Кіріспе

Керрисон Предикторы – алғашқы толық автоматтандырылған әуе шабуылына қарсы атыс басқару жүйесі болды. Ол британдық армияның Bofors 40 мм зениттік пулеметтерін автоматтандыру және үш негізгі қол дөңгелегі арқылы енгізілген қарапайым мәліметтер негізінде дәл алдын ала есептеулер жасау үшін қолданылды. Предиктор ұшақтың жылдамдығы және нысанаға қатысты бұрышы сияқты қарапайым мәліметтерді пайдаланып, пулеметті нысанаға бағыттай алатын. Мұндай құрылғылар кемелерде қаруларды басқару үшін біраз уақыттан бері қолданылып келді, ал Vickers Predictor сияқты үлгілер жоғары биіктіктегі бомбалаушыларға қарсы қолданылатын ірі зениттік қарулар үшін қолжетімді болды. Керрисонның аналогтық компьютері жоғары жылдамдықты, төмен биіктіктегі қиын міндеттерді орындауға жеткілікті жылдамдықты бірінші болып көрсетті, ол өте қысқа уақыт ішінде нысананы анықтау және жоғары бұрыштық жылдамдықты талап етті. Бұл конструкция АҚШ-та да қолданылды, онда Singer Corporation компаниясы оны M5 Antiaircraft Director деп шығарды, кейіннен M5A1 және M5A2 үлгілеріне жаңартылды. M6 үлгісі механикалық тұрғыдан бірдей болды, тек Ұлыбритания стандартындағы 50 Гц қуатымен жұмыс істеді.

