Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Француз математигі және астрономы (1749–1822)
French mathematician and astronomer (1749–1822)
Жан Батист Жозеф, шевалье Деламбр (19 қыркүйек 1749 – 19 тамыз 1822) – француз математигі, астрономы, астрономия тарихшысы және геодезист. Ол сонымен қатар Париж обсерваториясының директоры болды және ежелгі заманнан бастап 18 ғасырға дейінгі астрономия тарихы туралы танымал кітаптардың авторы еді.
Jean Baptiste Joseph, chevalier Delambre (19 September 1749 – 19 August 1822) was a French mathematician, astronomer, historian of astronomy, and geodesist. He was also director of the Paris Observatory, and author of well known books on the history of astronomy from ancient times to the 18th century.
Өмірбаян
Балалық шағында қызбадан кейін ол өте сезімтал көздерден зардап шегіп, жақын арада соқыр болып қалуы мүмкін деп ойлады. Оқу қабілетін жоғалтудан қорқып, ол қолға түскен әрбір кітапты оқып, жадын жаттықтырды. Осылайша ол грек және латын әдебиеттеріне терең бойлады, оқығаннан кейін апталар өткен соң да бүкіл беттерді сөзсіз еске түсіре алды, итальян, ағылшын және неміс тілдерін жетік меңгерді, тіпті жарияланбаған «Англия тілін оңай үйрену ережесі немесе әдісі» (Règle ou méthode facile pour apprendre la langue anglaise) атты еңбекті жазды. Деламбр астрономия саласындағы мансабында тез жетістікке жетті, сондықтан 1788 жылы ол Швеция Корольдік Ғылым академиясының шетелдік мүшесі болып сайланды. 1790 жылы өлшемдердің жалпыға қабылданған бірлігін белгілеу үшін Ұлттық құрылтай Француз ғылым академиясынан жаңа өлшем бірлігін енгізуді сұрады. Академиктер метрді таңдады, ол Солтүстік полюстен экваторға дейінгі қашықтықтың 1/10,000,000 бөлігі деп анықталды және Дюнкерк пен Барселона арасындағы меридиан доғасының ұзындығын өлшеу үшін экспедиция ұйымдастыруға кірісті. Бұл меридианның Паризден де өтетін бөлігі Солтүстік полюсті экватормен байланыстыратын ширек меридианның ұзындығын анықтау үшін негіз болды. 1791 жылдың сәуір айында академияның метрикалық комиссиясы осы міндетті Жан Доминик де Кассиниге, Адриен Мари Лежендрге және Пьер Мешейнге тапсырды. Кассини солтүстік экспедициясын басқаруға тағайындалды, бірақ монархист болғандықтан, король Луи XVI-ның Вареннге қашқаннан кейін революциялық үкімет астында қызмет етуден бас тартты. 1792 жылдың 15 ақпанында Деламбр француз ғылым академиясының мүшесі болып сайланды және 1792 жылдың мамырында Кассинидің соңғы бас тартуынан кейін солтүстік экспедициясын басқаруға тағайындалды, Францияның оңтүстігіндегі Дюнкерктен Родеске дейінгі меридианды өлшеді. Пьер Мешайн оңтүстік экспедициясын басқарды, Барселонадан Родеске дейін өлшеді. Өлшемдер 1798 жылы аяқталды. Жиналған деректер келесі жылы Парижде өткен халықаралық ғалымдар конференциясына ұсынылды. 1801 жылы Бірінші консул Наполеон Бонапарт француз ғылым академиясының президенті болды және Деламбрді математикалық ғылымдар жөніндегі тұрақты хатшы етіп тағайындады, ол өмірінің соңына дейін осы лауазымды иеленді. 1803 жылы Филадельфиядағы Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды. Мешайн 1804 жылы қайтыс болғаннан кейін Париж обсерваториясының директоры болып тағайындалды. Ол сондай-ақ Франция колледжінде астрономия профессоры болды. Сол жылы ол Элизабет Агла Лебланк де Поммарға, бұрынғы әйеліне үйленді, олармен ұзақ жылдар бойы бірге тұрған. Оның ұлы Ахилл Сезар Шарль де Поммар (1781–1807) Деламбрге астрономиялық және геодезиялық зерттеулерде бірнеше рет көмектесті, атап айтқанда меридиандық зерттеу үшін базалық сызықтарды өлшеуде және 1799 жылдың желтоқсанында Париз ендігін анықтауда Саванттар конференциясына ұсынды. Деламбр аналитикалық формулалардан астрономиялық теңдеулерді шығаратын алғашқы астрономдардың бірі болды, «Деламбрдің аналогиялары» еңбегінің авторы болды және 70 жастан кейін «Астрономия тарихы» сияқты астрономия тарихына арналған еңбектерді де жазды. Ол – Қасиетті Михаил орденінің және Құрмет легионының рыцары (шевалье) болды. Оның есімі Эйфель мұнарасына жазылған 72 есімнің бірі. 1822 жылы Америка өнер және ғылым академиясының шетелдік құрметті мүшесі болып сайланды. Деламбр 1822 жылы қайтыс болды және Париждегі Пэр-Лашез зиратына жерленді. Ай бетіндегі Деламбр кратері оның құрметіне аталған. Деламбр дінсіз болған.
