Кіріспе

Геттинген университеті, ресми түрде Геттинген Георг Август университеті (Georg August Universität Göttingen, көбінесе Грузия Аугуста деп аталады) – Германияның Геттинген қаласында орналасқан көрнекті мемлекеттік ғылыми-зерттеу университеті. 1734 жылы Ұлыбритания королі және Ганновердің сайлаушысы Георг II құрған бұл университет 1737 жылы оқу процесін бастады және Төменгі Саксониядағы ең көне университет ретінде танылады. Тарихи және дәстүрлі маңызымен әйгілі университет 2002 жылға дейін өзінің есебі бойынша 44 Нобель сыйлығының иегерімен байланысты. Бұрын Германияның университеттерінің үздік деңгейге жету бастамасымен қолдау көрсетілген Геттинген университеті, Германияның ірі ғылыми-зерттеу университеттерінің U15 тобының және Еуропаның ірі ғылыми-зерттеу университеттерінің Коимбра тобының мүшесі болып табылады, бұл оның ғылыми саладагы маңыздылығын көрсетеді. Университет сонымен қатар Макс Планк қоғамы, Лейбниц қауымдастығы, Фраунгофер қоғамы және Гельмгольц қауымдастығы сияқты Геттингендегі бірқатар жетекші ғылыми-зерттеу институттарымен тығыз байланыста. Өзінің мол қорымен Геттинген мемлекеттік және университет кітапханасы Германияның ең ірі кітапханаларының біріне жатады.

Сауықтыру

1734 жылы Ұлыбритания королі Георг II және Ганновердің сайлаушысы, Ганновердегі премьер-министрі Герлах Адольф фон Мюнхгаузенге ағартушылық идеяларын тарату мақсатында Геттингенде университет құруды бұйырды. Наполеон бұл жайлы: «Геттинген ешқандай мемлекетке де, Германияға да жатпайды, ол – Еуропаның университеті» деген атақты сөздерін айтқан. Университеттің алғашқы инфрақұрылымы шағын болды, тек ат шабуға арналған зал мен қоршау үйінен тұрды, ал лекциялар Паулинкерхеде, доминикан монастырында немесе профессорлардың үйлерінде өтті. Университет аудиториясы тек 19 ғасырда ғана салынды.