Тарих

1930 жылдардың аяғында Викерс және Сперри екеуі де жоғары биіктіктегі бомбалаушыларға қарсы қолдану үшін болжау құралдарын жасады. Дегенмен, төмен ұшатын ұшақтар мүлдем басқа проблеманы тудырды – өте қысқа аралықтағы қақтығыс және жоғары бұрыштық жылдамдық, бірақ сонымен бірге баллистикалық дәлдікке қажеттілік азайды. Бұл нысаналарға қарсы қол автоматтары ең қолайлы қару болды, олар көзбен бағытталған және қолмен бұрылған, бірақ 1930 жылдардың үлкен және жылдам ұшақтарымен күресу үшін олардың өнімділігі жеткіліксіз болды. Британ армиясының жаңа 40 мм Бофорс зеңбірегі төмен биіктіктегі ұшақтарға қарсы стандартты қару ретінде қарастырылды. Алайда, қазіргі зеңбіректік басқару жүйелері бұл мақсатқа сай келмеді: арақашықтық "есептеуге" тым алыс болды, бірақ сонымен бірге зеңбіректің бұрылу тұтқаларын қолмен бұруға мүмкіндік беретіндей жақын болды. Есептеулі нысананы қолдануға тырысу мергенге қосымша жүк болды. Жағдайды ушықтырған нәрсе – бұл нысаналардың шабуылдары, олар Blitzkrieg соғысында шешуші қару болып келе жатқан Люфтваффе-нің пикирлеуші бомбалаушылары шабуылдайтын жерлермен сәйкес келді. Бұл мәселені британ армиясының майоры А.В. Керрисон көтерді, ол 1930 жылдар бойы Теддингтондағы Әскери-теңіз зертханасында армия байланыс адамы ретінде жұмыс істеді. Керрисон Корольдік теңіз күштерінің бірнеше зеңбіректік компьютерлерінде жұмыс істеді және 1930 жылдардың соңында бұл мәселені қолға алды. Соғыстан кейін Керрисон Британ Әскери-теңіз күштеріндегі Аэронавтика және инженерлік зерттеулер директоры болды. Оның шешімі – жоғары биіктіктегі атуға арналған Викерс болжау құралындағы көптеген түзетулер мен уақыт мәселелерін жойған калькулятор болды. Оның орнына, оператор ұсынған салыстырмалы қозғалысқа негізделген соққы нүктесін салыстырмалы түрде қарапайым есептеуді жасады. Концепцияның кілті – тұрақты қозғалыс жылдамдығын сақтау үшін қолданылған екі шарлы және дискілі интеграторларды пайдалану болды. Моторланған дискінің үстінде екі металл шар орналасқан, бірі екіншісінің үстінде, төменгісі дискіге жанасып, екіншісі болжау құралының бұрылу дөңгелектерін қозғалтатын механизмдерге жанасып тұрды. Екі шарды ажырату немесе біріктіру үшін ұстап тұруға болатын. Бастапқы дайындық кезінде оператор шарларды ажыратып, қол дөңгелектерін пайдаланып, болжау құралының телескопын нысанаға келтіретін. Бұл екі шарды дискінің бетімен қозғалтса да, олар дискіге жанаспады. Олар нысананы қадағалай бастағаннан кейін, екі шарды дискіге жанастыру үшін тұтқа жылжытылды, бұл кезде дискінің айналуы шарлардың айналуына және телескоптың нысанамен сәйкес келуіне автоматты түрде әкелді. Қол дөңгелектерінен алынған бастапқы кірістер мүлдем дәл болмауы мүмкін болғандықтан, жүйе әдетте нысанадан ауытқи бастайды. Операторлар қол дөңгелегін қозғап, нысананы ортаға қайтарады, бұл шарларды дискіде жаңа орынға жылжытады, олардың айналу жылдамдығын өзгертеді және осылайша нысананы дұрыс қадағалау үшін қозғалыс жылдамдығын реттейді. Шарлардың дискідегі орны нысананың бұрыштық қозғалысының жылдамдығын тікелей көрсетеді. Тұтқадағы үшінші параметр жүйені басқа нысананы қадағалауды бастау үшін қайта орнатуға мүмкіндік берді. Екі жылдамдық – азимут және биіктік – нысананың бұрыштық жылдамдығын және одан нысананың зеңбірекке қатысты қозғалыс векторын есептеу үшін қолданылды. Бұл толық шешім емес: зеңбіректен шыққан снаряд нысанаға жету үшін белгілі бір уақыт қажет, осы уақытта ол қозғалады. Сондықтан зеңбірек нысананы осы уақыттағы қозғалысын ескере отырып, "жегіп" отыруы керек. Нысанаға дейінгі арақашықтық оның қозғалысына тәуелді болмағандықтан, бұл мәнді жеке енгізу қажет болды, бастапқыда экипаж мүшесі қашықтықты бағалау немесе оптикалық қашықтық өлшегішті пайдалану арқылы, бірақ екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бұл міндет үшін кішкентай қару-жарақтар кеңінен қолданылды. Құрылғының "шығысы" Бофорс зеңбірегінің өтетін және көтерілетін дөңгелектеріне бекітілген гидравликалық сервомоторларды басқарды, оған алдын ала болжаудың нұсқауларын қолмен араласусыз автоматты түрде орындауға мүмкіндік берді. Зеңбіректің операторлары оны тек зарядтап отыру керек болды, ал үш нысанаға салушы үлкен үш табанды жерге орнатылған болжау құралын нысанаға бағыттау керек еді. Керрисон болжау құралының фиутч параметрлерін есептемеді, өйткені ол жұмыс істеуге арналған 40 мм Бофорс зеңбірегінен атылған снарядтар контактілік фиутчпен жабдықталған. Болжау құралы тік ұшып бара жатқан кез келген нысананы дерлік атуға қабілетті болды және ол пикирлеуші бомбалаушыларға қарсы әсіресе тиімді болды. Ол сонымен қатар өте күрделі болды, 1000-нан астам дәлдеме бөлшектерден тұрды және салмағы көп болды, тіпті салмағын азайту үшін алюминийден жасалған. RAF-тың барлық жеңіл металдар мен шеберлерге деген қажеттілігі болғандықтан, болжау құралын армияда жеткілікті мөлшерде өндіру өте қиын болды. Болжау құралы Бофорс зеңбірегіне тамаша қосымша болғанымен, ол кемшіліктерінен де бос болмады. Басты мәселе – жүйенің зеңбіректі қозғалту үшін үлкен электр генераторын қажет етуі, бұл генераторларды отынмен жабдықтау логистикалық жүктемені арттырды. Жүйені орнату да өте күрделі міндет болды және оны "ұшып бара жатқанда" жасау мүмкін болмады. Нәтижесінде, олар негізінен стационарлық орналасқан жерлерде қолданылды, ал далалық бөлімдер бастапқы темір көздеріне немесе 1943 жылдың соңында енгізілген қарапайым Stiffkey Stick көздеріне сене берді. Сондай-ақ Керрисон жасаған №7 зеңбіректік композиттік болжау құралы да кейбір жағынан ұқсас болды. Ол бастапқыда жақын қашықтықтағы қорғаныс және орташа биіктіктегі нысаналарға қарсы 6 фунттық теңіз зеңбірегі үшін жасалған, кейіннен ол 40 мм Бофорс зеңбірегімен де пайдалануға бейімделді.

