Германдық шығыстанушы және теолог Генрих Гезений

Кіріспе

Неміс шығыстанушысы және теологы (1786–1842)

Генрих Фридрих Вильгельм Гесениус (3 ақпан 1786 – 23 қазан 1842) – неміс шығыстанушысы, лексикограф, христиандық еврей тілін зерттеуші, лютерандық теолог, Киелі кітапты зерттеуші және сыншы.

Өмірбаян

Гесениус Нордхаузенде дүниеге келген. 1803 жылы ол Хельмштедт университетінде философия мен теологияны оқыды, онда Генрих Хенке оның ең ықпалды ұстазы болды; бірақ оның университет курсының соңғы бөлігі Геттингенде өтті, онда Иоганн Готфрид Эйххорн мен Томас Кристиан Тайхсен сол кезде танымалдылығының шыңына жеткен еді. 1806 жылы бітіргеннен кейін көп ұзамай Геттингенде репетитор және приватдоцент (немесе магистр легенс) болды; және, кейінірек мақтанышпен айтқандай, Август Неандер еврей тілінде оның алғашқы шәкірті болды. 1810 жылдың 8 ақпанында ол теологияның экстраординар профессоры болды, ал 1811 жылдың 16 маусымында Галле университетінде ordinarius қызметіне көтерілді, онда ол басқа жерде жоғары ұсыныстарға қарамастан, өмірінің қалған бөлігін өткізді. Ол отыз жылдан астам уақыт бойы үздіксіз дәріс берді. Ол өте дарынды оқытушы болған, оның дәрістері өте қызықты болғандықтан, оның дәріс залы үнемі толы болды; 1810 жылға қарай оның дәрістеріне 500-ден астам студент қатысты – бұл университет студенттерінің жартысына жуығы. 1813–1814 жылдары тек бір рет тоқтады, ол – неміс азаттық соғысы (алтыншы коалиция соғысы) кезінде университет жабылып, екі ұзақ әдеби сапармен, біріншісі 1820 жылы Парижге, Лондонға және Оксфордқа әріптесі Йохан Карл Тиломен (1794–1853) сирек шығыс қолжазбаларын зерттеу үшін, ал 1835 жылы Англия мен Нидерландыға өзінің финикиялық зерттеулеріне байланысты. Ол Германиядағы ең танымал еврей және Ескі Келісімнің кіріспе және экзегезис мұғалімі болды; оның соңғы жылдары оның дәрістеріне бес жүзге жуық студент қатысты. Оның оқушылары арасында ең танымалдары Пётр фон Болен, К. П. В. Грамберг, А. Г. Хоффман, Герман Хупфельд, Эмиль Родигер, Дж. К. Ф. Тух, Дж. К. В. Ватке және Теодор Бенфей. Оның алғашқы еврей сөздіктері (неміс мәтінімен) 1806–1807 жылдар қысында дайындалды және бірнеше жылдан кейін Ф. К. В. Фогель баспасында басылып шықты. Мұнан кейін 1815 жылы біршама қысқартылған нұсқа (алғашқы лексиканың жартысына жуығы, бірақ елеулі жақсартулармен) шығарылды, ол төрт неміс нұсқасына (әрқайсысы алдыңғы нұсқаларға қарағанда едәуір үлкен және жақсартылған) және бір латын нұсқасына (неміс нұсқасының аудармасы ретінде ғана қарастырылса да, бұл да қайта өңделген түзетулер болды) ие болды. Оның Киелі кітаптағы еврей және халдей (арамей) тілдеріндегі үлкен сөздігі алғаш рет 1829 жылы жарық көрді, ал оның редакторы Рёдигердің басшылығымен қайта қаралып, кеңейтілуі 1858 жылға дейін жалғасты. Оның еврей грамматикасы туралы кітабы алғаш рет 1813 жылы 202 беттен тұратын кішкентай кітап ретінде жарық көрді және Гесениус өмірінде 13 басылымнан өтті, ал одан кейін де сонша басылымдар жарық көрді. Ол сонымен қатар Ескі Келісімнің еврей мәтінінде кездесетін грамматикалық аномалиялар туралы неміс тілінде бірнеше кішігірім еңбектер жариялады. Сондай-ақ, ол самариялықтар мен олардың Пятикнижәне, финикиялықтар мен олардың тілі туралы көп жазды, әсіресе Scripturae Linguaeque Phoeniciae басылымымен. 