Кіріспе

Американдық физик және радиоинженер Карл Гуте Янски (22 қазан 1905 – 14 ақпан 1950) – 1933 жылғы сәуірде алғаш рет Сарышаян шоқжұлдызындағы Көмекей жолынан таралатын радио толқындарды ашқанын хабарлаған американдық физик және радиоинженер. Ол радиоастрономияның негізін салғандардың бірі деп есептеледі.

Ерте өмір

Карл Гуте Янски 1905 жылы сол кездегі Оклахома территориясында дүниеге келді. Оның әкесі, Сирил М. Янски, Нормандағы Оклахома университетінің инженерлік колледжінің деканы болды. Висконсин штатында чех иммигранттарының ұрпағы Сирил М. Янски он алты жасында оқытушылыққа кірісті. Ол өмірінің соңына дейін ұстаздық қызметпен айналысты, Висконсин университетінің электр техникасы профессоры болып зейнетке шықты. Ол физикаға үлкен қызығушылық танытқан инженер еді, және осы қасиет ұлдарына да берілді. Карл Янски Мичиган университетінің физика профессоры, доктор Карл Юген Гуте есімімен аталады. Карл Янскидің анасы, Нелли Моро, француз және ағылшын тегінен шыққан. Карлдың ағасы, Кирилл Янски-күллі елдегі алғашқы радио хабар тарату стансаларын құруға көмектесті, оның ішінде Висконсиндегі 9XM (қазіргі Висконсин қоғамдық радиосының WHA) және Миннесотадағы 9XI (қазіргі KUOM) радиостансалары бар. Карл Янски Висконсин университетінде оқып, 1927 жылы физика ғылымдарының бакалавры дәрежесін алды. Ол Мэдисонда тағы бір жыл қалып, физика магистрінің барлық аспирантуралық курстарын аяқтады, тек диссертация қорғамай қалды. 1928 жылдың шілдесінде 22 жасында ол Bell Telephone Laboratories компаниясына жұмысқа орналасты. Колледжде оқып жүрген кезінен бері бүйрек ауруымен ауырғандықтан (соңынан ерте қайтыс болуына себеп болған), ол Нью-Джерси штатының Холмдел қаласындағы далалық станцияның денсаулыққа пайдалы жағдайына жіберілді. Bell Labs Атлантика арқылы радиотелефондық байланыс үшін қолданылатын "қысқа толқындар" (шамамен 10–20 метр ұзындықтағы толқындар) арқылы атмосфера мен ионосфераның қасиеттерін зерттеуді жоспарлаған. Радио инженері ретінде Янскиге радио байланысын бұзатын статикалық кедергілердің көздерін зерттеу міндеті тапсырылды.

Радиоастрономия

Bell Telephone Laboratories-те Янски 20.5 МГц жиіліктегі (толқын ұзындығы шамамен 14,6 метр) радио толқындарды қабылдауға арналған бағыттаушы антенна жасады. Оның диаметрі шамамен 30 метр, биіктігі 6 метр болды. Антенна төрт Ford Model T дөңгелегіндегі айналма платформаға орнатылған, бұл оны азимут бойынша айналдыруға мүмкіндік берді, соның салдарынан "Jansky's merry go round" деген лақап атын алды (кейіннен құны 1000 доллардан кем екені анықталды). Бірнеше ай бойы барлық бағыттардан сигналдарды жазғаннан кейін, Янски оларды үш түрге жіктеді: жақын маңдағы найзағайлар, алыстағы найзағайлар және белгісіз шығу тегі бар әлсіз статикалық немесе "сызылу". Ол үшінші типтегі статикалықтың көзін анықтауға бір жылдан астам уақыт жұмсады. Сигналдың ең жоғары қарқындылығы күніне бір рет көтеріліп, төмендеді, бұл Янскиді бастапқыда Күннен сәулеленуді анықтағанын ойлауға итерді. Бірақ бірнеше айдан кейін, ең жоғары статикалық нүкте Күннің орнынан ауысты. Янски сондай-ақ сигналдың 23 сағат 56 минуттық циклмен қайталанатынын анықтады. Янски бұл қызықты құбылысты әріптесі, астрофизик Альберт Мелвин Скелетпен бөлісті, ол сигналдың ең жоғары нүктелері арасындағы уақыттың сидерографиялық күннің ұзындығымен сәйкес келетінін көрсетті; Жердің айналымы кезінде антеннаның алдынан өтетін "тұрақты" астрономиялық нысандардың (мысалы, жұлдыздың) өтуіне қажетті уақыт. Өзінің бақылауларын оптикалық астрономиялық карталармен салыстырып, Янски сәулеленудің Галактикадан келіп, ең күштісі (16 қыркүйек 1932 ж. сағат 19:10) Галактика ортасының бағытында, Сарышаян шоқжұлдызында екенін түйіндеді. Янски өзінің ашылуын 1933 жылғы сәуір айында Вашингтондағы жиынға ұсынды, бірақ аудитория оның маңыздылығын толыққанды түсіне алмады. Оның жаңалығы кеңінен таралды, 1933 жылғы 5 мамырдағы "Нью-Йорк Таймс" газетінде жарияланды және ол NBC радиосындағы "Жұлдыздар арасынан келген радио дыбыстары" атты арнайы бағдарламада сұхбат берді. Егер радио көздері жұлдыздардан болса, Күн де радио шуын шығаруы керек еді, бірақ Янски Күннен мұндай сигналды анықтамады. 1930 жылдардың басында Күн өзінің күн дақтары циклының белсенді емес кезеңінде болды. 1935 жылы Янски бұл ерекше радиосигналдардың жұлдызаралық газдың әсерінен, атап айтқанда, "зарядталған бөлшектердің жылулық қозғалысынан" пайда болуы мүмкін деген болжам жасады. Бірақ ол астрономдардан да, бұл олар үшін жат нәрсе болғандықтан, сондай-ақ Bell Labs-тен де қолдау таппады, өйткені депрессия кезінде трансатлантикалық байланыс жүйелеріне елеулі әсер етпейтін құбылысты зерттеуге жұмсалатын қаражатты ақтау мүмкін болмады.

