Кіріспе

Неміс дәрігері және ғалымы (1854–1915 жж.)

Пол Эрлих (14 наурыз 1854 – 20 тамыз 1915) – гематология, иммунология және микробқа қарсы химиотерапия саласында жұмыс істеген, Нобель сыйлығын алған неміс дәрігері және ғалымы. Оның ең маңызды жетістіктерінің қатарында 1909 жылы сифилис ауруын емдеуді табу және бактерияларды Грам бойынша бояудың алғашқы әдісін ойлап табу болды. Ол ұлпаларды бояу арқылы әртүрлі қан жасушаларын ажыратуға мүмкіндік берді, бұл көптеген қан ауруларын диагностикалауға әкелді. Оның зертханасы сифилис үшін алғашқы антибиотик және тиімді дәрілік ем – арсфенаминді (Сальварсан) ашты, соның арқасында химиотерапия концепциясы қалыптасып, аталды. Эрлих "сиқырлы оқ" тұжырымын кеңінен таныстырды. Ол сондай-ақ дифтерияға қарсы есерлік сарысуды әзірлеуге үлкен үлес қосты және терапиялық сарысуларды стандарттау әдісін жасады. 1908 жылы иммунологияға қосқан үлесі үшін физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығын алды. Ол қазіргі Пауль Эрлих институты деп аталатын Германияның ғылыми-зерттеу институты мен медициналық реттеуші органының, сондай-ақ вакциналар мен биомедицина жөніндегі федералды институтының негізін қалаушы және алғашқы директоры болды. Рикетсия тұқымдасына жататын Эрлихия бактериясы оның құрметіне аталған. Эрлих "иммунологияның әкесі" деп есептеледі.

Өмір және мансап

Ерлих 1854 жылдың 14 наурызында қазіргі Польшаның оңтүстік-батысындағы Пруссияның Төменгі Силезия провинциясындағы Стрелен қаласында дүниеге келген. Ол Роза (Вейгерт) мен жергілікті еврей қауымының басшысы Исмар Эрлихтің екінші баласы болған. 1886 жылы Берлиндегі танымал Charité медициналық мектебі мен оқу ауруханасында клиникалық білімін аяқтап, ғылыми дәреже алғаннан кейін, Эрлих 1888 және 1889 жылдары Мысырға және басқа елдерге саяхаттады, ішінара зертханада жұқтырған туберкулез ауруын емдеу үшін. Отанына оралған соң Берлин Штеглиц қаласында жеке медициналық практика мен шағын зертхана ашты. 1891 жылы Роберт Кох Эрлихті өзінің Берлиндегі жұқпалы аурулар институтының құрамына қабылдады, онда 1896 жылы Серумды зерттеу және сынау институты (Institut für Serumforschung und Serumprüfung) жаңа бөлімшесі құрылды. Эрлих оның алғашқы директоры болып тағайындалды. 1899 жылы оның институты Франкфурт-на-Майнға көшіріліп, Эксперименталды терапия институты (Institut für experimentelle Therapie) деп атала бастады. Оның маңызды әріптестерінің бірі Макс Нейссер болды. 1904 жылы Эрлих Геттинген университетінің құрметті профессоры атағын алды. 1906 жылы Эрлих Франкфурттағы Георг Шпайер үйінің директоры болды, бұл оның институтына байланысты жеке зерттеу қоры еді. Осы жерде 1909 жылы ол белгілі бір патогенге қарсы бағытталған алғашқы дәрі – Салварсанды тапты, ол сол кезде Еуропадағы ең қауіпті және жұқпалы аурулардың бірі – сифилисті емдеуге қолданылды. 1914 жылы Эрлих Эдинбург университетінің Камерон сыйлығымен марапатталды. Оның институтында жұмыс істеген шетелдік ғалымдардың арасында екі Нобель сыйлығының иегері – Генри Халлетт Дейл мен Пол Каррер болды. Институт 1947 жылы Эрлихтің құрметіне Пол Эрлих институты деп қайта аталды. 1914 жылы Эрлих Германияның Бірінші дүниежүзілік соғыс саясатын және милитаризмді қорғаған «Тоқсан үштің манифестіне» қол қойды. 1915 жылдың 17 тамызында Эрлих жүрек талмасынан қайтыс болды, ал 20 тамызда Бад Хомбург фор дер Хёэде қайтыс болды. Германия императоры Вильгельм II көңіл айту жеделхатында былай деп жазды: «Мен, бүкіл өркениетті әлеммен бірге, осы еңбекқор зерттеушінің медицина ғылымына және зардап шеккен адамзатқа сіңірген еңбегі үшін қайғырамын; оның өмірлік жұмысы оның замандастарының да, ұрпақтарының да мәңгілік даңқын және алғысын қамтамасыз етеді». Пол Эрлих Франкфурттағы Ескі еврей зиратында (N114 блогында) жерленді.

