Кіріспе

Неміс теологы (1822–1889)
теолог

Альбрехт Бенджамин Рицхл (25 наурыз 1822 – 20 наурыз 1889) – неміс протестант теологы. 1852 жылдан бастап Рицхл жүйелі теологиядан дәріс оқыды. Оның жүйесіне сәйкес, сенім басқа тәжірибелерге келтірілмейтін, ақыл-ойының шегінен асып түсетін нәрсе ретінде түсіндірілді. Ол сенімнің фактілерден емес, құндылықтардан туатынын айтты. Исаның құдайлығын, оған Құдай ретінде сенетін қауым үшін Мәсіхтің "аянды құндылығын" білдіретіндей түсінуге болады деп сақты. Ол Мәсіхтің жанындағы хабарды қауымға жеткізуге міндетті деп есептеді.

Өмірбаян

Ритшль Берлинде дүниеге келген. Оның әкесі, Георг Карл Бенджамин Ритшль (1783–1858), 1810 жылы Берлиндегі Әулие Мария шіркеуінің пасторы болды, ал 1827 жылдан 1854 жылға дейін Померанияның бас инспекторы және евангелистік епископы қызметін атқарды. Альбрехт Ритшль Бонн, Галле, Гейдельберг және Тюбинген университеттерінде оқыды. Галледе ол Юлиус Шаллер мен Иоганн Эрдманның дәрістері арқылы Гегельдің ықпалына түсті. 1845 жылы ол Тюбинген мектебінің жақтасы болды. 1846 жылы жарық көрген «Маркион Евангелиясы және Лука Евангелиясы» атты еңбегінде ол Лұқа Евангелиясы Маркионның апокрифтік Евангелиясына негізделгенін дәлелдеді, бұл еңбек оны Гегельдік Жаңа өсиет зерттеушісі Фердинанд Баурдың шәкірті ретінде көрсетті. Алайда, бұл ұзаққа соқпады, өйткені оның ең маңызды еңбегінің екінші басылымы (1857) – Көне католик шіркеуінің пайда болуы туралы (Die Entstehung der altkath. Kirche) – бірінші басылымнан (1850) айтарлықтай өзгешеліктерді көрсетті және Баурдың әдісінен толық ажырағанын байқатты. Ритшль Бонн (extraordinarius 1852; ordinarius 1859) және Геттинген (1864; 1874 жылы консисториалдық кеңесші де болды) университеттерінде теология профессоры болды, соңғы университеттегі дін туралы лекциялары оның ақыл-ойына Имманюэль Кант пен Фридрих Шлейермахерді зерттеулердің ынталы түрде әсер еткенін көрсетті. Соңында, 1864 жылы Ритшль Герман Лотцедің ықпалына түсті. Ол 1870–1874 жылдары жарық көрген «Дұрыс айту және құтылу туралы христиан ілімі» (Die Christliche Lehre von der Rechtfertigung und Versöhnung) атты зор еңбегін жазды, ал 1882–1886 жылдары пиетизм тарихы (Die Geschichte des Pietismus) жарияланды. Оның теологиялық жүйесі осы бірінші еңбекте қамтылған. Ол 1889 жылы Геттингенде қайтыс болды. Оның ұлы Отто Ритшль де теолог болған.

