Кіріспе

Британдық теледидар ойын шоуы (1977–1995, 2009–2010)

«Криптон факторы» – ITV телеарнасында көрсетілген британдық ойын шоуы. Шоу алғаш рет 1977 жылдың 7 қыркүйегінен 1995 жылдың 20 қарашасына дейін өтті, оны Гордон Бернс жүргізді. Ұлыбритания және Ирландиядан келген қатысушылар физикалық төзімділігі мен зия кешірін сынаған кезеңдерде бақ сынасты. Шоудың атауы Суперменнің туған планетасы Криптонға сілтеме жасайды, бұл атау қатысушыларға қойылған міндеттерді орындау үшін керемет "күштерге" ие екенін білдіреді. 1986 жылдан бастап барлық қатысушылардың әрқайсысының сәйкес түсі болды: қызыл, жасыл, сары немесе көк. Ойын барысында жинаған ұпайлары қатысушылардың есебі емес, «Криптон факторы» деп аталды, мысалы: «Криптон факторы 46-ға жеткен жеңімпаз – Бирмингемнен келген техникалық маман Каролина Уайт». 1987 жылғы сериал престижді Premios Ondas – испан теледидарының ойын-сауық саласындағы сыйлығын жеңіп алды. Шоу 2009 және 2010 жылдары екі маусымға қайта жаңғыртылды, оны Бен Шепард ұсынды.

Бастапқы серия

Шоудың алғашқы сериясы Гордон Бернс жүргізген, сәрсенбі күндері көрсетіліп, он бір аптаға созылды. Онда сегіз іріктеу кезеңі, екі жартылай финал және финал болды. Содан кейін екі жыл бойы жұма күндері көрсетілді, ал 1980 жылы дүйсенбі күніне ауысты. 1995 жылғы 18-ші және соңғы сериясына дейін ол дүйсенбі кешкі бағдарламалардың тұрақты бөлігі болды. Алғашқы бірнеше серияда топтар болған жоқ, сегіз іріктеу кезеңі өткізілді, әр кезеңнің жеңімпазы жартылай финалға өтті. Әр жартылай финалдағы ең жақсы екі қатысушы Ұлы финалға жолдама алды. 1981 жылдан 1985 жылға дейін әр серияда он екі іріктеу кезеңі болды. Олардан әр жеңімпаз және төрт үздік қатысушы төрт жартылай финалға өтті, ал олардың жеңімпаздары Ұлы финалда бақ сынасты. 1986 және 1987 жылдары серия төрт топқа (А, В, С және D) бөлінді. Әр топ үш іріктеу кезеңінен тұрды, әр кезеңнің жеңімпазы және топ ішіндегі ең жоғары ұпай жинаған екінші орын алған қатысушы топтық финалға өтті. Әр топтың жеңімпазы финалға жолдама алды. 1988 жылдан 1995 жылға дейін сериалда 13 эпизод болды және тек үш топ (А, В және С) болды. Топтық финалда ең көп ұпай жинаған екінші орын алған қатысушы Ұлы финалға өтті. 2009 және 2010 жылдары әр серияда жеті іріктеу кезеңі болды. Жеңімпаздар, сондай-ақ іріктеу кезеңдерінде ең жоғары орын алған қатысушы екі жартылай финалға қатысты. Олардың жеңімпаздары, сонымен қатар жалпы есеп бойынша ең жақсы екі қатысушы Ұлы финалға өтті. Ұлы финалдың жалпы жеңімпазы қола жүлде алды және дәстүрлі түрде «Жылдың супер адамы» атағын иеленді. 1993 жылға дейін сериалдың ортасында жарнамалық үзіліс болған жоқ, тіпті ол ITV арнасында кешкі сағат 7.00-де көрсетілгеніне қарамастан. Осының себебінен кейінірек серияларда кейбір элементтер (әсіресе, викторинаға берілген уақыт) қысқартылды. 1991 жылғы серияда екі апта қатарынан қатысушылар Тони Хетерингтон мен Пол Эванс өздерінің іріктеу кезеңдеріндегі алғашқы бес раундтың барлығында жеңіске жетіп, 50 ұпай жинады. Сонымен қатар, Хетерингтон 62 ұпай жинап рекорд орнатты. Кейін олар сол топтық финалда кездесті, онда Эванс жеңіп алды, ал Хетерингтон ұпай жинаған екінші орынға ие болды және Ұлы финалда жеңіске жетті. 1995 жылы шоу үлкен өзгерістерге ұшырады, соның ішінде бірге жүргізуші Пенни Смит қосылды. Бұл серияда интеллект раунды алынып тасталды, ал бірінші раунд физикалық қабілеттерді сынаудан тұрды, әр раундтағы ережелер жалпы білімнен басқа күрт өзгерді. Шоудың екінші жартысы «супер раунд» болды, оған 3D лабиринт, кодтарды бұзу және Криптон тауына жарыс кірді, жиналған ұпайлар қатысушыларға сынақтарды жеңуге көмектесетін жабдықтарға айырбасталды. Кейбір көрермендерге өзгерістер ұнаса, басқалары интеллект раундынан бас тартуды ақымақтық белгісі деп санады және форматты күрт өзгерту қателік болды.