Гематологиялық бояу

1870-ші жылдардың басында Эрлихтің туысы Карл Вайгерт бактерияларды бояулармен бояған және гистологиялық зерттеулер мен бактериялық диагностика үшін анилин пигменттерін енгізген алғашқы адам болды. Страсбургте анатомист Генрих Вильгельм Вальдейердің басшылығымен оқыған кезінде Эрлих өзінің ағайындысының микроскоптық зерттеу үшін пигменттер мен тіндерді бояу бойынша бастаған зерттеулерін жалғастырды. Ол университеттегі сегізінші семестрін Фрайбург-им-Брайсгау қаласында өткізді, негізінен қызыл бояу далиясын (монофенилросанилин) зерттеді, бұл оның алғашқы жарияланымына әкелді. 1878 жылы ол өзінің диссертациялық жетекшісі Юлиус Фридрих Конхайммен Лейпцигке барды және сол жылы "Гистологиялық бояудың теориясы мен практикасына үлесі" (Beiträge zur Theorie und Praxis der histologischen Färbung) атты диссертациясымен докторлық дәреже алды. Диссертациялық зерттеулерінің ең маңызды нәтижесі – жаңа жасуша түрін табу болды. Эрлих, деп ойлаған плазма жасушаларының протоплазмасында сілтілік бояудың көмегімен көрінетін түйіршіктерді тапты. Ол бұл түйіршіктердің жақсы тамақтанудың белгісі деп ойлады, сондықтан бұл жасушаларды маст жасушалары деп атады (жануарларды майландыруға арналған маст деген неміс сөзінен). Химияға назар аудару медициналық диссертация үшін ерекше жайт еді. Онда Эрлих белгілі барлық бояу техникаларын және қолданылатын пигменттердің химиясын ұсынды. "Шарите" клиникасында жұмыс істеген кезінде Эрлих ақ қан жасушаларының әртүрлі түйіршіктеріне қарай жіктелуін жетілдірді. Бұл үшін оған құрғақ препараттарды дайындау әдісі қажет болды, оны ол өзі әзірледі. Қанның бір тамшысы екі шыны слайдтың арасына қойылып, Бунзен отында қыздырылғанда, қан жасушалары қалыпты күйінде сақталып, боялуына мүмкіндік берді. Эрлих сілтілік және қышқыл бояуларды қолданды, сондай-ақ жаңа "бейтарап" бояуларды жасады. Осы әдіс алғаш рет лимфоциттерді лейкоциттерден (ақ қан жасушаларынан) ажыратуға мүмкіндік берді. Олардың түйіршіктерін зерттеу арқылы ол түйіршіксіз лимфоциттерді, моно- және полиядролық лейкоциттерді, эозинофильді гранулоциттерді және маст жасушаларын ажырата алды. 1880 жылдан бастап Эрлих қызыл қан жасушаларын да зерттеді. Ол ядролы қызыл қан жасушаларының бар екенін көрсетті, оларды нормабласттарға, мегалобласттарға, микробласттарға және пойкилобласттарға бөлді; ол эритроциттердің алғышарларын тапты. Осылайша Эрлих анемияны талдау үшін де негіз қалады, өйткені ол ақ қан жасушаларын зерттеу арқылы лейкемияны жүйелеуге негіз салған еді. "Шарите" клиникасындағы оның міндеттеріне пациенттердің қан және зәр үлгілерін талдау кірді. 1881 жылы ол түрлі типтегі қызбаны қарапайым диареядан ажыратуға қолданылатын жаңа зәр сынағын жариялады. Бояудың қарқындылығы аурудың барысын болжауға мүмкіндік берді. Ол қолданған пигмент ерітіндісі бүгінде Эрлих реактиві деп аталады. Эрлихтің үлкен жетістігі, бірақ оның кейінгі мансабында туындаған қиындықтардың себебі, ол химия, биология және медицинаны байланыстыратын жаңа зерттеу саласын бастады. Оның көптеген еңбектерін медициналық қауым қабылдамады, себебі олардың химиялық білімдері жеткіліксіз болды. Сондай-ақ, Эрлих үшін лайықты профессорлық қызмет табылмайтын еді.