1827 жылы Геттингендегі Айххорнның орнын алуға шақырудан бас тартқаннан кейін, Гесениус консисториалдық кеңесші болып тағайындалды. 1830 жылы Е. В. Хенгстенберг пен оның партиясы Evangelische Kirchenzeitung газетінде Гесениус пен оның досы және әріптесі Юлиус Вегшайдерге оның рационализмі және оның дәріс түсініктемелерінде Киелі кітаптағы кереметтер туралы мәліметтерді жеңіл қарағаны үшін күшті тілдік шабуылдар жасады. Содан кейін ол жеке басынан қысымға ұшырады; 1833 жылы ол өкпе ауруынан жартылай қайтыс болды, 1835 жылы оның үш баласы қайтыс болды, содан кейін ол әр түрлі физикалық шағымдардан азап шекті. 1842 жылы өт тас ауруынан азап шегіп қайтыс болды. Гесениус қайтыс болғанға дейін оның қанша баласы қайтыс болғаны туралы әлі де келіспеушіліктер бар. Гесениус Галледе қайтыс болды және университет маңында жерленген. Дәстүр бойынша, теология студенттері Галледе жыл сайын емтихан алғандарына дейін оның қабіріне тастар қояды. Гесениус семит филологиясын теологиялық және діни тұрақсыздықтың тұзақтарынан босатып, содан бері жемісті болып келген қатаң ғылыми (және салыстырмалы) әдісті ашқаны үшін үлкен құрметке ие. Екзегет ретінде ол теологиялық зерттеулерге үлкен ықпал етті. Сондай-ақ, оны финикиялық зерттеулердің негізін қалаушы деп санауға болады. Гесениус Киелі кітап еврей тілінің сөздіктерін жасаудағы бұрынғы күш-жігерді жақсы білген (оның мектептер үшін еврей тілінің сөздіктерінің 1823 жылғы басылымында еврей лексикографиясының кеңінен зерттеуін жүргізген), және бұрынғы сөздіктермен салыстырғанда, еврей сөздерін басқа нұсқаларда (негізінен Септуагинта және Вульгата) кездесетіндей аудармай, басқа тілдерді зерттеуден алынған түсініктерді қосу арқылы осы салаға үлкен үлес қосты. Оның кең көлемді еңбектерінен қазіргі ағылшын тілінде сөйлейтін оқырмандарға ең таныс туындылары – оның еврей грамматикасы, 1910 жылы Оксфорд университетінің баспасынан шыққан 28-ші неміс басылымының ағылшын тіліне аудармасы, және оның Киелі кітаптағы еврей және арамей тілдерінің сөздігі, көптеген ағылшын тіліне аудармалары арқылы белгілі, соның ішінде 1853 жылғы Сэмюэл Прайдёкс Трегеллс қайта қараған «Ескі Жаңалыққа еврей және халдей сөздігі» және 1907 жылғы Фрэнсис Браун, Сэмюэл Роллес Драйвер және Чарльз А. Бриггс қайта қараған «Браун-Драйвер-Бриггс». Осы еңбектердің неміс басылымдары Гесениус қайтыс болғаннан кейін басқа ғалымдар, әсіресе Эмиль Рёдигер, бірнеше қайта қараған басылымдармен жалғастырылды. Ең жаңа басылымы 2013 жылы жарық көрген 18-ші басылым. Гесениустің танысы, оның басқа тілдерге аудармашысы және өмірбаянының авторы Эдвард Робинсон оның туралы былай деді: «Оның ойлары соншалықты айқын болғандықтан, ол тіпті ең баяу саналы адамдардың да бірден түсінетіндей етіп сөйлейтін, немесе жазатын. Осы тұрғыдан алғанда, ол қазіргі неміс ғалымдарының арасында дерлік жалғыз тұрады. Өзінің зерттеулерінің шеңберіне кіретін барлық нәрседе ол ешқашан басқалардың билігіне сүйенбеді, керісінше, неміс ғылымының мақтанышына айналған ең ұсақ бөлшектерге дейін мұқият зерттеді және шаршамас еңбек етті. Оның басты мақсаты – филологиялық шындық. Оның қолдауына мүлдем тәуелді болған алдын ала пікірлер болған жоқ, және оның шындықты іздеуіне байланысты ешқандай шектеулер болған жоқ. Осы қасиеттері, оның кең білімімен байланысты, Гесениустің еврей филологиясымен байланысты зерттеулері мен пікірлеріне сирек кездесетін сенімділік сыйлады».