Жаңғыру

1995 жылы тоқтатылғаннан бері BBC арнасында қайта жаңғырту туралы әрқашан әңгімелер болды. 2005 жылдың сәуірінде BBC арнасы қайта жаңғыртуға кіріседі деп кеңінен хабарланды. Алайда, бұл хабарламаның көзі BBC Entertainment Group басшысы (және бұрынғы The Krypton Factor продюсері) Уэйн Гарвидің сөздерінің дұрыс түсінілмеуінен туындады. Ол оны келесі "телевизиялық жұлдыз" деп атап, оның "қайта жаңғыруы керек" (бірақ міндетті емес) екенін айтқан. 2008 жылдың 24 қыркүйегінде Broadcast басылымы ITV бірнеше апта ішінде жаңа серияға тапсырыс береді деп күтілгенін хабарлады. Business Brains жобасы аясында The Sage Group компаниясы шоуды қаржыландырды, ал қараша айында Бен Шепард оны жүргізетіні расталды. Бірінші бөлім 2009 жылдың 1 қаңтарында, бейсенбі күні сағат 19:30-да көрсетілді және он апта бойы эфирде болды. Жаңа серия шоудың бастапқы бес раундтық форматына негізделген, әр раунд "толық жаңартылып", "заманауи технологияны" пайдаланады. Алайда, The Guardian газеті раундтарды "жағымсыз дыбыстар мен шатастыратын графикаға" ие деп сипаттады. 2010 жылғы серия Лондонда түсірілді, онда төрт раундтық формат қолданылды, себебі Ақпараттық раунд қайтадан алынып тасталды. Қайта жаңғыртуға сын-ескертулер жағымсыз болды, UKGameshows сайты: "Олар бұл жолы қандай да бір өзгеріс жасап, оны жақсартқанын ойлау қиын" деді. The Guardian ақырында оны "бұрынғы жарыңмен қайта қосылған сияқты (Жаңа жыл қарсаңында мас күйде). Бірақ кейін есіңізге келіп, неге ажырасқаныңызды түсінесіз" деп сипаттады.

Дөңгелектер

Ойын раундтары әдетте 1995 жылғы сериядан басқа, бастапқы серияда төмендегідей ретпен өткізілді. Дегенмен, ертерек серияларда тек бес раунд болды, себебі Response әлі енгізілмеген еді; бұл раунд та 2009 жылғы қайта жаңғыртуда алынып тасталды. Финалдық раундтан басқа барлық раундтарда жеңімпазға 10 ұпай, содан кейін 6 (алғашқы серияларда 8), қалған қатысушыларға 4 және 2 ұпай берілді. Егер тең түсетін жағдай болса, барлық тең ойыншылар жоғарырақ орынға сәйкес ұпай алатын болды – ең нашар жағдайда, егер үш қатысушы ең жоғары ұпаймен тең болса, олардың барлығы 10 ұпай алады, ал төртінші бақытсыз қатысушыға тек 2 ұпай беріледі. Ақыл-ойдың шапшаңдығы мен байқау раундтарында, жылдам жауап берген қатысушы кейде жоғары орынға ие болатын; басқа жағдайларда, тең түсетін сұрақ қолданылды. Сирек жағдайларда, байқау раундында ойыншылар бес бөліктен тұратын сұраққа жауап беретін, мысалы, "Фильмнен бес үздіксіздік қатесін атаңыз", ойыншылар әр дұрыс жауап үшін 2 ұпай алатын. 1986 жылдан 1991 жылға дейін әрбір раунд ерекше K логотипімен ұсынылды, ол раундтың символына айналатын. Осыған ұқсас нұсқа 2009 жылғы қайта жаңғыртуда да қолданылды.

Жеке тұлға (1977)

Бұл кезең тек бірінші серияда ғана өтті, онда ол үшінші болып танылды. Онда қатысушылар оқшауланды, оларға мақұлданылған тақырып бойынша 30 секундтық сценарий жазу тапсырылды, мысалы, саяхаттық буклет, шағым хат сияқты, оны орындауға бір ғана мүмкіндік болды. Орындаулар түсірілді, ал Ұлыбританияның жиырма қаласы мен кентіндегі сарапшылар тобы ең жақсы орындауды анықтады.

Ақыл-ойдың жеңілдігі (19781995, 20092010)

Бірінші рет екінші серияда ойналған, бұл көбінесе есте сақтау сынағы түрінде болды (дегенмен, басқа нұсқалары уақыт және күндік айырмашылықтарды есептеуді немесе сандар тізбегін қосуды және сол қосындыға қосылғанда алдын ала белгіленген жауапты беретін санды табуды талап етуі мүмкін еді). Байқаушылар көбінесе бір тізбекті жаттап алып, содан кейін күрделілігі арта түсетін сұрақтарға жауап беруі керек болды. Мысалы, егер жатталатын тізбек түсті блоктардан тұрса, сұрақтар "солдан үшінші блок қандай түсті?" дегеннен басталып, "жасыл блоктан оңға қарайғы блоктан солға қарайғы блок қандай түсті?" сияқты сұрақтарға дейін жететін. Есте сақтаудың басқа түрлерінде қатысушылар сөз тіркесін немесе мақалды жаттап алып, оған қатысты бірнеше сұраққа жауап беруі керек болды (мысалы, "төртінші сөздің бесінші әрпі қандай?" немесе "соңғы сөзді керісінше айтыңыз"). Бастапқыда раунд "нокаут" форматында өтті, онда қатысушыларға күрделене түсетін сұрақтар қойылып, дұрыс жауап бермеген жағдайда шығарылып тасталатын. Егер бір турда екі немесе одан көп ойыншы шығарылса, теңдіктер дұрыс жауап берген сұрақтар саны бойынша шешілетін. Кейін қатысушыларға Чарльз Фостер оқыған мәлімдемемен бірге 9 сурет көрсетілді, олар 4 суреттің дұрыс екенін таңдауы керек болды; әр дұрыс таңдалған сурет үшін 2 ұпай беріліп, барлығы үшін ең көп дегенде 10 ұпай жинауға болады. Жартылай финалда және финалда бұл екі тізбекті кезекпен көрсету және әр тізбек бойынша әр ойыншыға 3 ұпайлық сұрақ қоюға ауысты. Содан кейін үшінші тізбек барлық ойыншыларға бірден көрсетілді, ал барлық ойыншыларға қол жетімді төрт ұпайлық бір сұрақ қойылды. Егер ойыншы дұрыс емес жауап берсе, ол айыпталмайды, ал кез келген басқа ойыншы жауап бере алады. 1987 жылға дейін Ақыл-ой жылдамдығы раунды "нокаут" форматында (теңдіктерді шешусіз) және 45 немесе 50 секундтық "жылдамдық сынағы" арасында ауысып отырды, онда әр ойыншы уақыт біткенге дейін мүмкіндігінше көп дұрыс жауап беруге тырысып, кез келген жауаптан бас тарта алатын. Дұрыс жауап бермеген жағдайда ғана оларға хабар берілетін, мүмкін, болжамдар жасаудан аулақ болу үшін. 1988 жылдан бастап Ақыл-ой жылдамдығы раунды толығымен 40 секундтық жылдамдық сынағынан тұратын, ал 1991 жылдан 1993 жылға дейін теңдіктер әр ойыншының ұпай жинауға кеткен уақытына қарай шешілетін. 1995 жылғы серияда ойыншыларға төрт сурет (мысалы, сандар, әріптер немесе күндер) көрсетілді, олардың бәріне бір немесе екі сурет туралы мәлімдеме оқылды, ал қатысушылар экрандағы дұрыс сурет(тер)ін таңдауы керек болды. Бірінші болып жауап беру қиындығын арттыру үшін мониторлар айналмалы тұғырға орналастырылды. Бұл раунд екі минутқа созылды, суреттер сегіз сұрақ сайын ауысып отырды. Тек бірінші дұрыс жауап берген ойыншы ғана сол жауап үшін ұпай жинады, ал жауап беру уақыты теңдіктерді шешу үшін пайдаланылды. Бұл раундта барлық қатысушылар басқа қатысушылардың жауаптарын естуіне жол бермеу үшін құлаққаптар тақты. Алайда, 1991 жылғы серияда әр қатысушы аудиторияның алдында өз сынағын орындап, содан кейін өз орындарына отырды; құлаққаптар қолданылмады. Раунд соңында барлық 4 қатысушы орындарында отыратын. 2009 жылғы жаңаруда Ақыл-ой жылдамдығы раунды 1988 жылғы форматты ұстанды, тек бірінші орын үшін теңдік болған жағдайда ғана теңдіктерді шешу ережелері қолданылды. Қатысушылар бұл раундты "Куб" деп аталатын оқшаулау кабинасында жеке-жеке аяқтады, сонымен қатар олардың жүрек соғуы да сынақ кезінде өлшенді. Әр қатысушыға берілген уақыт 2010 жылғы нұсқасында 40 секундтан 45 секундқа дейін ұзартылды, ал 1991 жылғы теңдіктерді шешу ережесі қайтадан қолданылды.