АҚШ қызметі

Керрисонның болжауынан да дәл болғанымен, Сперри қымбат әрі күрделі M7 директорын өндірісте ұстай алмады. 1940 жылдың қыркүйегінде генерал Джордж Маршалл британдықтардан сынақ үшін Керрисон болжауымен бірге төрт Бофорс 40 мм зеңбірегін қарызға алуды сұрады. Сынақтар барысында Керрисон болжауы өте дәл атыс бақылауын қамтамасыз етті, ал Бофорс зеңбірегінің сенімділігі жоғары болды. 1940 жылдың күзінде Артиллерия басқармасы Керрисон болжауын 37 мм зеңбірекпен қолдану үшін стандарттады. 1941 жылдың ақпанына қарай АҚШ Әскери-теңіз күштері Бофорсты кемелерінде пайдалануға қабылдады. Өндіріс мәселелерін жеңілдету үшін армия 1941 жылдың ақпанында 40 мм зеңбірекке стандартталды; АҚШ Ленд-Лизинг бағдарламасы бойынша британдықтар үшін Бофорсты жасап отырды. Болжаудың жоспарлары Sperry Corporation-ға жіберілді, олар өздерінің күрделі биіктік жүйесін, M7 есептеуіш көзқарасын өндіріп бастады және жаңа конструкцияны өндіруге қосымша мүмкіндіктері болмады. Оның орнына, олар болжауды АҚШ өндірісіне бейімдеуге қажетті өзгерістерді аяқтады және жоспарларды армияға басқа жерде өндіріс үшін қайтарды. 1940 жылдың желтоқсанында Singer Corporation армияның қолданыстағы 37 мм зеңбіректерін жабдықтау үшін айына 1500 болжауды өндіруге келісімшарт жасады, ал 40 мм Бофорстың өндірісі күшейтілді. Бастапқыда екі модель жасалды: АҚШ стандартты 115 В 60 Гц қуатымен жұмыс істейтін M5 және британдықтар үшін 50 В 50 Гц қуатымен жұмыс істейтін M6. Алғашқы M5 сыртқы момент күшейткішін пайдалануға арналған, бұл конструкцияның күрделілігін арттырды. Бұл мәселе M5A1 моделінде шешілді, ол сыртқы күшейткіштің қажеттілігін жойған, қуатты шарлы және дискілі жүйені қолданды. Құрылғыларды жеткілікті жылдамдықпен өндіру үшін Singer компанияда үлкен өзгерістер жасады, соның ішінде жаңа зауыттар салды және қорыту цехын болаттан алюминийге ауыстырды. Өндіріс 1943 жылдың қаңтарында басталды, бірақ барлық тапсырыс 1944 жылдың ортасына дейін орындалды. Ұзақ уақыт бойы АҚШ армиясының кейбір Бофорс зеңбіректері Sperry M7 көзқарасымен жабдықталды, бірақ M5 қолжетімді болған кезде олар ауыстырылды. Соғыс кезінде ұшақтардың жылдамдығы күрт өскендіктен, тіпті Керрисон болжауының жылдамдығы да жеткіліксіз болып шықты. Дегенмен, болжау тиімді атыс үшін белгілі бір деңгейде қуатты есептеу қолдауы қажет екенін көрсетті, және 1944 жылы Bell Labs электронды аналогты компьютерге негізделген жаңа жүйені жеткізуді бастады. Уақыт өте жақсы таңдалды; сол жазда немістер Лондонға төмен биіктікте жоғары жылдамдықпен ұшатын V1 қанатты бомбаларымен шабуыл жасады. Бір ай бойы оларға қарсы шектеулі жетістіктерге қол жеткізгеннен кейін, барлық зениттік артиллерия Лондонға жақындаған жерге шоғырландырылды, ал жаңа көзқарастар оларға қарсы өте тиімді болды. Күндізгі шабуылдар жақын арада тоқтатылды. Соғыстан көп уақыт өткен соң, АҚШ-тың M5 болжаулары 1950 жылдардың соңында артық тауарлар сататын дүкендерде пайда бола бастады. Джон Уитни бір (кейінірек Sperry M7) сатып алып, электрлік шығыстарын шағын шамдармен жарықтандырылған нысаналардың орналасуын басқаратын сервомен байланыстырды. Содан кейін ол жүйенің "математикасын" нысаналарды әртүрлі математикалық ережелермен қозғалту үшін өзгертті, бұл әдісті инкременттік дрейф деп атады. Жүйелердің қуаты артқан сайын, олар ақырында арнайы эффектілерді түсіруде кеңінен қолданылатын қозғалыс бақылау фотосуретіне айналды.