Қытайдың қос жиекті қылышы – Цзянь — Мақалалармен ағылшынша

Кіріспе

Қытайдың екі қырлы қылышы

Цзянь (қытайша: 剑, мандаринше: 剑, кантонша: 剑, ағылшынша жақындау: /dʒ//j//ɛ//n/ jyehn) – Қытайда соңғы 2500 жылдан бері қолданылып келе жатқан екі қырлы түзу қылыш. Цзяньды алғаш рет атап көрсеткен қытай деректері б.з.д. 7 ғасырға, Көктем және күз кезеңіне дейін жетеді; ең ерте үлгілерінің бірі – Гоуцзянь қылышы. Тарихи бір қолмен ұсталатын нұсқаларының қылыш жиегінің ұзындығы әртүрлі болады. Орташа қылыштың жиегі 70-тен 90 сантиметрге дейін (шамамен 700-900 грамм, яғни 1,5-тен 2 фунтқа дейін) салмаққа ие болуы мүмкін. Қытай жекпе-жегінің көптеген стилінде жаттығу үшін қолданылатын екі қолды үлкен нұсқалары да бар. Кәсіби цзянь шеберлері джианке (немесе "қылышкерлер"; бұл термин Хан әулеті кезеңінен басталады) деп аталады. Қытай халық фольклорында ол "Қарудың асыл адамы" деп танылады және мылтық (құбық), циан (найза), және дао (сабель) сияқты төрт негізгі қарудың бірі саналады. Бұл қылыштар кейде тайцзицзянь немесе "тай-чи қылыштары" деп те аталады, бұл олардың қазіргі уақытта тай-чимен айналысатындардың жаттығу құралы ретінде қолданылуын көрсетеді, бірақ тай-чи үшін арнайы жасалған тарихи цзянь түрлері болған емес.

Цзяньның бөлшектері

Қорғау немесе салмағы қолды қарсыластың жаратылысынан қорғайды. Қорғаудың пішіндері әртүрлі болды, бірақ көбінесе алға немесе артқа бағытталған қысқа қанаттары немесе жапырақтары болды, екіншісі кейде "аса құмарлық" сияқты көрінетін. Ерте джиандар көбінесе өте кішкентай, қарапайым қорғауларға ие болды. Сун және Мин дәуірлерінен бастап қорғаулар зооморфты пішіндермен немесе көлденең таяқшалар мен қылыштармен жабдықталуы мүмкін. Джиандардың аз бөлігі даомен байланысты дискі тәрізді қорғауларды көрсетті. Джианның салмағы екі қолды немесе бір қолды және екінші қолдың екі-үш саусағын ұстауға мүмкіндік береді. Шамамен 1.5 метрге дейін ұзын болатын екі қолды джиан, шуаншоу джиан деп белгілі, бірақ бір қолды нұсқасымен салыстырғанда кең таралмаған. Қажет болған жағдайда қарсыластың қолын бұғаттау үшін екі қолды ұзын салмақты рычаг ретінде пайдалануға болады. Салмақтар әдетте ағаштан жасалған немесе шаян терісімен қапталған, ал кейбіреулері арқанмен оралған. Салмақтың ұшы тепе-теңдік үшін және егер қолдың ұстауы босаған жағдайда салмақтың қолдан сығарып тастауына жол бермеу үшін, сондай-ақ мүмкіндік туғанда қарсыласты соққыға немесе тұзаққа түсіру үшін (мысалы, "қайтару" техникаларында) аяқталған. Тарихи тұрғыдан, салмақ пышақтың тірегіне қапталған; осылайша пышақ, қорғау, салмақ және салмақ бір тізбекке біріктірілген. Соңғы ғасырдың көптеген джиандары бұрандалы тірекке жиналған, оған салмақ немесе салмақ гайкасы бұралады. Кейде салмаққа мата ілгек қосылады. Мин дәуірінде олар әдетте ашық салмақ арқылы, ал Цин дәуірінде салмақтың өзіндегі тесіктен өткізілген; қазіргі заманғы қылыштар әдетте мата ілгегін салмақтың соңына бекітеді. Тарихи тұрғыдан, олар, әдетте, қылышты ұстап тұруға мүмкіндік беретін бау ретінде қолданылған. Кейбір қылыш өнері түрлері матаны өздерінің қылыш шеберлігі стилінің ажырамас бөлігі ретінде пайдаланады (кейде шабуылда), ал басқа мектептер қылыш матасын мүлдем қолданбайды. Матаның қозғалысы қарсыластарды алаңдатуға арналған болуы мүмкін, ал кейбір мектептер бұрын металл сымдар немесе жіңішке жібек жіптер матаға тігілгенін, олар көзге зиян келтіріп, бетке тигенде қан кетуге әкелгенін мәлімдейді. Қазір матаның қолданылуы негізінен сәндік мақсатта. Пышақтың өзі әртүрлі шабуылдық және қорғаныс техникаларында тиімділік үшін үш бөлікке бөлінеді. Пышақтың ұшы - jiànfeng, қадалу, кесу және жылдам соққылар үшін арналған. Jiànfeng әдетте бір нүктеге дейін тегіс иіледі, бірақ Мин кезеңінде өткір бұрышты ұштар жиі кездесетін. Кейбір көне заттардың ұштары дөңгелек, бірақ бұл, әдетте, тозудың нәтижесі. Ортаңғы бөлік - zhongren немесе ортаңғы жиек, және ол әртүрлі шабуылдық және қорғаныс әрекеттері үшін қолданылады: кесулерді бөлу, кесулер және бұрылулар. Қорғауға жақын пышақтың бөлігі jiàngen немесе тамыр деп аталады және негізінен қорғаныс әрекеттері үшін қолданылады; кейбір кейінгі кезеңдерде джианның түбінде рикассо жасалды. Бұл бөлімдердің ұзындығы міндетті түрде бірдей болуы керек емес, jiànfeng-тің ұзындығы үш-төрт дюйм ғана болуы мүмкін. Джиан пышақтары көбінесе нәзік профильді тапалуды (енінің азаюын) көрсетеді, бірақ көбінесе айқын дистальді тапалуды (қалыңдығының азаюын) көрсетеді, пышақтың ұшының қалыңдығы тамырдың негізінің қалыңдығының жартысына ғана тең. Jiàn сонымен қатар дифференциалдық өткірлеуді де көрсете алады, онда пышақ ұшына қарай бірте-бірте өткірленеді, әдетте пышақтың үш бөліміне сәйкес келеді. Пышақтың көлденең қимасы әдетте линза тәрізді (көз тәрізді) немесе жалпақ ромб тәрізді, орталық гребені көрінеді; көне қола джиандар кейде алтыбұрышты көлденең қимаға ие.