18-19 ғасырлар

XVIII ғасыр бойы Геттинген университеті еркін рух пен ғылыми зерттеулерге деген ұмтылысы үшін неміс университеттерінің арасында танымал болды. Георг Кристоф Лихтенберг, көрнекті ғалым, 1769 жылдан 1799 жылға дейін Германияда тәжірибелік физикаға арналған алғашқы профессорлық лауазымдардың бірін иеленді. 1812 жылы Геттинген өзін заманауи, халықаралық деңгейде танылған университет ретінде орнықтырып, 200 000-нан астам томдық кітапханаға ие болды. Бұл кезең Геттингеннің академиялық ортадағы беделін арттырып, ғылыми зерттеулер мен жаңаруға қолайлы жағдай жасаудағы рөлін көрсетті. Геттинген университетінің алғашқы жылдарында ол әсіресе заң факультетімен танылды. XVIII ғасырда Иоганн Стефан Пюттер, сол кездегі қоғамдық құқық ғалымы, жарты ғасыр бойы jus publicum пәнін оқытты. Бұл пән Клеменс Венцель Лотар фон Метерних, кейін Австрияның дипломаты және премьер-министрі, сондай-ақ Вильгельм фон Гумбольдт сияқты студенттерді қызықтырды, ол кейін Берлин университетін құрды. XIX ғасырда мұнда заң пәнінен сабақ берген Густав Гюго, Карл Фридрих Эйххорн және Георг Фридрих Сарториус неміс тарихи құқық мектебінің негізін қалаушыларға айналды. Ол кезде Геттинген Германияда заңды зерттеу үшін ең танымал орындардың бірі болды: тіпті ұлы неміс ақыны Генрих Гейне 1825 жылы мұнда заң ғылымдарының докторы дәрежесін алды. Екінші Германия империясын құрушы және бірінші канцлері Отто фон Бисмарк 1833 жылы Геттингенде заң оқыды: ол қазір "Бисмарк коттеджі" деп аталатын "Қала қабырғасындағы" шағын үйінде тұрды. Ауызша айтылатын әңгімелерге сүйенсек, ол онда тұруға себеп, оның салқын мінезі қала қабырғаларының ішінде тұруына тыйым салды. 1837 жылы университеттің жүз жылдық мерейтойында ол "заң университеті" деп танылды, себебі заң факультетіне жазылған студенттердің саны университеттің барлық студенттерінің жартысынан асты. XIX ғасырдың соңында "culpa in contrahendo" (келісімшарт жасасуда кінә) теориясын жасаған атақты азаматтық құқық ғалымы Рудольф фон Йеринг өмірінің соңына дейін Геттингенде заң профессоры болып қызмет етті. Халықаралық құқықтың қазіргі заманғы ғылымын негіздеуші және "Халықаралық құқық: Трактат" атты екі томдық еңбектің авторы Ласса Францис Лоуренс Оппенгейм 1881 жылы Геттинген университетінен заң ғылымдарының докторы болды. Сонымен қатар, теология факультеті және университеттегі басқа шығыстанушылар мен ежелгі тарихшылар дін мен ежелгі заманды зерттеудің халықаралық орталығына айналды. 1809 жылы "Әлем – ерік және бейнелеу" еңбегімен танымал неміс философы Артур Шопенгауэр университетте студент болып, Готтлоб Эрнст Шульцеден метафизика мен психологияны зерттеді, ол оған Платон мен Кантқа назар аударуға кеңес берді. Осы кезеңде Геттинген университеті тарих бойынша жүргізген сындық жұмыстарымен де танылды. Ағартушылықтың институты ретінде ол Геттинген тарих мектебін құрды. Кейіннен қазіргі батыс қоғамының дамуының ең маңызды теоретиктерінің бірі Макс Вебер де Геттингенде тарихты оқыды. Гримм ағайындылары, "Асыл қыз", "Құрбақ ханзада", "Қызыл шапқын", "Ұйқышы сұлу" және "Қар ақ" сияқты халық ертегілерінің ең танымал авторы, мұнда сабақ берді және алғашқы неміс сөздігін жасады. Алайда, профессорлар мен студенттердің қатысуымен болған саяси тәртіпсіздіктер 1834 жылы студенттер санын 860-қа дейін азайтты. 1833 жылғы либералды конституцияны Ганновер королі Эрнест Августтың жоюына қарсылық білдірген жеті профессордың (германист Вильгельм Эдуард Альбрехт (1800–1876), тарихшы Фридрих Кристоф Дальман (1785–1860), шығыстанушы Георг Генрих Август Эвальд (1803–1875), тарихшы Георг Готфрид Гервинус (1805–1875), физик Вильгельм Эдуард Вебер (1804–1891), және филолог ағайындылар Якоб (1785–1863) және Вильгельм Гримм (1786–1859)) қуғынға ұшырауы қала мен университеттің беделіне нұқсан келтірді.