Теология

Рицхль Лютер мен Шлейермахердің ісін жалғастыруға тырысты, әсіресе, схоластикалық философияның ықпалынан сенімді босатуда. Оның жүйесі Канттың Таза Ақыл-ойының талаптарына жасаған сындық талдауының, моральдық тұрғыдан негізделген білімнің құндылығын мойындауының және мақсаттар патшалығы туралы ілімінің әсерін көрсетеді; Шлейермахердің христиан дінін тарихи тұрғыдан қарауы, діни бірлестік идеясын реттеуші принцип ретінде пайдалануы, діни сезімнің маңыздылығына назар аударуы; және Лотцедің білім туралы теориясы мен жеке тұлғаны қарастыруы. Ол Канттың эпистемологиясы лютерандықпен үйлесімді екенін көрсетуге ұмтылды. Рицхльдің еңбегі неміс ойлау жүйесіне терең әсер етті және неміс теологиясына жаңа сенім сыйлады, сонымен бірге қарсылық тудырды. Осы қарсылыққа қарамастан, Рицхльдің «мектебі» тез өсіп, 19 және 20 ғасырлардың басында неміс теология факультеттеріндегі оқытушылардың арасында үлкен ықпалға ие болды. Бұл, негізінен, рухани тәжірибе шындық екенін және сенімнің әлемді түсіндірудің ең жоғары құралы ғана емес, сонымен қатар маңызды құралы екені туралы батыл діни позитивизміне байланысты. Құдайға деген сенім – бұл түсіндіруге мұқтаж емес, керісінше, барлық басқа нәрсені түсіндіретін факт. Рицхльдің тұрғысы жеке тұлғаның тұрғысы емес. Ол жүйесін негіздейтін нәрсе – христиан қауымының діни тәжірибесі. «Теологиялық білімнің тікелей нысаны – қауымның сенімі», және осы оң діни деректерден теология «әлем мен адам өмірінің толық картинасын» құрастырады. Осылайша, Рицхльдің жұмысының мәні – жүйелі теология. Ол шеберлік санатына жету үшін күш жұмсамайды, өйткені ол қауымға ашылған Иса туралы білімде берілген. Құдай – махаббат және Оның махаббатының мақсаты – «Құдай Патшалығында» адамзаттың рухани бірігуі. Бұл идея, кең қолданылу мүмкіндігімен, Рицхльдің бастапқы дерегінде қолданылады. Осы тұрғыдан Рицхль аристотелизмді және схоластикалық және протестанттық теологиядағы спекулятивтік философияны сынға алады. Оның пікірінше, мұндай философия теология үшін тым тар. Гегельдіктер барлық тіршілікті логиканың санаттарына сығымдауға тырысады: аристотелизм «жалпы нәрселермен» айналысады және табиғат пен рух арасындағы түбегейлі айырмашылықты елемейді. Гегельдік те, аристотелизм де діни өмірдің тереңдігін зерттей алмайды. Екеуі де Құдайды «адамның сеніміне байланысты» деп қарастырмайды (Теология және метафизикаға қараңыз). Бірақ Рицхльдің бұл қадамнан алшақтауы оны тек «практикалық» тәжірибемен жалғыз қалдырады. «Сенім» Құдайды Патшалыққа қатысты белсенділігінде біледі, бірақ «өздігінен бар» емес. Оның теологиялық білімді адамның қажеттіліктерімен шектеуі, логикалық тұрғыдан алғанда, феноменализмге қауіпті жақындауы мүмкін; және оның эпистемологиясы («біз нәрселерді тек олардың іс-әрекеттерінде ғана білеміз») бұл кемшілікті жаба алмайды. «Белсенді саналы сезім» шеңберіндегі түпкілікті шындықты іздеуде ол барлық «метафизиканы» жоққа шығарады. Шындығында, қалыпты христиандық сенімнің бөлігі болып табылатын көптеген нәрселер, мысалы, Ұлдың мәңгілігі, оның әдісінің шегінен тыс қалдырылады. Рицхльдің «құндылықтар туралы үкімдер» теориясы (Werturteile) осы агностицизмнің түрін көрсетеді. Діни құндылықтарға қатысты пікірлер нәрселерді олардың моральдық және рухани әл-ауқатымызға қатыстылығына қарай анықтайды. Олар адамның түбегейлі қажеттіліктерін білдіреді. Бұл білім «теориялық» және «жайсыз» пікірлерден мүлдем өзгеше. Біріншісі «құндылықтар» әлемінде қозғалады және нәрселерді «негізгі өзіндік сезімге» қатысты бағалайды. Екіншісі себеп пен салдар әлемінде қозғалады. (Рицхль метафизиканы себеп-салдар санатына шектейді.) Теорияның өзіндегі түсініксіздіктер соншалықты көп, оның теологиясы, біз көргендей, тұтастай түрде діни реализмге негізделген, шын мәнінде жекелей субъективизммен айыпталады. Егер Рицхль құндылықтар туралы пікірлер басқа білім түрлерін қамтиды және өзгертеді деп нақты көрсеткен болса, «рухани адам» «табиғи адамды» қамтиды және өзгертеді, бірақ оны жоймайды, онда осы рухани шартталған білімнің шеңберінде барлық басқа білімдердің қызметі мен орны анықталар еді. Құндылықтар туралы пікірлер теориясы оның өте практикалық бейімінің бір бөлігі болып табылады: «метафизика» мен «мистицизм» екеуі де аяусыз айыпталады. Сенім білімі өзінен ажыратылып, мұхиттың ортасында қалғандай көрінеді. Мүмкін, егер ол ерік психологиясының дамуын көргенде, рухани философияның үмітін қабылдаған болар еді.