A guard or hilt protects the hand from an opposing blade. Guard shapes varied, but often had short wings or lobes pointing either forward or backward, the latter sometimes having an "ace of spades" appearance. Early jian often had very small, simple guards. From the Song and Ming periods onward guards could feature zoomorphic shapes, or have crossbars and quillons. A minority of jian featured the disc shaped guards associated with dao. The jian's hilt can accommodate the grip of both hands or one hand plus two or three fingers of the other hand. Two handed jiàn of up to in length, known as shuangshou jian, existed but were not as common as the one handed version. The longer two handed handle could be used as a lever to lock the opponent's arm if necessary. Grips are usually of fluted wood or covered in rayskin, with a minority being wrapped with cord. The end of the handle was finished with a pommel for balance, to prevent the handle from sliding through the hand if the hand's grip should be loosened, and for striking or trapping the opponent as opportunity required—such as in "withdrawing" techniques. The pommel was historically peened onto the tang of the blade; thereby holding together as one solid unit the blade, guard, handle, and pommel. Most jian of the last century or so are assembled with a threaded tang onto which the pommel or pommel nut is screwed. Sometimes a tassel is attached to the hilt. During the Ming Dynasty these were usually passed through an openwork pommel, and in the Qing through a hole in the grip itself; modern swords usually attach the tassel to the end of the pommel. Historically these were likely used as lanyards, allowing the wielder to retain the sword in combat. There are some sword forms which utilize the tassel as an integral part of their swordsmanship style (sometimes offensively), while other schools dispense with sword tassels entirely. The movement of the tassel may have served to distract opponents, and some schools further claim that metal wires or thin silk cords were once worked into the tassels for impairing vision and causing bleeding when swept across the face. The tassel's use now is primarily decorative. The blade itself is customarily divided into three sections for leverage in different offensive and defensive techniques. The tip of the blade is the jiànfeng, meant for stabbing, slashing, and quick percussive cuts. The jiànfeng typically curves smoothly to a point, though in the Ming period sharply angled points were common. Some antiques have rounded points, though these are likely the result of wear. The middle section is the zhongren or middle edge, and is used for a variety of offensive and defensive actions: cleaving cuts, draw cuts, and deflections. The section of blade closest to the guard is called the jiàngen or root, and is mainly used for defensive actions; on some late period jian, the base of the blade was made into a ricasso. These sections are not necessarily of the same length, with the jiànfeng being only three or four inches long. Jian blades generally feature subtle profile taper (decreasing width), but often have considerable distal taper (decreasing thickness), with blade thickness near the tip being only half the thickness of the root's base. Jiàn may also feature differential sharpening, where the blade is made progressively sharper towards the tip, usually corresponding to the three sections of the blade. The cross section of the blade is typically lenticular (eye shaped) or a flattened diamond, with a visible central ridge; ancient bronze jian sometimes have a hexagonal cross section.