Жауап (1986-1995)

Жаңа продюсер Джефф Мур 1986 және 1987 жылдардағы сериялар үшін «Жауап» раундын енгізді. 1987 жылы бастапқы турда «Жауап» рауны екі еселенген велосипедтерді пайдаланып жарысу және кездейсоқ түрлі түсті блоктарды көрсететін бейне қабырғасынан тұрды; қатысушылар кез келген түстің ең көп саны көрсетілген төрт түсті түймелердің бірін басу керек еді. Бұл сынақ теңгерім арқалығында жүрумен алмастырылды, онда қатысушылар екі жағына түсті ағаш блоктарын орналастырып, бір жақтан екінші жағына қарай иіліп жүруге тиіс болды (бұл Флейшманның икемділік сынақтары деп аталды). Содан кейін олар Миннесота қол шеберлігі сынағына байланысты теңгерім арқалығынан өтуі керек, онда пішін алып, оны сәйкес орынға орналастыру қажет еді. Соңғы теңгерімнен кейін жарысты аяқтау үшін олар өздерінің кілемшелеріне секіріп түсті. 1986 жылғы серияда қатысушылар жұптармен жарысып, алдымен Миннесота қол шеберлігі сынағын (әр түрлі түсті цилиндрлерді бір жағынан екінші жағына жылжыту), содан кейін Флейшманның икемділік сынағын және соңғы сынақты орындады. Бұл сынақ экранда түс пайда болған сайын тиісті түймеге басудан тұрды (бұл жағдайда бір уақытта бір түс ғана). 1986 және 1987 жылдардағы топтық және ірі финалдарда әр ойыншы ұшу тренажерінде кезекпен жаттығу жасап, нақты ұшқыш-инструктор бағалап отырды. 1988 жылдан бастап «Жауап» рауны ұшу тренажерлеріндегі сынақтардан ғана тұрды. 1988 жылы қатысушылар іріктеу турларында BAe 146 ұшағын, топтық финалда Harrier ұшағын, ал ірі финалда Sea King тікұшағын әуе кемесіне қондыру керек болды (бұл кадрлар Корнуоллдағы Хелстон қаласындағы Калдроз теңіз базасында түсірілді). 1989 жылы іріктеу турларында үш түрлі тренажер қолданылды. Әр топтың бірінші турларында қатысушылар Concorde ұшағын, екінші турларында Red Arrow ұшағын, ал үшінші турларында Boeing 737 ұшағын қондыру керек болды. Топтық финалда қатысушылар Sea King тікұшағын әуе кемесіне қондыруға тиіс болды. 1989 жылғы серияның ірі финалында қатысушылар Калифорниядағы ғарыш шаттлының тренажерін пайдаланды. 1990 жылы қатысушылар іріктеу турларында Concorde ұшағын, топтық финалда Sea King тікұшағын әуе кемесіне қондырды, ал ірі финалда Sea King тікұшағында қайтадан болды, бірақ бұл жолы олар құтқару миссиясында тренажерді пайдаланды. Олар мұнай платформасынан (жарақат алған жолаушыны алып барады) ұшып, мұнай платформасынан әуе кемесіне қонуға тиіс болды. 1991 жылдан 1993 жылға дейін іріктеу турлары мен топтық финалдар бірдей болды; Boeing 737 іріктеу турларында, ал Sea King топтық финалда қолданылды. 1991 жылғы ірі финалда қатысушылар Hercules ұшағымен жанармай құю миссиясында Nimrod тренажерін пайдаланды. 1992 және 1993 жылдардағы ірі финалдарда қатысушылар нақты ұшақты қондыруға тиіс болды. 1995 жылы барлық сынақтар Red Arrows ұшу тренажерін қамтыды, ал тренажер әр ойыншыны автоматты түрде бағалады, ұшу уақытының ұзақтығына байланысты ұпайлар есептелді, немесе ұшақ апатқа ұшырағанға дейін немесе басқа ұшақтан ұзақ уақыт байланыс үзілгенге дейін. 2009 жылы қайта жаңғырған бағдарламада бұл раунд болған жоқ.