After a childhood fever, he suffered from very sensitive eyes, and believed that he would soon go blind. For fear of losing his ability to read, he devoured any book available and trained his memory. He thus immersed himself in Greek and Latin literature, acquired the ability to recall entire pages verbatim weeks after reading them, became fluent in Italian, English and German and even wrote an unpublished Règle ou méthode facile pour apprendre la langue anglaise (Easy rule or method for learning English). Delambre's quickly achieved success in his career in astronomy, such that in 1788, he was elected a foreign member of the Royal Swedish Academy of Sciences. In 1790, to establish a universally accepted foundation for the definition of measures, the National Constituent Assembly asked the French Academy of Sciences to introduce a new unit of measurement. The academics decided on the metre, defined as 1 / 10,000,000 of the distance from the North Pole to the equator, and prepared to organise an expedition to measure the length of the meridian arc between Dunkirk and Barcelona. This portion of the meridian, which also passes through Paris, was to serve as the basis for the length of the quarter meridian, connecting the North Pole with the Equator. In April 1791, the academy's Metric Commission confided this mission to Jean Dominique de Cassini, Adrien Marie Legendre and Pierre Méchain. Cassini was chosen to head the northern expedition but, as a royalist, he refused to serve under the revolutionary government after the arrest of King Louis XVI on his Flight to Varennes. On 15 February 1792, Delambre was elected unanimously a member of the French Academy of Sciences and in May 1792, after Cassini's final refusal, was placed in charge of the northern expedition, measuring the meridian from Dunkirk to Rodez in the south of France. Pierre Méchain headed the southern expedition, measuring from Barcelona to Rodez. The measurements were finished in 1798. The gathered data were presented to an international conference of savants in Paris the following year. In 1801, First Consul Napoléon Bonaparte took the presidency of the French Academy of Sciences and appointed Delambre its Permanent Secretary for the Mathematical Sciences, a post he held until his death. In 1803, he was elected a member of the American Philosophical Society in Philadelphia. After Méchain's death in 1804, he was appointed director of the Paris Observatory. He was also professor of Astronomy at the Collège de France. The same year he married Elisabeth Aglaée Leblanc de Pommard, a widow with whom he had lived already for a long time. Her son, Achille César Charles de Pommard (1781–1807) assisted Delambre on several occasions in his astronomical and geodetical surveys, notably the measuring of the baselines for the meridian survey, and the latitude definition for Paris in December 1799 which was presented to the Conference of Savants. Delambre was one of the first astronomers to derive astronomical equations from analytical formulas, was the author of Delambre's analogies and, after the age of 70, also the author of works on the history of astronomy like the Histoire de l'astronomie. He was a knight (chevalier) of the Order of Saint Michael and of the Légion d'honneur. His name is also one of the 72 names inscribed on the Eiffel tower. He was elected a Foreign Honorary Member of the American Academy of Arts and Sciences in 1822. Delambre died in 1822 and was interred in Père Lachaise Cemetery in Paris. The crater Delambre on the Moon is named after him. Delambre was an atheist.