Материалдар

Бастапқыда цзянь қоладан, кейін металл технологиясы дамыған сайын болаттан жасалды. Кейбір цзяньдар, мүмкін, рәсімдік мақсатта, жадеден бірден жасалған. Дәстүрлі цзянь қайрақтары көбінесе саньмей (үш қабатты) құрылыстан тұрады, ол екі жұмсақ болат қабатының арасына қатты болаттан жасалған өзекті орналастыруды қамтиды. Ортаңғы қабат айналасындағы бөліктерден сәл шығып, өткір жиекті қамтамасыз етеді, ал жұмсақ омыртқасы сынғыш өзекті қорғайды. Кейбір қайрақтар умей (бес қабатты) құрылысқа ие болды, орталық тіреуде тағы екі жұмсақ қабат қолданылды. Қоладан жасалған цзяньдар көбінесе ұқсас тәсілмен жасалған: бұл жағдайда жоғары мыс құрамы бар қорытпа икемді өзекті және омыртқаны жасау үшін пайдаланылса, жиегі өткірлік үшін жоғары қалайы құрамы бар қорытпадан жасалып, қалған бөлікке дәнекерленетін. Қытайдың семсершілері Вьетнам, Жапония және Кореяға жеткен, сол елдердегі семсершілерге катана сияқты қарулар жасауға мүмкіндік берген технологияларды жасаған деп есептеледі. Бұл технологияларға бүктеу, қорытпаларды қосу және жиектің дифференциалды қатаюы кіреді. Жапондықтар қытайлық дао (түрлі формадағы бір жиекті қылыштар) әсеріне көбірек ұшыраған болса, кен деп аталатын алғашқы жапондық қылыштар көбінесе цзянь үлгісінде жасалған. Цзяньның корейлік нұсқасы гом немесе кум деп аталады, және бұл қылыштар көбінесе Мин дәуірі цзяньдерінде кездесетін, мысалы, ашық оюлы тұтқалар мен өткір ұштар сияқты ерекшеліктерді сақтайды. Жауынгерлік өнер мектептерінде жаттығу үшін ағаш қылыштар қолданылады, сондықтан қазіргі уақытта көптеген жауынгерлік өнер оқушыларының цзяньмен алғашқы тәжірибесі осындай қарулардың бірімен болады. Мектептерде қылыш өнерін үйрету ресми жүйеге енгенге дейін, оқушылар ұстазымен жаттығу кезінде қарапайым ағаш таяқпен бастауы мүмкін. Кейбір діни даосизм секталарында ағаштан жасалған осы қылыштар эзотерикалық ритуалдық мақсатқа ие болды. Кейбіреулер бұл ағаш қылыштар жетілген оқушының тәртібін метафоралық түрде бейнелейді дейді. Қазіргі заманғы цзянь үлгілері көбінесе (жылу және балғамен пішіндеу арқылы) жасалып, әлемдегі қытай жекпе-жегінің шеберлерін оқыту үшін негізінен дәстүрлі әдістермен құрастырылады. Бұл цзяньдердің сапасы мен тарихи дәлдігі әртүрлі. Қазіргі заманғы цзяньдер кейде жалған (жасанды түрде ескірген және түпнұсқа антиквариат ретінде көрсетілген) болып табылады, олар туристерге және оларды нағыз антиквариаттан ажырата алмайтын коллекционерлерге сатылады.