Роберт Кохпен достық

Бреслауда студент болған кезде Эрлихке патолог Юлиус Фридрих Конхайм кең ауқымды зерттеулер жүргізу мүмкіндігі берілді, сондай-ақ ол сол кезде Вольштейн, Позен провинциясындағы аудандық дәрігер Роберт Кохпен танысты. Бос уақытында Кох сиыр қоздырғышының (антракс) тіршілік циклын анықтады және Фердинанд Конмен байланысқа түсті. Кон Кохтың жұмысына тез сеніп, оны Бреслаудағы әріптестерімен таныстырды. 1876 жылдың 30 сәуірінен 2 мамырына дейін Кох Бреслаудағы зерттеулерін ұсынды, оған студент Пол Эрлих қатыса алды. 1882 жылдың 24 наурызында Эрлих Берлиндегі Императорлық денсаулық сақтау кеңсесінде (Kaiserliches Gesundheitsamt) 1880 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан Роберт Кохтың лекциясын тыңдады, онда ол туберкулез қоздырғышын қалай анықтағанын баяндады. Кейін Эрлих бұл лекцияны өзінің «ғылымдағы ең маңызды тәжірибесі» деп сипаттады. Кохтың лекциясынан кейін бір күні Эрлих Кохтың бояу әдісін жетілдірді, оған Кох толық қолдау көрсетті. Осы күннен бастап екеуі арасында достық қарым-қатынас орнады. 1887 жылы Эрлих Берлин университетінде ішкі медицина бойынша жалақысыз лектор (Privatdozent für Innere Medizin) болды, ал 1890 жылы Кохтың өтініші бойынша Берлиндегі Моабит мемлекеттік ауруханасының туберкулез бөлімін басқарды. Осы бөлімде Кохтың туберкулезді емдеуге арналған туберкулин препараты зерттелді, тіпті Эрлих өзіне одан инъекция жасады. Туберкулинге байланысты туындаған дау кезінде Эрлих Кохты қолдауға тырысты және туберкулиннің диагностикалық мақсатындағы маңыздылығын атап өтті. 1891 жылы Кох Эрлихті Берлиндегі Фридрих Вильгельмс университетінде (қазіргі Гумбольдт университеті) жаңадан құрылған Жұқпалы аурулар институтында (Institut für Infektionskrankheiten – қазір Роберт Кох институты) жұмыс істеуге шақырды. Кох оған ешқандай жалақы төлей алмады, бірақ зертхана қызметкерлеріне, науқастарға, химиялық заттарға және зертханалық жануарларға толық қол жеткізуді ұсынды, оған Эрлих әрқашан алғыс айтты.