Gesenius was born at Nordhausen. In 1803 he became a student of philosophy and theology at the University of Helmstedt, where Heinrich Henke was his most influential teacher; but the latter part of his university course was taken at Göttingen, where Johann Gottfried Eichhorn and Thomas Christian Tychsen were then at the height of their popularity. In 1806, shortly after graduation, he became Repetent and Privatdozent (or Magister legens) at Göttingen; and, as he was later proud to say, had August Neander for his first pupil in Hebrew language. On 8 February 1810 he became professor extraordinarius in theology, and on 16 June 1811 was promoted to ordinarius, at the University of Halle, where, in spite of many offers of high preferment elsewhere, he spent the rest of his life. He taught with great regularity for over thirty years. He was a gifted lecturer whose lectures were so interesting that his lecture room was consistently filled; by 1810 his lectures were attended by more than 500 students – nearly half the student population of the university. The only interruptions occurred in 1813–1814, occasioned by the German War of Liberation (War of the Sixth Coalition), during which the university was closed, and those occasioned by two prolonged literary tours, first in 1820 to Paris, London and Oxford with his colleague Johann Karl Thilo (1794–1853) for the examination of rare oriental manuscripts, and in 1835 to England and the Netherlands in connection with his Phoenician studies. He became the most popular teacher of Hebrew and of Old Testament introduction and exegesis in Germany; during his later years his lectures were attended by nearly five hundred students. Among his pupils the most eminent were Peter von Bohlen, C. P. W. Gramberg, A. G. Hoffmann, Hermann Hupfeld, Emil Rödiger, J. C. F. Tuch, J. K. W. Vatke and Theodor Benfey. His first Hebrew lexicon (with German text) was worked up during the winter of 1806–1807, and published a few years later by F. C. W. Vogel, whose printing house in Leipzig thereafter published all the editions of his lexicons. This was followed by a somewhat abridged version (about half the bulk of the first lexicon but with significant improvements) in 1815, which went to four German editions (each substantially larger and improved than its previous editions) and one Latin edition (although intended merely as a translation of the German edition, this too was a reworked revisions). His large lexicon of Biblical Hebrew and Chaldee (Aramaic) was first published in 1829, and its revision and expansion, under the editorship of Rödiger, continued after Gesenius's death until 1858. His textbook on Hebrew grammar first appeared, as a small book of a mere 202 pages, in 1813, and went through 13 editions in Gesenius's lifetime and as many afterward. He also published some smaller works, in German, on the grammatical anomalies found in the Hebrew text of the Old Testament. He also wrote extensively on the Samaritans and their version of the Pentateuch, and on the Phoenicians and their language, most notably with the publication of Scripturae Linguaeque Phoeniciae. In 1827, after declining an invitation to take Eichhorn's place at Göttingen, Gesenius was made a Consistorialrat. In 1830 there were violent verbal attacks to which he, along with his friend and colleague Julius Wegscheider, were subjected by E. W. Hengstenberg and his party in the Evangelische Kirchenzeitung, on account of his rationalism and his lecture comments treating lightly the Biblical accounts of miracles. He was thereafter troubled with personal stresses; in 1833 he nearly died of lung disease, in 1835 three of his children died, and subsequently he was tormented by various physical complaints. His death in 1842 came after prolonged misery from gall stones. There is however some discrepancy as to how many of Gesenius's children died before their father. Gesenius died at Halle and is buried near the university. According to tradition, theology students in Halle put stones on his grave as a token of respect every year before their examinations. Gesenius takes much of the credit for having freed Semitic philology from the trammels of theological and religious prepossession, and for inaugurating the strictly scientific (and comparative) method which has since been so fruitful. As an exegete he exercised a powerful influence on theological investigation. He may also be considered as a founder of Phoenician studies. Gesenius was keenly aware of previous efforts at dictionaries of Biblical Hebrew (he provided an extensive survey of Hebrew lexicography in the 1823 edition of his Hebrew lexicon for schools), and, compared to previous lexicons which had simply translated Hebrew expressions as whatever other versions (primarily the Septuagint and the Vulgate) had in the same verses, his own contribution to that field was the inclusion of insights obtained from the study of other languages, ancient and non semitic. From his extensive body of work, the products most familiar to modern English speaking readers are his Hebrew Grammar, best represented by an English translation of the 28th German edition, published by Oxford University Press in 1910, and his dictionary of Biblical Hebrew and Aramaic, known through a number of English translations, including the Gesenius's Hebrew and Chaldee Lexicon to the Old Testament Scriptures, a 1853 edition revised by Samuel Prideaux Tregelles and the Brown–Driver–Briggs, a 1907 edition revised by Francis Brown, Samuel Rolles Driver and Charles A. Briggs. As indicated by the title pages, the German editions of these works were carried forward by several revised editions, after Gesenius's death, by other scholars, most conspicuously Emil Rödiger. The newest edition is the 18th which was published in 2013. Edward Robinson, an acquaintance of Gesenius, and his principal English translator and biographer, said of him,So clear were his own conception, that he never uttered a sentence, no scarcely ever wrote one, which even the dullest intellect did not at once comprehend. In this respect, he may be said to stand out almost alone among modern German scholars. In all that fell within the proper sphere of his own researches, he never rested upon the authority of others, but investigated for himself, with all the minute accuracy and closeness of detail and unwearied industry for which German learning is celebrated. His one great object was philological truth. He had no preconceived theories, to the support of which he was at all hazards committed, and in connection with which only he sought for truth. These traits, combined with his extensive learning, inspired a confidence in his researches and opinions on topics connected with Hebrew philology, such as has been bestowed on few scholars.