Үлгілік мысалдар

Рицхльдің оң жүйелі теологиясын бірнеше мысал түсіндіреді. Құдайды Әке ретінде түсіну аян арқылы қауымға берілген. Ол, рухани мақсаттарға ұмтылысымен рухани тұлға ретінде, белсенді қарым-қатынасында қарастырылуы керек. Оның «Сүйіспеншілігі» – Патшалықтағы мақсатын іске асыруға бағытталған еркі. Оның «Әділдігі» – осы мақсатқа берілгендігі. Құдайды бірінші себеп немесе «Адамгершілік заң шығарушы» ретінде қарастыру теологияны қызықтырмайды, дәстүрлі Ұш Тұрғысы ілімімен байланысты болжамдық мәселелерге де қызығушылық танытпайды. Табиғи теология сенімге сүйенген жағдайда ғана құнды. Мәсіх қауымның діни өмірі үшін Ұстаз және Құтқарушы ретінде ерекше мәнге ие. Ол – Құдайдың толыққанды аяны және нағыз діннің үлгісі. Патшалықты құрудағы Оның еңбегі жеке шақыру болды, Оның рухын сенушілерге жеткізеді, «осылайша, биік патша ретінде» Патшалығының өмірін қолдайды. Оның қайта тірілуі – христиандық сенімнің қажетті бөлігі (Г. Эке, 19899 б.). «Құдайлық» – Исаның негізін қалау және құтқару қызметіне сенім арқылы қолданылатын сипаттама. Рицхль Исаға Патшалықпен байланыста ерекше және қолжетімсіз орын бергенімен, ол осы салыстырмалы тұжырымнан асып түспейді. «Екі табиғат» мәселесі және Ұлдың Әкеге мәңгілік қатынасы тәжірибемен байланысты емес, сондықтан теология шеңберінен тыс қалады. Күнә және құтқарылу ілімінде Құдайдың отбасына қатысты әкелік мақсаты басты орын алады. Күнә – осы мақсатқа қайшы келеді, ал кінә – отбасынан алшақтау. Құтқарылу, ақталу, қайта жарату, асырап алу, кешіру, татуласу – бәрі де бұзылған отбасылық қарым-қатынасты қалпына келтіруді білдіреді. Барлығы Мәсіхтің араласуына байланысты, Ол тіпті өлімге дейін туыстық қатынасты сақтап, оны сенушілердің бауырластығына жеткізеді. Барлығы отбасы идеясымен анықталады. «Заңдық» идеялардың барлық құралы (заң, жаза, қанағаттандыру және т.б.) Құдайдың сүйіспеншілік ниетіне жат деп толығымен жобаланды. Рицхль діни қауымның тұрғысынан өте адал, сондықтан көптеген маңызды мәселелер бойынша нақты айта алмайды, мысалы, Құдайдың христиан емес адамдармен қарым-қатынасы. Оның мектебі, Вильгельм Херман, Юлиус Кафтан және Адольф Харнак сияқты басшылары, оның ілімінен көптеген бағыттарда айырмашылықтарды көрсетеді; мысалы, Кафтан діннің мистикалық жағын бағалайды, ал Харнак сын-пікірлері Рицхльдің түсіндіруінен өте ерекшеленеді. Олар «метафизикаға» қарсы сенім білімінің құндылығында біртұтас.