Jian were originally made from bronze, then steel as metal technology advanced. There are some, perhaps ceremonial, jian which are carved from a single solid piece of jade. Traditional jian blades are usually of sanmei (three plate) construction, which involved sandwiching a core of hard steel between two plates of softer steel. The central plate protrudes slightly from its surrounding pieces, allowing for a sharp edge, while the softer spine protects the brittle core. Some blades had wumei or five plate construction, with two more soft plates being used at the central ridge. Bronze jian were often made in a somewhat similar manner: in this case an alloy with a high copper content would be used to make a resilient core and spine, while the edge would be made from a high tin content alloy for sharpness and welded onto the rest of the blade. The sword smiths of China are often credited with the forging technologies that traveled to Vietnam, Japan and Korea to allow sword smiths there to create such weapons as the katana. These technologies include folding, inserted alloys, and differential hardening of the edge. While the Japanese would be more influenced by the Chinese dāo (single edged swords of various forms), the early Japanese swords known as ken are often based on jian. The Korean version of the jian is known as the geom or gum, and these swords often preserve features found in Ming era jian, such as openwork pommels and sharply angled tips. In martial art schools wooden swords are used for training, so most martial arts students' first experience with a jian in modern times is with one of those weapons. Before schools were a formal way of passing on sword knowledge, students may begin with a simple wooden stick when training with their teacher. In some religious Taoist sects, those wooden practice swords have come to have an esoteric ritual purpose. Some claim that these wooden swords metaphorically represent the discipline of an accomplished student. Contemporary jian versions are often forged (shaped with heat and hammer) and assembled by mostly traditional methods for training of practitioners of Chinese martial arts around the world. These jian vary greatly in quality and historical accuracy. Contemporary jian are also sometimes forgeries (artificially aged and misrepresented as original antiques), for sale to tourists and collectors who cannot distinguish them from true antiques.

Тарихи қолданысы

Бастапқыда әртүрлі ұзындықтағы қоладан жасалған екі қырлы қысқа қанжарларға ұқсас болған джиан, шамамен б.з.д. 500 жылға қарай қазіргі ұзындығына жетті. Джианның ұзындығы, тепе-теңдігі және салмағы әртүрлі кезеңдерде айтарлықтай өзгергенімен, кез келген кезеңде джианның жалпы мақсаты – нақты кесу және тілік салу мүмкіндігімен қатар, шаншуға да қабілетті, көп мақсатты кесу және итеру қаруы болу еді, яғни бір ғана қолдану түріне маманданбау. Джианмен семсерлесудің көптеген түрлері мен мектептері әртүрлі болғанымен, жалпы мақсаты мен қолданысы әлі де жоғалған жоқ. Цинь және Хан династиялары тұсында, Қытайды біріктірген алғашқы екі династияда, бұрын жойылған Чу династиясының джиандары өте жоғары бағаланды. Чу мемлекеті бұрын-соңда семсерлерімен танымал болған Юэ мемлекетін басып алғаннан кейін, өзінің семсерлерімен ерекше атаққа ие болды. Юэ мемлекетінің семсерлеу өнерін белгісіз тегі бар оңтүстік әйелге қарызды екендігі айтылады, оны Юэню деп атаған. Цинь Ши Хуанның мазарындағы терракота әскерлерінің арасында офицерлерді бейнелейтін тұлғалар бастапқыда мыс, қалайы және никель, магний және кобальт сияқты басқа элементтер қорытпасынан жасалған джианмен қаруланған. Қазіргі археологтар қос қырлы қоладан жасалған семсерлерді тапты, бірақ олардың көпшілігі ғасырлар бұрын, қатардағы жауынгерлердің найзалары мен садақтарымен бірге ұрланған. Тарихи джиан қолданушылары «шижан» деп аталатын сынақ кесумен айналысатын, өз дағдыларын «каорен» немесе «шөп адамдар» деп аталатын нысаналарға қадап үйренетін. Мұндай нысаналар бамбуктан, күріш сабанынан немесе жас бұталардан жасалатын. Жапондық «темешигири» өнеріне ұқсас болғанымен, шижан соңғы өнерге ұқсамайтын дәрежеде формалдануға ешқашан жеткен жоқ. Бүгінде көптеген қытай жекпе-жек өнерлері, мысалы, тай-чи және олардың шеберлері әлі күнге дейін джианмен кеңінен жаттығулар жасап, оның техникаларын меңгеруді өздерінің кунг-фуларының ең жоғары физикалық көрінісі деп санайды. Танымал джиан түрлеріне Санчай джиан (三才劍), Кунву джиан (崑吾劍), Вудаң Сюаньмен джиан (武當玄門劍) және тайджиян (太極劍) жатады. Көптеген қазіргі джиандар икемді тай-чи немесе вушу джиандары болып табылады, олар негізінен салтанатты немесе қойылымдар үшін қолданылады, ал нақты жауынгерлік үшін емес. Бұл семсерлердің өте жұқа лезвиелері немесе тарихи майдан сапасындағы джиандармен салыстырғанда жоғары деңгейдегі икемділігі бар, бұл қасиеттер вушу қойылымына дыбыстық және визуалдық әсер беруге арналған. Осы қасиеттері оларды тарихи дәл шайқасқа жарамсыз етеді.