Иммунитет бойынша алғашқы жұмыстар

Ерлих өзінің жеке зертханасында иммундау бойынша алғашқы тәжірибелерін бастаған еді. Ол тышқандарды рицин және абрин уларына дағдыландырды. Оларды рициннің аз, бірақ үнемі арттырып отыратын дозаларымен тамақтандырғаннан кейін, олардың "рицинге төзімді" болғанын анықтады. Эрлих мұны иммундау деп түсіндірді және бұл процестің бірнеше күннен кейін күрт басталып, бірнеше айдан соң да сақталуын байқады. Бірақ рицинге қарсы иммундалған тышқандар, емделмеген жануарлар сияқты, абринге де сезімтал болды. Содан кейін, қабылданған иммунитеттің "мұрагерлік" сипатын зерттеу жүргізілді. Кейбір жағдайларда, шешек немесе сифилис инфекциясынан кейін, ерекше иммунитет ата-анадан баласына берілетіні белгілі болды. Эрлих генетикалық мағынада мұрагерлікті қабылдамады, себебі абринге қарсы иммундалған еркек тышқан мен емделмеген аналық тышқанның ұрпағы абринге қарсы иммунитетсіз болды. Ол ұрықтың анасының өкпе артериясы арқылы антиденелермен қамтамасыз етілетініне келіп, осы тұжырымды "мұрагерлік иммунитет" бірнеше айдан кейін төмендегенімен растады. Тағы бір тәжірибеде ол емделген және емделмеген аналық тышқандардың балаларын алмастырды. Емделген аналықтардың сүтімен тамақтанған тышқандар удан қорғалды, бұл антиденелердің сүт арқылы да берілуі мүмкін екенін дәлелдеді. Эрлих аутоиммунитетті де зерттеді, бірақ организмнің иммундық жүйесінің организмнің өзінің тіндеріне шабуылдауы мүмкін емес екенін қатаң түрде жоққа шығарды, оны "horror autotoxicus" деп атады. Осыны Эрлихтің шәкірті Эрнест Витебский дәлелдеді, ол аутоиммундық аурудың адамдарда ауру тудыруы мүмкін екенін көрсетті. Эрлих алғаш рет организмді аутоиммунитеттен қорғау үшін реттеуші механизмдердің бар екенін болжады, 1906 жылы: "Организмде иммундық реакцияны, кез келген клеткалар оңай тудыра алатын, организмнің өзінің элементтеріне қарсы әрекет етуіне кедергі келтіретін белгілі бір құрылғылар бар" деді.

Дифтериялық сарысуды Берингпен бірге жасау

Эмил Беринг 1893 жылға дейін Берлиндегі жұқпалы аурулар институтында дифтерия мен тетанусқа қарсы антисером жасаумен айналысты, бірақ нәтижелер тұрақсыз болды. Кох Беринг пен Эрлихтің осы жоба бойынша бірлесіп жұмыс істеуін ұсынды. Бұл бірлескен жұмыс Эрлихтің егеуқырлармен тәжірибесі негізінде зертханалық жануарлардың иммунитетін жылдам арттыруға қол жеткізгенінің арқасында сәтті аяқталды. 1894 жылдың басында дифтерия сарысуымен жүргізілген клиникалық сынақтар сәтті болды және тамыз айында Hoechst химия компаниясы Берингтің «Беринг және Эрлих синтездеген дифтерияға қарсы ем» препаратын сатуға бастады. Бастапқыда екеуі Hoechst-тың үлесі алынғаннан кейін пайданы бөлісуге келісті. Олардың шарты бірнеше рет өзгертілді, соңында Эрлихке тек сегіз пайыз пайда алуға қысым көрсетілді. Эрлих бұл әділетсіздік деп санайтын жағдайға наразылық білдірді, осыдан кейін Берингпен қарым-қатынасы қиынға айналды, бұл мәселе кейін тетанус сарысуының тиімділігі туралы дауға ұласты. Эрлих сарысу терапиясының қағидаларын Беринг пен Китасато жасағанын мойындады. Бірақ ол адамдарға қолдануға болатын сарысуды бірінші болып өзі жасағанын және дифтерия сарысуын жасаудағы рөлі лайықты бағаланбағанын айтты. Беринг болса, Пруссия Мәдениет министрлігінде Эрлихке қарсы іс-әрекеттер жасады, ал 1900 жылдан бастап Эрлих онымен ынтымақтастықтан бас тартты. 1901 жылы дифтерияны зерттеуге қосқан үлесі үшін фон Беринг медицина саласындағы алғашқы Нобель сыйлығын жеке алды.