Байқау (1977-1995, 2009-2010 жылдар)

Бұл турда көбінесе сол жылы шыққан көркем фильмнен немесе теледидар бағдарламасынан монтаждалған үзіндімен бірге, арнайы жасалған видеоклипті тамашалау қажет болды. Алғашқы серияларда әр қатысушыға клип бойынша үш екі ұпайлық сұрақ қойылды (біріншісі – «немесе» сұрақ, екіншісі – визуалды, ал үшіншісі – диалогқа қатысты), содан кейін оларға ұқсас тоғыз актер көрсетілді, олардың біреуі клипте ойнаған. Дұрыс актерді таныған әр ойыншы төрт ұпай алды. Кейін бұл ереже өзгертілді, әр қатысушыға кезекпен екі екі ұпайлық сұрақ қойылды, содан кейін барлық ойыншыларға ашық төрт бір ұпайлық сұрақ қойылды, жаңлыс жауап үшін айыппұл салынбады, ал актерлерді тану турында екі ұпай берілді. 1986 жылдан 1988 жылға дейін қатысушыларға клип екі рет көрсетіліп, екі ұқсас клиптегі бес айырмашылықты табу сұралды (1988 жылы – алты айырмашылық), ал 1986 және 1987 жылдары әр ойыншы дұрыс табылған әр айырмашылық үшін екі ұпай алды. 1988 жылғы серияға түсірілген көптеген эпизодтарды Эндрю О'Коннор жазып, өзі ойнады. 1989 және 1990 жылдардағы серияларда қатысушылар бір клиптегі алты қасақана сабақтастық қателерді (1990 жылғы серияда – бес) анықтауға шақырылды. Стив Куган өзінің теледидардағы алғашқы рөлдерінің бірінде 1989 жылғы сериядағы көптеген эпизодтарда ойнады. 1991 жылдан 1993 жылға дейін қатысушылар клипке қатысты алты көп таңдаулы сұраққа жауап берді (1993 жылғы серияда – бес), мысалы: «Ол бөлмеге кіргенде не деді?» немесе «Үстелде не тұрды?»), ал дұрыс жауап беруге кеткен уақыт теңдікті бұзу үшін пайдаланылды. Кейде шоу үшін арнайы түсірілген түпнұсқалық сериалдар қолданылды, мысалы, 1990 жылғы «Сэм Смит: Жеке детектив» (Гвинет Стронгтың қатысуымен), онда әйел детектив өте қиын істерді тергеді (онда көбінесе оның жас және тоқшаң немере інісі Уоллес болды). Сол кездегі «Сэм Смит» оқиғаларының кейбір қонақтарына Дерек Гриффитс, Мэтью Келли және Кит Чегвин кірді, олардың барлығы сериалдың соңғы бөлімінде пайда болды. 1991 жылғы серияда «Дон Дей қайда?» атты сага көрсетілді. Тони Робинсон мен Мишель Коллинз ойнаған фильмде банк менеджерінің тыныш өмірі банк тонауына қатысқаннан кейін күрт өзгереді. 1992 жылы Тони Слэттери ойнаған «Dead Ringer» триллері түсірілді, ол амнезиядан зардап шеккен адамның өзін кім екенін анықтау әрекеті және Роджер Ллойд Пэк ойнаған Престон есімді жалдамалы кісінің қудалауы туралы. 1993 жылы бұл турда Рой Барраклоу мен Аннабель Джайлс жеке тергеушілік полиция оқиғаларының жинағында ойнады, Барраклоу зейнеткерлікке шыққан полиция детективінің рөлін ойнады. 1995 жылы тест үшін Борнмут университетінің Медиа өндірісі факультеті тапсырыс берген қысқа компьютерлік анимациялық үзінділер пайдаланылды және тек бес сұрақ қойылды. «Ақыл-ойдың жылдамдығы» турындағыдай, жауаптар сенсорлық экрандар арқылы берілді және айналмалы дискіге орналастырылды, ал Пенни дискінің айналасында жүріп сұрақтар қойды. 2009 жылғы жаңаруда әр қатысушыға жеке сұрақ қойылды, содан кейін қоңырау бойынша тағы төрт сұрақ қойылды. Егер ойыншы дұрыс жауап бермесе, тағы бір ойыншы жауап бере алады, бірақ жаңлыс жауап үшін айыппұл салынбайды. Ойыншылар дұрыс жауаптардың саны бойынша бағаланады, егер екі немесе одан көп ойыншы тең болса, олардың әрқайсысы бірдей ұпай алады. Бұл ең көп дұрыс жауап берген ойыншылардың тең болу жағдайында ғана қолданылады. Бұл жағдайда теңдікті бұзу үшін қосымша сұрақ қойылады. 2010 жылғы нұсқада әр ойыншыға кезекпен екі сұрақ қойылады, ал қатысушылар дұрыс жауап үшін екі ұпай алады; алайда, «Жалпы білім» сияқты, жаңлыс жауап үшін бір ұпай шегеріледі, ал келесі ойыншы жауап беруге мүмкіндік алады. Осы турдағы ұпайлар әр ойыншының рейтингісін анықтау үшін қолданылады.