Шығармалары

Мальта тілі туралы зерттеме (1810). Еврей тіліндегі оқулық (1814). Самариялықтардың шығу тегі, сипаты және авторлығы туралы (1815). Еврей тілі мен жазу тарихы (1815). Еврей-неміс сөздігі, 2 томдық (1810–12). Ағылшын тіліне аудармасын Лео жасаған (1825–1828). Еврей және арамей тіліндегі Ескі өсиеттің анықтамалығы (1815; 18-ші басылымы 2013). Оныншы басылымнан кейін арамей тілі халдей тілінің орнына қосылды. Осы еңбектің әртүрлі басылымдарын ағылшын тіліне Гиббс (1824, 1827, 1832), Робинсон (1836, 1854) және Трегелл (1859) аударған. Браун–Драйвер–Бриггс (2-ші басылым, 1907; түзетілген басылым, 1963) Гесениус еңбегіне негізделген. Еврей грамматикасы (1813, 29-шы басылымы, 1929, Готтельф Бергстрассер жазған [толық емес]). А. Коулидің ағылшын тіліне аудармасы (2-ші басылым, 1910). Еврей тілінің толық грамматикалық-сындық оқулығы, туысқан диалекттермен салыстыруда (1817). "Самариялықтардың теологиясы туралы еңбектерден жасалған түсініктеме" (1822). Финикия және Пуния жазуы туралы палеографиялық зерттеулер (1835). Scripturae Linguaeque Phoeniciae (1837). Бағдарлама. Самариялықтардың теологиясы туралы еңбек (1824). Лондондық және Готиялық кодекстерден алынған самариялық ырлар (1824). Бағдарлама. Киренаикадағы финикия-грек жазуы туралы (1825). Жаратылыс, еврей тілінде, ең жақсы үлгілер бойынша нақты жазылған (1828). Пайғамбар Ишая, 3 томдық (1820–21, 2-ші басылым, 1829). Айу кітабы, ең жақсы үлгілер бойынша нақты жазылған (1829). Еврей және арамей тіліндегі Ескі өсиеттің сөздік қоры, 3 томдық (1829 жылы басталған, 1858 жылы Эмиль Родигердің қайтысынан кейін аяқталған). Раши, Авраам ибн Эзра, Давид Кимхи сияқты талмудтық еңбектерге және еврей Библиясының түсіндірушілеріне сілтемелер бар. Ливиялық-пуниялық жазу туралы дау (1835). De Bar Alio et Bar Bahlulo, 2 томдық (1834–39). Гимжар тілі мен жазуы туралы (Über die Himjaritische Sprache und Schrift, 1841). Гесениус сонымен қатар Эрш пен Грубердің энциклопедиясына көп үлес қосты және Иоганн Людвиг Буркхардтың Сирия мен Киелі жердегі саяхаттарының неміс тіліне аудармасын құнды географиялық жазбалармен толықтырды. Ол көп жылдар бойы "Halle Allgemeine Litteraturzeitung" газетінің редакторы болды. Оның өмірі туралы 1843 жылы Рудольф Хайм (Gesenius: eine Erinnerung für seine Freunde) және 1886 жылы Герман Гесениус, Вильгельм Гесениус, ein Erinnerungsblatt an den hundertjährigen Geburtstag am 3 ақпан күні жариялаған еңбектер бар.