Қадағалау

Бірнеше ғалым Янскидің ашылуына қызығушылық танытты, бірақ радиоастрономия бірнеше жыл бойы дамымай қалған сала болып қала берді, бұл, бір жағынан, Янскидің астроном ретінде арнайы білімі болмауына байланысты болды. Оның бұл жаңалығы Ұлы депрессия кезінде жасалды, ал обсерваториялар кез келген жаңа және тәуекелді жобаларға қатысты сақтанды. Янскидің 1933 жылғы ашылуы туралы білген екі адам радиоастрономияның кейінгі дамуына зор ықпал етті: бірі – 1937 жылы Иллинойс штатындағы үй ауласында радиотелескопты жеке күшімен салған және астрономиялық радио толқындарды жүйелі түрде алғаш зерттеген радио инженері Гроуте Ребер. Екіншісі – Джон Д. Краус, ол Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Огайо штатының университетінде радио обсерваториясын құрып, радиоастрономия бойынша оқулық жазды, ол радиоастрономдар арасында көп жылдар бойы стандартты оқулық болып саналды. Янскинің құрметіне радиоастрономдар радио көздерінің спектрлік сәулеленуін өлшеу үшін қолданатын бірлік – янский (1 Jy = 10−26 Вт⋅м−2⋅Гц−1) деп аталады. Ай бетіндегі Янский кратері де оның есімімен аталған. Ұлттық радиоастрономия обсерваториясының (NRAO) докторантурадан кейінгі тағылымдама бағдарламасы Карл Янскидің есімімен аталады. Сонымен қатар, NRAO жыл сайын Янскидің құрметіне Янский сыйлығын тартады. 2012 жылдың 10 қаңтарында NRAO Нью-Мексико штатының Магдалена қаласында орналасқан радиотелескоп, Very Large Array (VLA), радиоастрономияға Карл Янскинің қосқан үлесінің құрметіне Карл Г. Янскидің өте үлкен массиві деп қайта аталды. Янскидің түпнұсқалық айналмалы телескобының толық көшірмесі Батыс Вирджиния штатының Грин-Банк қаласындағы Грин-Банк обсерваториясының (бұрынғы NRAO) аумағында, Грот Ребердің 9 метрлік тарелкасының қайта құрылған нұсқасының жанында орналасқан. 1998 жылы Нью-Джерси штатының Холмдел қаласындағы 101 Crawfords Corner Road мекенжайында орналасқан Bell Labs Holmdel Complex-тегі Янскидің антеннасының бастапқы орны Тони Тайсон және Lucent Technologies компаниясының Роберт Уилсон (Bell Telephone Laboratories компаниясының мұрагері) анықталды, және оның жетістігін құрметтеу үшін онда монумент және тақта орнатылды. Монумент – антеннаның стилделген мүсіні, ол Янскидің антеннасы 1932 жылдың 16 қыркүйегінде сағат 19:10-да, біздің галактикамыздың орталығымен Сарышаян жұлдыздығына қарай бағытталғанда максималды сигнал тіркелген сәттегідей бағытталған. Янски шуы Янскидің есімімен аталады және ол ғарыштық шығу тегіне жататын жоғары жиілікті статикалық кедергілерді білдіреді (космикалық шу). 1932 Jansky астероиді және Ай бетіндегі Янский кратері де оның есімімен аталған.

Таңдалған жазбалар

65 жыл өткен соң, В. А. Имбриале жазған түсіндірме алдысөзбен бірге қайта басылды.