Физикалық қабілеттілік (19771995, 20092010)

Бастапқы серияда бұл алдын ала жазылған бөлімге қатысушылар Бьюридегі Холкомб Мурдағы армиялық шабуыл жолын аяқтауға жарысатын. Бұл кезеңде әдетте 20 кедергі болды, оның ішінде тік және көлденең жүк желілері, арқанмен секірулер, суға секірулер, Бирма арқан көпірлері және суға сырғанау кіретін. Гордон Бернс кейбір эпизодтарда қатысушылардың физикалық дайындық кезеңінде шабуыл жолына бес аптаға дейін дайындалғанын айтты. Бірінші серияда шабуыл жолы жеңіл атлетика жолы сияқты жасалған, барлық қатысушылар жас және жыныс айырмашылығына байланысты әртүрлі бастапқы нүктелерден бір уақытта старт алды. Екінші серияда көбірек танымал шабуыл жолы болды, бірақ 1980 жылдардың басына дейін әуедегі сырғанау болған жоқ; оның орнына қатысушылар биік платформадан төмендегі матрасқа секіріп, жолды аяқтады. Осы кезеңде әйел қатысушыларға ерлерге қарағанда артықшылық берілді, ал алғашқы серияларда қатысушыларға шабуыл жолына қадамдық старт берілді; армиялық қызметкерлермен жаттығудан кейін ең нашар физикалық дайындыққа ие қатысушы бірінші болып старт алды. Физикалық дайындық критерийлері қатысушының жасы мен жынысына байланысты қарапайым формуламен белгіленді. 1980 жылы бұл жас айырмашылығына жылына екі секунд және әйелдерге 40 секундтық қосымша уақытты білдірді. 1980 жылғы жартылай финалда ең жас қатысушы Тед Стоктон (25 жастағы такси жүргізушісі) жалғыз әйел жартылай финалистен 33 жаста, 56 секунд кейін старт алды. Жасқа байланысты есептеу 1988 жылы жойылды. 1995 жылы физикалық дайындық кезеңі шоудың басына, бірінші кезең ретінде көшірілді, және барлық қатысушылар бір уақытта старт алып, жас және жынысқа байланысты жеке "белгілі уақыттан" қанша алға шыққандарына қарай реттелді. 1990 жылғы серияда жолдағы металл кедергілердің көпшілігі ағаштан жасалған нұсқалармен ауыстырылды, соның ішінде қатысушылар төмен түсуге тиіс болған ағаштан жасалған S-тәрізді конструкция болды. 1978 жылғы серияның бірінші эпизодында бір әйел қатысушы (Дайан Линдсей) жолдың соңындағы биік секіруге дайындалған кезде қолына жарақат алды, бірақ кейін де жүгіріп, жолды аяқтады және жаттығу кезінде қолын сындырғаны анықталды. 1989 жылы тағы бір әйел қатысушы (Джудит Стаффорд) кедергілердің біріне (жолдың соңына жақын) дұрыс түспегеннен буын сындырды, бірақ қалған жолды аяқтап, үшінші орынды иеленді. Тағы бір әйел қатысушы (1987 жылы) тар, жоғары қарай бағытталған туннельден шыққанда тізе буынының жарылуына қарамастан, жолды аяқтады. (1982 жылы бір ер адам осы кедергіде маңдайын кесіп алды.) 1991 жылы A-тәрізді желінің үстінен құлаған ер адам (Пол Эванс) құлаудан болған шокқа қарамастан, жолды аяқтауға ғана емес, кезеңді жеңуге де қол жеткізді. 1992 жылы тағы бір ер адам (Джеки Харт) суға аяғын салмастан әуедегі сырғанаудан түсіп, қауіпсіздік ережелерін бұзды. 1993 жылы тағы бір ер адам (Джон Джонсон) жолдың соңына жақын Бирма арқан көпірінен құлап түсті, бірақ бақытымызға орай, төмендегі желіге түсіп, екінші орынды иеленді. Кем дегенде кейбір серияларда (1986-88 жылдары) шабуыл жолындағы ең жылдам ер адам мен ең жылдам әйелге арнайы кубок берілді. Жеңімпаздар: Барбара Мюррей мен Стюарт Уортингтон (1986), Мариан Чантер мен Тед Даскьевич (1987), Элизабет Хейвард және Алан Робби (1988). 2009 жылғы жаңаруда жаңа шабуыл жолы пайдаланылды, онда бір уақытта тек екі қатысушыға орын болды. Әр қатысушының жолды аяқтауға кеткен уақыты жазылды және шоудың негізгі бөлігі түсірілген кезде жарияланды. Әйелдердің уақытынан 45 секунд кемітілді. 2010 жылғы нұсқада шабуыл жолы қайтадан өзгертілді, және төрт қатысушы да бір уақытта жарысты.

Ақпараттық қызмет (1977-1993, 2009 жж.)

Бұл кезеңнің негізі – тік төртбұрышты торды толтыру немесе үлкен пішін жасау үшін пішіндерді жинау қажет болған екі немесе үш өлшемді жұмбақ болды. Манчестер университетінің Математика мектебінің докторы Джерри Уикхэм мұндай жұмбақтың көп бөлігін жасады. Жарыс жүргізуші Гордон Бернс көрермендерге қатысушылардың прогресі туралы түсіндіріп, жұмбақты шешудің жолдары туралы кеңес берді. Қатысушылар толыққанды жұмбақтың қалай болу керектігін алдын ала көруі керек. Бірінші серияда бұл кезең бірінші болып өтті, ал тесттер әртүрлі болды, көбінесе кейіннен Ақыл-ой белсенділігі тесттері болып табылатын формада ұсынылды. Егер қатысушы жарақат алса және осы кезеңге қатыса алмаса (1978 жылғы серияның бірінші эпизодында Диана Линдсейге болғандай), оның нұсқауларымен тапсырманы орындау үшін көмекші шақырылуы мүмкін. Бірақ көмекші кері жауап бермеуі немесе тапсырмаға араласпауы керек. Кейбір интеллект тесттерін шешуге сағаттар кеткені айтылады, ал бағдарламада олардың өнертабысынан ерекше үзінділер көрсетілді. Бір қатысушы жұмбақтың қиындығына көз жасынан жылады. 1990 жылы Гордон Бернс қатысушыларға жылдар бойы кейбір тесттерді орындауға 15 немесе 20 минут кеткенін, бірақ 1980 жылғы серияның бір бағдарламасында, бәсекелестердің үстелдері осы кезең үшін тым жақын орналастырылған кезде, екі бәсекелес бір-бірінің үстелінен бөліктерді алып қойып, жұмбақты аяқтау мүмкін болмай қалғанын айтты. Олар мәселені түсінгенше, шамамен бір сағат бойы аяқтауға тырысты. Бұл кезең 1995 жылғы сериядан алынып тасталды. Алғашқы серияларда, сондай-ақ 2009 жылғы жаңаруда, аяқтау үшін уақыт шегі қойылды, және уақыт біткеннен кейін, әлі де аяқтау қажет болған қатысушылар жұмбақ бойынша жасаған прогресіне сәйкес реттелді. Бұл кезең 2010 жылғы серияда (қайта) алынып тасталды.