ХХ ғасырдың басында

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында Геттинген университеті академиялық жетістіктерінің шыңына жетті. Геттингенде табиғаттану ғылымдарына, әсіресе математикаға ерекше назар аударылды. Бұл дәстүр 18-ші ғасырда мұнда сабақ берген, «Математиктердің князі» атанған Карл Фридрих Гаусспен басталды. Одан кейін Дирихлет және Риман кезекпен оқытушылық қызметті жалғастырып, алгебра, геометрия және сандар теориясы салаларына маңызды үлес қосты. 1900 жылға қарай Дэвид Гильберт және Феликс Клейн әлемнің түкпір-түкпірінен математиктерді Геттингенге тартты, осылайша ол 20-шы ғасырдың басында математиканың жетекші орталығына айналды. 1903 жылы оның профессорлық-оқытушылық құрамы 121 адамды, ал студенттер саны 1529-ды құрады. Феноменологияның негізін қалаушы, әйгілі философ Эдмунд Гуссерл оқыту үшін Геттингенге келді. Людвиг Прандтль 1904 жылы Геттинген университетіне қосылып, келесі екі онжылдықта оны сұйық механикасы және аэродинамика саласындағы көшбасшыға айналдырды. 1925 жылы Прандтль Кайзер Вильгельм Сұйық Механикасы институтының директоры болып тағайындалды. Ол шекаралық қабат тұжырымдамасын енгізіп, желдің бағыты бойынша ауа ағынын есептеу арқылы математикалық аэродинамиканың негізін салды. Прандтльдің көптеген шәкірттері аэродинамикаға маңызды үлес қосты. 1921 және 1933 жылдар аралығында физика теориясы тобын Макс Борн басқарды, ол осы кезеңде кванттық механиканың релятивистік емес теориясын ашқан үш ғалымның бірі болды. Ол сондай-ақ классикалық физикамен оның ықтималдық байланысын алғаш ұсынған болуы мүмкін. Бұл заманауи физиканың дамуының маңызды орталықтарының біріне айналды. Америкалық ғалым және «атом бомбасының әкесі» атанған Оппенгеймер Макс Борнның ең белгілі шәкірттерінің бірі болды және осы жерде докторлық диссертациясын қорғады. Осы жылдары неміс тілі халықаралық ғылыми тілге айналды. Ұлыбритания мен АҚШ-тағы көптеген диссертациялар неміс тілінде жазылды. Толық академиялық білім алғандық үшін Германияда оқу қажет деп есептелді. Сондықтан көптеген американдық студенттер Германияда оқығандарымен мақтанды, ал Геттинген университеті АҚШ-қа зор әсер етті. Көптеген американдық саясаткерлер, заңгерлер, тарихшылар мен жазушылар Гарвард пен Геттингенде білім алды. Мысалы, бұрынғы Мемлекеттік хатшы және Гарвард университетінің президенті Эдвард Эверетт Геттингенде екі жыл оқыды. Джордж Тикнор Геттингенде екі жыл классикалық әдебиеттерді зерттеді. Тіпті дипломат және тарихшы Джон Лотроп Мотли Геттингендегі екі жылдық оқу кезінде Отто фон Бисмаркпен жеке достық қарым-қатынас орнатты. Саясаткер және тарихшы Джордж Банкрофт 1820 жылы Геттинген университетінен докторлық диссертациясын қорғады.

1933 жылғы "Ұлы тазалау"

1930 жылдары университет Альберт Эйнштейннің еңбектерімен байланысты "еврей физикасына" қарсы нацистердің репрессиялық шараларының орталығына айналды. Кейін "1933 жылғы үлкен тазалау" деп аталған шарада Макс Борн, Виктор Голдшмидт, Джеймс Франк, Юджин Вигнер, Лео Силард, Эдвард Теллер, Эдмунд Ландау, Эмми Нётер және Рихард Курант сияқты ғалымдар қуылып шығарылды немесе елден қашып кетті. Олардың көпшілігі нацистік Германиядан АҚШ, Канада және Ұлыбритания сияқты елдерге қашып кетті. Үлкен тазалаудан кейін 1934 жылы сол кезде неміс математикасының символы болған Дэвид Гильберт, нацистік білім министрі Бернхард Рустпен бірге кешкі ас ішіп отырды. Руст: "Геттингендегі математика енді еврей әсерінен құтырылғаннан кейін қалай?" деп сұрады. Гильберт: "Геттингенде енді математика жоқ" деп жауап берді.

Соғыстан кейінгі қайта құру

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Геттинген университеті 1945 жылы британдық бақылау астында батыс аймақтардағы қайта ашылған алғашқы университет болды. Геттингеннің көптеген белгілі тұлғалармен байланысы бар мәртебелі тарихы жалғасты: танымал неміс философы және әлеуметтанушысы Юрген Хабермас Геттингенде білімін жалғастырды. Кейін Германия президенті болған Рихард фон Вейцзекер осы жерде заң ғылымдарының докторы дәрежесін алды. Германияның бұрынғы канцлері Герхард Шрёдер де Геттингендегі заң факультетін бітірді. Еуропалық комиссияның президенті Урсула фон дер Ляйен Геттингенде экономиканы оқыды, және осы жерде ол күйеуі Хайко фон дер Ляйенмен танысты.