Versuch über die maltesische Sprache (1810). Hebräisches Lesebuch (1814). De Pentateuchi Samaritani origine, indole et auctoriate (1815). Geschichte der hebräischen Sprache und Schrift (1815). Hebräisch deutsches Handwörterbuch, 2 vols. (1810–12). English translation by Leo (1825–1828). Hebräisches und chaldäisches Handwörterbuch über das Alte Testament (1815; 18th ed. 2013). After the tenth edition chaldäisches was changed into aramäisches. Various editions of this work have been translated into English by Gibbs (1824, 1827, 1832), Robinson (1836, 1854), and Tregelles (1859). Brown–Driver–Briggs (2nd ed. 1907; corrected impression 1963) is based on Gesenius's work. Hebräische Grammatik (1813, 29th ed. 1929 by Gotthelf Bergsträsser [incomplete]). English translation by Arthur E. Cowley (2nd ed. 1910). Ausführliches grammatisch kritisches Lehrgebäude der hebräischen Sprache mit Vergleichung der verwandten Dialekte (1817). De Samaritanorum theologia ex fontibus ineditis commentatio (1822). Paläographische Studien über Phönizische und Punische Schrift (1835). Scripturae Linguaeque Phoeniciae (1837). Programma. Commentatio de Samaritanorum theologia (1824). Carmina samaritana e Codicibus Londinensibus et Gothanis (1824). Programma. De inscriptione phoenicio graeca in Cyrenaica (1825). Genesis, Hebraice ad optima exemplaria accuratissime expressa (1828). Der Prophet Jesaia, 3 vols. (1820–21, 2nd ed. 1829). Liber Job ad optima exemplaria accuratissime expressus (1829). Thesaurus philologicus criticus linguae Hebraeae et Chaldaeae veteris testamenti, 3 vols. (started in 1829, completed posthumously by Emil Rödiger in 1858). Contains references to talmudic works and Jewish Bible commentators such as Rashi, Abraham ibn Ezra, David Kimhi. Disputatio de inscriptione punico libyca (1835). De Bar Alio et Bar Bahlulo, 2 vols. (1834–39). Über die Himjaritische Sprache und Schrift (1841). Gesenius also contributed extensively to Ersch and Gruber's Encyclopädie, and enriched the German translation of Johann Ludwig Burckhardt's Travels in Syria and the Holy Land with valuable geographical notes. For many years he also edited the Halle Allgemeine Litteraturzeitung. A sketch of his life was published by Rudolf Haym in 1843 (Gesenius: eine Erinnerung für seine Freunde), and another by Hermann Gesenius, Wilhelm Gesenius, ein Erinnerungsblatt an den hundertjährigen Geburtstag am 3. Februar 1886, in 1886.