Жалпы білім (19771995, 20092010)

Жылға байланысты уақыт шектелуімен жылдам сұрақтар раунды, әр сұраққа бір ғана ойыншы жауап бере алатын. Бұл соңғы раундтың көп бөлігінде қараңғыда өткізілді, төрт қатысушының силуеттері бүйірден жарықтандырылды – қатысушы жауап берген кезде, қалған үш ойыншының жарығы сөндірілетін. Бұл раундтың ерекшелігі – әр сұраққа жауап берілгеннен кейін, келесі сұраққа бұрынғы сұраққа берілген жауап, соңғы жауаптан алынған сөз немесе оған ұқсас дыбыстайтын сөз енгізілетін. Алғашқыда, ойыншыларға уақыт болғанша көп сұрақ қойылды, дұрыс жауап үшін екі ұпай қосылып, дұрыс емес жауап немесе жауап болмаған жағдайда екі ұпай шегерілетін (+/ 1 бірінші серияда). Кейін раунд екі кезеңге бөлінді: бірінші кезеңде қатысушылар үш жалпы білім сұрағына жауап берді, әрқайсысы бірдей санаттан, әр дұрыс жауап үшін 2 ұпайдан, содан кейін 2-кезеңге көшілді, ол жылдам сұрақтар раунды болды, ол 90 секундқа созылды, әр сұраққа +/ 1 ұпай берілді. 1986 жылдан бастап раунд тек жылдам сұрақтар раундынан тұрды. 1987 жылға дейін раунд 100 секундқа созылды, әр сұраққа +/ 1 ұпай берілді. 1988 жылы ұпайлар +/ 2 ұпайға өзгертілді, ал уақыт 90 секундқа қысқартылды (1989 жылы 100 секунд, ал 1993 және 1995 жылдары 75 секунд). 2009 жылы раунд 70 секундқа созылды, дұрыс жауап екі ұпайға бағаланды, ал дұрыс емес жауап бір ұпайды кемітті. 2010 жылғы серияда уақыт 70 секундтан 90 секундқа дейін ұзартылды. Криптон факторы ең жоғары ойыншы ойынды жеңді, ал егер тең түссе, тең түскен ойыншыларға теңдік бұзылғанша қосымша сұрақтар қойылды.

Супер-раунд (1995)

1995 жылы ойын "Супер раунд" арқылы шешілді, ол бұрынғы раундтардың барлық мүмкіндіктерін қамтыды. Раундтың басында ойыншыларға әрқайсысында әріп немесе сан жазылған бес түрлі түсті шеңбер көрсетілді, және олар 50 фут биіктіктен парашютпен секірмес бұрын осы ретті жаттап алуы керек еді. Содан кейін олар үш өлшемді лабиринтке, Криптикалық сақиналарға кірді, ол бір-бірімен байланысқан, нөмірленген және әріптелген сақиналардан тұрды. Ретті дұрыс түсініп, орындау (шеңберлерді сағат тілі бойынша, өз түсінен бастап) әр ойыншыны дұрыс шығу жолына жеткізеді. Әрбір шығу жолы әріппен белгіленген, оны ойыншылар жарыстың келесі бөлігіне, Лазерлік матрицаға бара жатқанда жаттап алады. Бұрын ойыншылар компьютерге өзінің шығу жолына сәйкес келетін әріпті басып, жүйеге кіруі керек еді. Содан кейін әр ойыншы ортақ белгісі бар төрт сөзді теруі керек болды. Бірақ, әр перне кодқа сәйкес басқа әріпті көрсетеді (мысалы, әр перне алдыңғы әріпті береді). Кодты бұзып, төрт сөзді теріп бітіргеннен кейін, ойыншылар лазерлік сәулелерден тұратын дәлізден өтуі керек еді, әр сәулені бұзу жеті секундтік айыпқа әкеледі. Одан кейін ойыншылар Айналмалы жауапқа кірді, айналатын цилиндрге, онда әрқайсысы өз түсіне сәйкес алты таяқты жинауы керек еді; алайда, әр таяқты тек оның жанындағы шам жанғанда ғана алуға болады, ал шамдар белгілі бір ретпен жанды. Барлық алты таяқ алынып, ойыншының тұғырына қойылғаннан кейін, әр ойыншы Криптон тауына жүгіріп баруы керек еді, онда олар алдымен төрт бөліктен тұратын баспалдақ құрастыруы керек еді, одан кейін Криптон тауына тік өрмелеуі керек еді, жарысты оның үстінен өз түсіне сәйкес келетін "К" әрпін ұстап аяқтады. Ойыншылар бір уақытта және бір жерде старт алды, ал алғашқы бес раундтан алған ұпайларын Рингтердегі бағытталған көрсеткіштер, компьютердегі аяқталған сөздер (C тобының 2-ші кезеңінде Лазерлік матрица арқылы оңай жол), Айналмалы жауаптан алынған таяқтар немесе жиналған баспалдақ бөліктері сияқты артықшылықтарды сатып алу үшін пайдаланды. Әр артықшылықтың құны кезеңдерге, топтық финалдарға және финалға байланысты өзгерді. Супер раундты жеңген ойыншы ойынды жеңді, ал аяқталу уақыты жолдаманы кімге беру керектігін анықтады. Супер раундта алдауға қатысты бірнеше оқиға болды; B тобында екі қатысушы (екеуі де сары киімде) Супер раунд ережелерін бұзғаны үшін дисквалификацияланды. 1-ші кезеңде Саймон Эванс Лазерлік матрица компьютерінен төрт сөзді де аяқтады деп қате ойлағандықтан дисквалификацияланды (үшінші сөзде "h" орнына "j" теріп жіберді; Пенни оған Криптон тауының үстінде дисквалификацияланғаны туралы хабарлады), ал келесі аптада 2-ші кезеңде Элисон Райли, оның жанындағы шамдар жанбай тұрғанда, Айналмалы жауаптан таяқтарды күшпен суырып алғаны үшін дисквалификацияланды. Эванстың айырмасында, ол баспалдаққа көтерілгеннен кейін және оның заңсыз әрекетінің қайталануы көрсетілгеннен кейін, раундтың қалған бөлігінен шығарылды. Олардың әрекеттерінің нәтижесінде Саймон Эванс пен Элисон Райли Криптон фактор тарихында дисквалификацияланған жалғыз қатысушылар болды.