Кампус

Университет қаланың әртүрлі жерлеріне таралып орналасқан. Орталық университет кешені, Орталық кітапханасы және менса (студенттер асханасы) қала орталығының жанында орналасқан және теология, әлеуметтік ғылымдар, құқық, экономика/бизнес-әкімшілік және тіл білімі факультеттерін қамтиды. Ежелгі тарих, классика, түрлі тілдер, психология және философия кафедралары жақын маңда орналасқан. Қаланың оңтүстігінде математика және компьютерлік ғылымдар факультеті орналасқан, оның бас ғимараты – Математика институты, неміс аэроғарыш орталығы және Макс Планк динамика және өздігінен ұйымдастыру институтымен бір көшеде орналасқан. Қаланың басқа аймақтарында антропология және педагогика ғылымдары кафедралары, сондай-ақ медицина факультеті мен оған қарасты ауруханалар орналасқан. Қаланың солтүстігінде жаңа ғылыми орталық салынды, онда қазіргі таңда химия, биология, өсімдік патологиясы, агрономия, орман шаруашылығы, геология, физика, информатика сияқты табиғи ғылымдардың көп бөлігі, соның ішінде GZMB орналасқан. Басқа институттар қала орталығының маңында орналасқан.

Кітапхана

Университетпен тығыз байланысты Геттинген мемлекеттік және университет кітапханасы (неміс тілінде: Niedersächsische Staats- und Universitätsbibliothek Göttingen, немесе SUB Göttingen). Шамамен 9 миллион медиа бірлігі мен құнды қолжазбаларды қамтитын кітапхана Геттинген университеті үшін, сондай-ақ Германияның Төменгі Саксония штатының орталық кітапханасы (орталық каталогымен бірге) және "Ғылымдардың патшалық қоғамы" ретінде негісталған Геттинген ғылым академиясы үшін арналған.

Бау-бақшалар

Университет үш ботаникалық баққа ие: Alter Botanischer Garten der Universität Göttingen, Neuer Botanischer Garten der Universität Göttingen және Forstbotanischer Garten und Pflanzengeographisches Arboretum der Universität Göttingen.

Ұйым

2023 жылға қарай университет 13 факультеттен тұрады және шамамен 22 484 студент оқуда. Университетте 535 профессор және 4000-нан астам академиялық қызметкер жұмыс істейді, оларға 7000-нан астам техникалық және әкімшілік персонал көмек көрсетеді. Соғыстан кейінгі университет кеңеюі қаланың солтүстігінде жаңа, заманауи "университет ауданының" құрылуына әкелді. Ескі университет архитектурасын әлі күнге дейін Аудитория Максимумында (1826/1865) және Вильгельмплацтағы Үлкен залда (1835/1837) көруге болады.

Атақ-даңқы мен әсері

Бүгінгі таңда жоғары деңгейдегі ұлттық және халықаралық соттардың бірқатар судьялары әлі де Заң факультетімен байланыста. 2021 жылғы мәліметтер бойынша, Германияның жоғарғы конституциялық соты – Федералды конституциялық соттың (Bundesverfassungsgericht; қысқартылған: BVerfG) он алты судьясының төртеуі Геттинген университетімен байланысты: олардың екеуі (Андреас Паулюс және Кристин Лангенфельд) қазіргі уақытта Геттинген университетінің Заң факультетінде профессор қызметін атқарады, ал тағы екеуі (Инес Хартель және Хеннинг Радке) Геттинген университетінен заң ғылымы бойынша докторлық диссертациясын (Dr. iur) қорғады. Сондай-ақ, 2021 жылы Геттинген университетінің халықаралық қоғамдық құқық кафедрасының бұрынғы профессоры Георг Нольте Германия Федеративтік Республикасының атынан Халықаралық сотта судья болып тағайындалды. 2016 жылдан бері Тайваньның Конституциялық соты – Сот Юанының президенті қызметін атқарып келе жатқан тайваньдық судья Хсу Цзонг Ли 1986 жылы Геттинген университетінен заң докторы дәрежесін алған. 2002 жылы Геттинген университетінің ресми мәліметтері бойынша, 44 Нобель сыйлығының иегерімен байланысы болған. Осы көрсеткіш бойынша Геттинген университеті әлемдегі ең үздік 15 университеттің қатарында болды. Университетпен байланысты жақындағы Нобель сыйлығының иегерлері: Клаус Хассельманн (Физика бойынша Нобель сыйлығы, 2021), Стефан Хелл (Химия бойынша Нобель сыйлығы, 2014), Томас С. Судхоф (Физиология немесе медицина бойынша Нобель сыйлығы, 2013) және Томас Артур Штайц (Химия бойынша Нобель сыйлығы, 2009). Клаус Хассельманн 1957 жылы Геттинген университетінен физика ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алды. Стефан Хелл 2004 жылдан бері Геттинген университетінде лекция оқып (приватдоцент лауазымында) және 2002 жылдан бері Геттинген кампусындағы Макс Планк биофизикалық химия институтының директоры болып жұмыс істеп келеді. Қазіргі уақытта Стэнфорд университетінің профессоры Томас Судхоф докторлық диссертациясын британдық биохимик Виктор П. Уиттакердің зертханасында, Макс Планк биофизикалық химия институтында жазып, 1982 жылы Геттинген университетінен медицина ғылымдары бойынша докторлық диссертациясын қорғады. Томас Артур Штайц 1976–1977 жылдары Геттинген университетінде Мейси стипендиаты болды.

