «Үздік костюм дизайны» номинациясында Тони сыйлығын жеңіп алды және «Үздік сахна дизайны» номинациясына ие болды. 1980 жылы Гори PBS телеарнасының «Mystery!» сериясына анимациялық кіріспе жасап, кеңінен танылды. «Mystery!» әр бөлімінің басында жүргізуші Винсент Прайс көрермендерді «Гори үйіне» шақыратын. Горидің туындыларының стилі мен атмосферасының арқасында көптеген адамдар оның британдық екенін болжады, бірақ шындығында ол АҚШ-ты бір рет қана – Шотландияның Гебрид аралдарына сапармен қалдырды. Кейінірек ол Массачусетс штатының Кейп-Код аймағындағы Ярмут Порт қаласында тұрып, көптеген кешкі ойын-сауықтарды жазып, режиссерлік етті, көбінесе өзі жасаған папье-маше қуыршақтарын пайдаланды, бұл «Le Theatricule Stoique» ансамблі деп аталды. Бұл қойылымдардың алғашқысы – «Жоғалған бау торы» 1987 жылдың 13 тамызында Вудс-Холда, Массачусетс штатында көрсетілді. Соңғы қойылымы – «Ақ каноэ: қол қуыршақтарға арналған опера» болды, Гори либреттосын жазды, ал композитор Дэниел Джеймс Вольф музыкасын жазды. Томас Мурдың «Күлді батпақтың көлі» поэмасы негізінде жазылған бұл опера, Горидің қазасынан кейін суретшінің жақын досы және көршісі Кэрол Вербургтің режиссерлігімен қойылды. Операға екі танымал декоратор – Герберт Сенн мен Хелен Понд қуыршақ сахнасын жасады. 1970 жылдардың басында Гори «Қара қуыршақ» атты үнсіз фильмге сценарий жазды, бірақ ол ешқашан түсірілмеді. Горидің қазасынан кейін оның мұрагерлерінің бірі Андреас Браун жарық көрмеген, толық және толық емес көптеген туындыларды тапты. Браун бұл табылған материалды «болашақта көптеген кітаптар мен оның туындыларына негізделген пьесалар үшін жеткілікті материал» деп сипаттады.

Жеке өмір

Ол Нью-Йорк Сити Балетіне деген сүйіспеншілігімен танымал болды. Ол 25 жыл бойы әрбір қойылымды қатыстырып өтті. Gay City News газетінде жарияланған сыншы Дэвид Эрнштейн Горьдің 1950-ші жылдардағы "Сұрамай/Айтпа" кезеңінде өз жыныстық бағдары туралы сырлы болғанын айтады. "Стоунволл бәрін өзгертті – гомосексуалдықты ашық талқылауға болатын тақырыпқа айналдырды" деп жазады Эрнштейн. "Бірақ бұл Горь үшін ештеңе өзгермеді. Оның сезімталдығы гомосексуалды екені анық болса да, оның жеке өмірі өзінің ашықтығындай жасырын болды". Керісінше, сыншы Габриэль Белло Горьтің "сексуалдылығы туралы сұрақтарға жауап беруден жалтарғанын, тек 1980 жылы Лиза Солодпен сұхбаттасқанда өзін асексуал деп мәлімдегенін" айтады. (Горь Солодпен сұхбатында "асексуал" терминін қолданбаған). Александр Терудың айтуынша, "Бостон Глобтың бір тілді репортері" Горьтің жыныстық бағдары туралы сұрағанда, ол: "Мен тіпті білмеймін" деп жауап берген. Теру Лиза Солодтың 1980 жылғы қыркүйектегі Бостон журналындағы Горьмен жасаған сұхбатына сілтеме жасайды ("Эдвард Горь: Кейптің мақабрдағы әңгімешісі өлім, құлдырау және гомосексуализм туралы әңгімелейді"). Горьтің нақты сөздері былай болды: "Мен ешқайсысы да, ешқайсысы да емеспін. Мен геймін деп ойлаймын. Бірақ мен онымен көп байланыстырмаймын. Мен өте аз сексуалдымын сияқты, сондықтан бақыттымын. Мен көшеде адамдарды іздеп жүрмеймін. Мен достарымның бірімен киноға баруға тартындым, себебі полиция оны бір күні дәретханадан алып кетеді деп күтетінмін. Мен өте еркін өмір сүретін адамдарды білемін. Мен ешқашан өзім геймін демедім, ешқашан емеспін демедім. Көптеген адамдар менің гей емес екенімді айтар, себебі мен осыған қатысты ештеңе жасамаймын". Одан кейін ол: "Менің айтқым келгені, мен бәрінен бұрын адаммын" дейді. Горьтің Солодпен сұхбатында айтқан "Мен геймін деп ойлаймын" деген сөзі, сұхбат Ascending Peculiarity жинағында жарияланғанда алынып тасталды. 1995 жылдан 2000 жылдың сәуір айында қайтыс болғанға дейін Горь Кристофер Сеуферт түсірген cinéma vérité стиліндегі деректі фильмнің нысаны болды. (2021 жылға қарай фильм әлі де жоба ретінде көрсетілуде; дайын фильм мен оны толықтыратын кітап пост-өндірісте). Ол Эдвард Горьге арналған бір сағаттық қоғамдық телешоуда, суретші және досы Джойс Кеннимен сұхбаттасты. Горь Ярмут көркемсурет көрмелерінде төреші және оператор болып жұмыс істеді. Оның Кейп-Кодтағы Ярмутпорттағы үйі Эдвард Горьдің "Сары үй: немесе Эдвард Горьдің үйі" атты фотосуреттер кітабының тақырыбы болды. Қазір бұл үй Эдвард Горь үй-мұражайына айналды. Горь өзінің мүлкінің көп бөлігін мысықтар мен иттерге, сондай-ақ жарғақтар мен жәндіктер сияқты басқа да жануарларға көмектесетін қайырымдылық қорға қалдырды. Горь өзінің туындыларын Льюис Кэрролл мен Эдвард Лирдің шығармалары арқылы танымал болған әдеби ақымақтық жанрына жатқызады. Готикалық деп атауға жауап ретінде ол: "Егер сіз ақымақтық жасасаңыз, ол өте жаман болуы керек, себебі оның мәні жоқ. Күн сәулесі бар ақымақтық бар ма деп ойлап көрейін. Балаларға арналған күлкілі, көңілді ақымақтық... О, қаншалықты жалықтырады, жалықтырады, жалықтырады. Шуберт айтқандай, бақытты музыка жоқ. Бұл рас, ол жоқ. Бәлкім, бақытты ақымақтық та жоқ шығар".