Жас криптон

"Жас Криптон" атты балаларға арналған сериал Росс Кинг жүргізуімен шығарылды. Сериал ересектер нұсқасымен ұқсас құрылымға негізделген, бірақ физикалық қабілеттерді сынау раундының орнына оңайрақ есептеу тапсырмалары мен қысқа кедергілер жолы (сол кезде Granada Group-қа тиесілі болған, Ноттингемге жақын "The American Adventure Theme Park" атты ойын-сауық паркінде орналасқан) болды. 1988 жылғы серияда бес раундтан тұрды (Ақыл-ой, Жылдамдық, Көзге байқау, Физикалық қабілет және Жалпы білім, ал топтық және бас финалда Жылдамдық орнына Ақыл-ой), бұл тұрақты серияның турнир форматын сақтады. 1989 жылғы серияда бар болғаны 8 бөлім болды, олар бес іріктеу кезеңі, екі жартылай финал және бас финалдан құралды. Бес іріктеу кезеңінің жеңімпаздары және үш үздік ойыншы жартылай финалға өтті, олардың жеңімпаздары екі матчтың ең үздік екі ойыншысымен бірге бас финалға жолдама алды. Екі сериянің соңында Гордон Бернс жеңімпазға кубок тапсырды. Сонымен қатар, 1988 жылғы бас финалда Росс Кинг ең жылдам кедергілер жолын аяқтаған Филип Вествикке арнайы кубок сыйлады.

Арнайы эпизодтар

«Криптон фактор» бірнеше «Чемпиондар чемпионы» эпизодтарына ие болды; алғашқы нұсқасы 1980 жылдың 22 желтоқсанында көрсетілді, онда алғашқы төрт маусымның жеңімпаздары бақ сынасты, жеңіске Филип Брэдли (1980) ие болды, ал Иан Ботам кубокты табыс етті. Осыдан кейін 1985 жылдың 22 шілдесінде тағы бір «Чемпиондар чемпионы» эпизоды өтті, онда алдыңғы төрт жылдың жеңімпаздары: Джон МакАллистер (1981), Джон Уэбли (1982), Крис Топхэм (1983) және Пол Смит (1984) қатысты, МакАллистер ойынды және кубокты жеңіп алды. Келесі «Чемпиондар чемпионы» эпизоды 1989 жылдың 27 наурызында көрсетілді, онда төрт жұлдызды қатысушы бақ сынасты: Мариан Чантер мен Элисон Хит (1987), Дэвид Ли (1988) және Эндрю Гиллам (1985). Элисон Хит осы матчта жеңіске жетті. 1988 жылдың 28 наурызында Австралияның екі жүз жылдығына арналған арнайы халықаралық бағдарлама Ұлыбритания, Австралия және Жаңа Зеландияда көрсетілді. Ұлыбританияда түсірілген және Гордон Бернс ұсынған эпизодта Ұлыбританияның «Криптон фактор» жарысының 1987 жылғы ірі финалының жеңімпазы және күміс жүлдегері Мариан Чантер мен Элисон Хит, сондай-ақ Австралия мен Жаңа Зеландияның «Криптон фактор» жарысының 1987 жылғы финалының жеңімпазы және күміс жүлдегері Джон Каргилл мен Кристофер Коннолли қатысты. Элисон Хит халықаралық титулды жеңіп алды, ал Фатима Уитбред кубокты табыс етті.

Тақырыптық күй

Бағдарламаның төрт негізгі әуені "The Krypton Factor" телесериалының бастапқы кезеңінде қолданылған. Алғашқы екі тақырыптық әуенді (біріншісі 1977 жылдан 1982 жылға дейін, екіншісі 1983 жылдан 1985 жылға дейін) Майк Моран жазған. "Art of Noise" тобы 1986 жылдан 1993 жылға дейін бағдарламаның ең танымал әуенін орындады. Оны топ мүшелері Энн Дадли және Дж. Дж. Ечалик жазды. Бұл тақырыптық әуеннің нақты нұсқасы кейбір эпизодтарда немесе сериалдарда өзгеше болды. Мысалы, кейбір эпизодтарда немесе сериалдардағы музыкадағы барабан соққылары мен синтезатордың мелодиясы көбірек естілді, бірақ көбінесе ол өзгеріссіз қалды. Қателікпен "Beat Box" деп аталатын, "Who's Afraid of the Art of Noise?" дебюттік альбомында пайда болған бұл трек, шын мәнінде, түпнұсқа композиция және 1987 жылы "Crusoe" деп қайта өңделді. "Art of Noise" әуенінің 1986 жылы алғаш рет ойналған нұсқасы 2010 жылы "Influence" жинақ альбомында жарық көрді. "Demon Wheelers" компаниясы "The Krypton Factor" телесериалының кезеңдеріне негізделген және үрмелі кедергілерден өту жолы бар команда құру шарасын жасады. Сондай-ақ, "Криптон факторы" тақырыбында бірнеше кітап жарық көрді.