Халықаралық және ұлттық рейтингтер

2023 жылғы Дүниежүзілік университеттер рейтингісі (CWUR) бойынша Геттинген университеті әлемдік деңгейде 97-ші, ал елішілік деңгейде 6-шы орынға ие болды. 2023 жылғы ARWU әлемдік рейтингтеріне сәйкес, университет халықаралық деңгейде 151–200 аралығында, ал елішілік деңгейде 6-шы мен 9-шы орындардың арасында саналады. Times Higher Education әлемдік университеттер рейтингісінің 2024 жылғы нәтижелері бойынша университет әлемдік деңгейде 111-ші, ал ұлттық деңгейде 10-шы орынды алды.

Жазғы мектеп

Университет халықаралық және жергілікті студенттер үшін жазғы курстар ұйымдастырады. Курстардың бірі – дерек ғылымы саласындағы екі апталық жазғы мектеп. Ол кез келген мамандық бойынша оқыған, жоғары білімді магистранттар мен докторантураға жаңа қадам басқан студенттерге арналған, олар дерек ғылымының көптеген қырларын үйренуге қызығушылық танытады. Дәрістер кезегінде қатысушылар дерек ғылымы саласын түрлі көзқараспен таныстырады. Практикалық сабақтар студенттерге әртүрлі теориялар мен әдістерді жеке және командалық жұмыста тәжірибеде қолдануға мүмкіндік береді. Әлеуметтік бағдарламаға түрлі шаралар кіреді, мысалы, қала бойынша экскурсиялар, тауға серуендеу немесе бірлескен барбекю. 2019 жылғы жазғы мектеп тарихи "Альте Менса" ғимаратында өтті.

Дәстүрлер

Университеттің ең танымал дәстүрі – Rigorosum (ауызша докторлық емтихан) немесе диссертациясын қорғаған докторанттар гүлдер мен шарлармен безендірілген вагонға отырып, туыстары мен достарымен бірге қаланың ішкі аймағын аралап, Marktplatz-қа жетеді. Бұл орын – ескі қалалық әкімшілік және Гензелизель мүсіні орналасқан орталық алаң. "Жаңа доктор" Гензелизель мүсініне (ескі ертегідегі зұлым әйелдің қолында қаз ұстауға мәжбүр болған, кейіннен өзінің кім екенін қайта тапқан кедей ханшайым) көтеріліп, оны сүйіп, гүл шоқтарын сыйлайды.

Студенттік өмір

Геттингендегі өмір туралы ежелгі мәтел бар, ол әлі күнге дейін латын тілінде Ratskeller (ескі қалалық әкімшіліктің жертөлесінде орналасқан мейрамхана) кіреберісінің қабырғасына жазылған: Extra Gottingam non est vita, si est vita, non est ita (Геттингеннен тыс өмір жоқ. Егер өмір болса да, ол осындағыдай емес). "Ежелгі университет қалалары таңғаларлықтай ұқсас. Геттинген Англиядағы Кембридж немесе Америкадағы Йель сияқты: өте провинциалды, ешқайда жол өтпейді – профессорлардың қоғамынан басқа ешкім осы шалқыма суларға келмейді. Ал профессорлар бұл жердің әлемнің орталығы екеніне сенімді. Рацкельерде "Геттингеннен тыс жерде өмір жоқ" деген жазу бар. Бұл эпиграмма, немесе эпитафия деп атасам болар, студенттер профессорларға қарағанда осыншалықты маңызды деп санамайды." |Bronowski, 1973, The Ascent of Man, 360-бет.

Университет студенттерге арзан бағамен түскі ас ұсынатын сегіз шағын кафе және алты "Менса" ұсынады. Сонымен қатар, бір "Менса" студенттерге кешкі ас та ұсынады.