Originally similar to bronze double edged daggers in varying lengths, jian reached modern lengths by roughly 500 BC. Though there is significant variation in length, balance, and weight of the jian from different periods, within any given period the general purpose of the jian is to be a multipurpose cut and thrust weapon capable of stabbing, as well as making both precise cuts and slashes, as opposed to specializing in one form of use. Although the many forms and schools of swordsmanship with the jian vary as well, the general purpose and use is still not lost. During the Qin and Han dynasties, the first two dynasties which united China, jian from the by then defunct Chu dynasty were very highly regarded. Chu became particularly famous for its swords after conquering the state of Yue, who had previously been famous for their swords, and who credited their sword techniques to a southern woman of unknown ancestry referred to as Yuenü. Among the Terracotta warriors in the tomb of Qin Shi Huang, figures representing officers were originally armed with jian made from an alloy of copper, tin, and other elements including nickel, magnesium, and cobalt. Several double edged bronze swords have been recovered by modern archaeologists, but most were stolen centuries ago along with the polearms and bows of the enlisted men. Historical jian wielders would engage in test cutting called shizhan, practicing their skills on targets known as caoren, or "grass men". Such targets were made from bamboo, rice straw, or saplings. Though similar to the Japanese art of tameshigiri, shizhan was never formalized to the extent that the latter art was. Today many Chinese martial arts such as tai chi and their martial artists still train extensively with jian and expertise in its techniques is said by many of them to be the highest physical expression of their kung fu. Famous jian forms include Sancai Jian (三才劍), Kunwu Jian (崑吾劍), Wudang Xuanmen Jian (武當玄門劍), and taijijian (太極劍). Most jian today are flexible tai chi or wushu jian used mainly for ceremonial or performance purposes and not for actual combat. These swords have extremely thin blades or a high degree of flexibility compared to historical battlefield quality jian, properties intended to add auditory and visual appeal to a wushu performance. These same properties render them unsuitable for historically accurate combat.

Әскери мақсатта

2008 жылдан бері Қытай әскери-теңіз күштерінің офицерлеріне дәстүрлі цзяньға (jian) ұқсас салтанатты қылыштар беріледі. Әрбір қылыштың иесінің аты әскери академияны бітірген соң қылыштың жүзіне қашалып жазылады.

Тайджиджиан және семсер жаттығулары

Қазіргі кезде тай-цзи-цзи формалары, тай-чи сияқты, көбінесе жаттығу мақсатында қолданылады. Жақсы нәтижеге жету үшін жаттығулар қарудың физикалық түріне емес, баяу қозғалыстар арқылы дененің тепе-теңдігі мен үйлесімділігін арттыруға бағытталған. Сондықтан күнделікті жаттығуларға арналған тай-чи қылыштары жоғарыда айтылған қылыштардан мүлдем өзгеше. Әдетте, олар қауіпті емес, өткір жиектері жоқ, дөңгелектелген және қолдануға ыңғайлы болу үшін жиналатын болады.

Мифология және мұра

Дзянмен байланысты бірнеше даосистік бейнелі тұлғалар бар. Мысалы, Лю Донгбин. Бодхисаттва Маньюшри (Ch: 文殊 Wénshū) көбінесе дзян ұстап тұрған күйде бейнеленеді, ол жағдайда ол "даналықтың қылышы" деп аталады. Дзян wuxia әдебиеті мен фильмдерде жиі кездеседі. Қылыштардың өзі немесе оларды қолдану тәсілдері керемет немесе тікелей табиғаттан тыс болуы мүмкін, ал мұндай қылыштарды немесе тәсілдерді іздеу сюжеттің маңызды бөлігі болуы мүмкін.