Басқа нұсқалар

Кейіннен "Криптон факторы" АҚШ-қа экспортталды. "Криптон факторының" екі қысқа мерзімді АҚШ нұсқасы эфирге шықты. 1981 жылы Дик Кларк ABC телеарнасында 5 апталық жазғы сериалды жүргізді. 1990 жылы Уилли Аймс балаларға арналған синдикаттық нұсқасын жүргізді. 2000 жылы Пэт О'Брайен жүргізген және Fox TV өндірген нұсқасы көпшілікке ешқашан көрсетілмеді. 2015 жылы Syfy арнасы үшін өндірістегі тағы бір нұсқа да жұртшылыққа ешқашан көрсетілмеді. Жаңа Зеландияда "Криптон факторы" 1987 жылдан 1991 жылға дейін TVNZ және TV2 арналарында көрсетілді, оны тәжірибелі жүргізуші Дугал Стивенсон алып барды. Жаңа Зеландия нұсқасында "Жауап беру" кезеңі болған жоқ, ал "Байқау" сынағында пайдаланылған бейнеклиптер Ұлыбритания нұсқасынан алынған. "Физикалық қабілет" сынағы Крайстчерчтің оңтүстігіндегі Бернхам әскери лагерінде өтті. 1987 жылғы бірінші маусымда Австралия және Жаңа Зеландия сайыскерлері арасындағы сынақ өтті, барлық сериялар Жаңа Зеландияда түсірілді және сол кезде Австралиядағы ABC телеарнасында көрсетілді. 1987 жылғы серияның жеңімпаздары Ұлыбританиядағы 1987 жылғы серияның жеңімпаздарымен жарысты. "Криптон факторының" қайта көрсетілімдері TVNZ 6 арнасында көрсетілді. 1991 жылы Jörg Draeger ұсынған "Криптон факторының" неміс нұсқасы – Krypton Faktor көрсетілді, онда Sat.1 арнасында 13 эпизод көрсетілді, содан кейін бағдарлама тоқтатылды.

Танымал мәдениетте

Сериал BBC1 телеарнасының «Армстронг және Миллер шоуында» «Критикалық фактор» деп қараңғы комедиялық стильде пародияланды. Мұнда әр кезеңде соңғы орын алған қатысушы қара киім киген екі адаммен жасырын түрде өлтіріледі. Сонымен қатар, үш еркек қатысушының барлығы «консультант-инженерлер» болып табылады, бұл нақты шоудағы қатысушылардың көпшілігі «ақ жағалы» орта тапқа жататындығын көрсетеді, ал жеңімпаз Сьюзан Смолл «үй шаруасындағы әйел» деп аталды. «Біраз Фрай мен Лори» сериалының 2-ші маусымындағы 1990 жылғы эпизодта аты-жөні белгісіз ұйымның өкілі (Стивен Фрай) кең ауқымды тәжірибесі бар, құлқы табиғаты бар адаммен (Хью Лори) жер асты паркингте құпия кездесу өткізеді. Ұйымның «орындалуы мүмкін емес» деп санайтын міндеті – бұл адамның «Криптон факторының» бір бөлімін толығымен көруі, ұйым өкілінің сөзіне сүйенсек, мұндай нәрсе бұрын ешқашан орындалмаған. 2009 жылғы қайта жаңғыру тоқтатылғаннан кейін де (қаржыландырудың жетіспеуіне байланысты) «Криптон факторына» көптеген сілтемелер жасалды, әсіресе «Жаңа блокбастерлер» ойын-шоуында (Саймон Майо жүргізді) жүлде ретінде. Қызығы, сол жылы Лондон 2012 Олимпиадасының логотипіндегі «1» және «2» сандары шоуға сілтеме жасады, себебі жанкүйерлер оның 1980-жылдардың басындағы алғашқы «Криптон факторының» «К» әрпіне ұқсас екенін атап өтті. ITV-нің «It'll Be Alright on the Night» сериалынан алынған өшірілген эпизод көптеген жинақтарға енді; онда Бен Шепард төртінші орын емес, «екінші орын үшін екі ұпай» деген сөздерін айтқаннан кейін тілін шағып алады. Бұл кейіннен Шепард та жүргізген «Tipping Point» ойын-шоуында сұрақ ретінде қолданылды. Сериал ITV-нің «Come On Down: The Game Show Story» деректі фильмінде де айтылды, қазіргі «Криптон факторының» жүргізушісі Бен Шепард және бұрынғы жүргізуші Гордон Бернс екеуі де ITV-нің бағдарламаны тоқтатуы қателік болғанын айтты.

Арнайы тағамдар

Күні Тақырыбы
29 желтоқсан 1978 Рождестволық арнайы
22 желтоқсан 1980 Чемпиондар чемпионы
29 желтоқсан 1980 Әлем чемпиондары арнайы
22 желтоқсан 1981 Танымалдар арнайы
30 желтоқсан 1981 Халықаралық арнайы (Ұлыбритания АҚШ-қа қарсы)
30 желтоқсан 1982 Танымалдар арнайы
3 қаңтар 1983 Халықаралық арнайы
12 желтоқсан 1983 Халықаралық арнайы
19 желтоқсан 1983 Ұлыбританиялықтар арнайы
27 желтоқсан 1984 Олимпиадалық арнайы
31 желтоқсан 1984 Халықаралық арнайы
22 шілде 1985 Чемпиондар чемпионы
26 желтоқсан 1985 Танымалдар арнайы
28 наурыз 1988 Халықаралық арнайы (Ұлыбритания Австралазияға қарсы)
2 мамыр 1988 Танымалдар сынағы
19 қыркүйек 1988 Олимпиадалық арнайы (1-бөлім)
26 қыркүйек 1988 Олимпиадалық арнайы (2-бөлім)
2 қаңтар 1989 Танымалдар сынағы
27 наурыз 1989 Чемпиондар чемпионы
1 қаңтар 1990 Танымалдар арнайы
16 сәуір 1990 Танымалдар арнайы
26 желтоқсан 1990 Танымалдар арнайы