Мұра

Горь готикалық субмәдениеттің белгілі бір символына айналды. Оның туындыларына арналған және оның ерекше стилінде безендірілген шаралар, әсіресе Сан-Франциско мен Лос-Анджелесте жыл сайын өткізілетін Эдвардтық костюмді гала-кештерде, субмәдениеттің викториандық стилінде жиі кездеседі, онда оның туындылары бойынша қойылымдар қойылады. Бұл жағдайда "Эдвардтық" термині Горьмен байланысты, оның кейіпкерлері 19-шы ғасырдың ортасынан 1930 жылдарға дейінгі сәнді киімдермен бейнеленеді. Горидің туындыларына әсер еткен авторлардың бірі – Дэниел Хэндлер, ол "Лемоний Сникет" псевдонимімен готикалық балалар кітаптарының "Апатты оқиғалар сериясы" сериясын жазды. Горь қайтыс болғанға дейін Хэндлер оған серияның алғашқы екі романың көшірмесін және "Мен оның жұмысына қаншалықты риза болғанымды және одан не ұрлағанымды кешіруді үміттенемін" деген хатты жіберді. Режиссер Марк Романек Nine Inch Nails тобының "The Perfect Drug" музыкалық видеосының дизайнын Гори кітабына ұқсату үшін жасады, онда үлкен құмыралар, топиар өсімдіктері және толық Эдвардтық киімдегі мұңды, ақшыл кейіпкерлер сияқты Горидің таныс элементтері бар. Сонымен қатар, Кейтлин Р. Кирнан "Эдвард Гориге арналған әңгіме" (Tales of Pain and Wonder, 2000) атты қысқа әңгімесін жариялады, онда Горидің қара қуыршағы бейнеленген. Горидің музыка әлеміне тигізген әсерінің тікелей байланысы 2003 жылы The Tiger Lillies және Kronos Quartet тобы жазған The Gorey End альбомында көрінеді. Бұл альбом Горидің қатысуымен жазылды, ол The Tiger Lillies тобының бұрынғы жұмыстарын қатты ұнатып, оларға жарияланбаған туындыларының үлкен жәшігін жіберді, олар әндерге айналдырылды. Гори альбомның аяқталғанын естімей қайтыс болды. 1976 жылы джаз композиторы Майкл Мантлер Роберт Уайт, Терье Рипдал, Карла Блей және Джек ДеДжоннетпен бірге "Бақытсыз бала" (Watt/ECM) альбомын жазды. Онда "Суға бату сиқыры", "Пәндік сабақ", "Күңке құдайы", "Күдікті қонақ", "Есте қалған сапар" және "Бақытсыз бала" туындыларының музыкалық бейімделуі бар. Соңғы үш ән 1987 жылы Джек Брюс, Рик Фенн және Ник Мейсонмен бірге Live альбомында жарияланды. PBS Mystery! телесериясының ашылу титрлері Горидің өнеріне негізделген, анимациялық тізбекті Дерек Лэмб бірлесіп басқарды. Өмірінің соңғы онжылдықтарында Гори тауарлары кең таралды, АҚШ-тың сауда орталықтарында жәшік қуыршақтар, кеселер, стикерлер, плакаттар және басқа да заттар сатылды. 2002 жылы автор Карен Уилкин "Ascending Peculiarity: Edward Gorey on Edward Gorey" атты оның сұхбаттарының кітабын шығарды. Журналды Чикагодағы Колумбия колледжінің шығармашылық жазу кафедрасы және Чикагодағы Лойола университеті демеушілік етеді. Goreyesque екі Гори коллекциясының Чикагодағы тұсаукесерімен бірге іске қосылды: Elegant Enigmas: The Art of Edward Gorey және G is for Gorey. Коллекциялар 2014 жылдың 15 ақпанынан 15 маусымына дейін Чикагодағы Лойола университетінің өнер мұражайында (LUMA) көрсетілді. Goreyesque жаңа таланттардың да, тәжірибелі мамандардың да, мысалы, жазушылар Сэм Уэллер мен Джо Меноның да туындыларын қамтиды.