Серумның құнарлылығы

Антисеромдар – сапасы өте әртүрлі дәрілердің жаңа түрі болғандықтан, олардың қауіпсіздігі мен тиімділігіне кепілдік беру үшін мемлекеттік жүйе құрылды. 1895 жылдың 1 сәуірінен бастап Германияда тек үкімет бекіткен сарысуды ғана сатуға рұқсат берілді. Дифтерия сарысуын тексеру станциясы инфекциялық аурулар институтында уақытша орналастырылды. Фридрих Альтхоффтың бастамасымен 1896 жылы Берлин Штеглицте Пауль Эрлих директор болып тағайындалды (оның Hoechst компаниясымен жасасқан барлық келісімшарттарын бұзуы қажет болды), және Серумды зерттеу және сынау институты (Institut für Serumforschung und Serumprüfung) құрылды. Осы қызметте және Берлин университетінің құрметті профессоры ретінде ол жыл сайын 6000 марка, шамамен университет профессорының жалақысын алды. Институтта сынақ бөлімімен қатар зерттеу бөлімі де болды. Дифтерияға қарсы антисеромның тиімділігін анықтау үшін дифтерия токсинінің тұрақты концентрациясы қажет еді. Эрлих қолданылып жатқан токсиннің бұзылатындығын анықтады, бұл оған екі салдар әкелді: ол токсинді стандарт ретінде қолданбады, керісінше Беринг әзірлеген сарысу ұнтағын қолданды, оны қолдану алдында сұйықтықта еріту қажет болды. Сыналатын токсиннің күші осы стандартпен салыстыру арқылы анықталды. Содан кейін сынақ токсині басқа сарысуларды тексеру үшін эталон ретінде пайдаланылуы мүмкін еді. Тест үшін токсин мен сарысу белгілі бір пропорцияда араластырылды, осылайша олардың әсерлері бір-бірін жоятын болды, егер оларты қоянға егуге болса. Бірақ ауру белгілерін анықтауда үлкен қателік болуы мүмкін болғандықтан, Эрлих нақты мақсат қойды: жануардың өлімі. Араластыру осылай дайындалу керек, әйтекел қоян төрт күннен кейін өлсін. Егер ол ертерек өлсе, сарысу тым әлсіз деп танылып, қабылдамады. Эрлих сарысудың валенттілігін химиялық титрлеумен салыстырыларлық дәлдікпен анықтағанын мәлімдеді. Бұл оның өмір ғылымдарын сандық өлшемдермен бағалауға бейімділігін тағы да көрсетеді. Франкфурт-на-Майн қаласының мэрі Франц Адикестің ықпалымен, ол Франкфуртта ғылыми институттар құруға ұмтылды, университет құруға дайындық барысында Эрлих институты 1899 жылы Франкфуртқа көшірілді және Корольдік Пруссия эксперименталды терапия институты (Königlich Preußisches Institut für Experimentelle Therapie) деп аталды. Германияның сапаны бақылау әдістемесін әлемдегі мемлекеттік сарысу институттары көшіріп алды, сондай-ақ стандартты сарысуды Франкфурттан алды. Дифтерияға қарсы сарысудан кейін, тетанус сарысы және ветеринарияда қолданылатын әртүрлі бактерицидті сарысулар дамытылды. Бұл сарысулар институтта бағаланды, сондай-ақ туберкулин және кейіннен әртүрлі вакциналар да тексерілді. Эрлихтің институттағы ең маңызды әріптесі – еврей дәрігері және биологы Джулиус Моргенротт болды.

Ерлихтің бүйірлік тізбек теориясы

Ол жасушаның протоплазмасында химиялық қосалқы тізбектері бар (қазіргі терминде макромолекулалар) арнайы құрылымдар бар екенін болжады, оларға токсин байланысып, олардың функциясына әсер етеді. Егер организм токсиннің әсерінен аман қалса, бұғатталған қосалқы тізбектер жаңаларымен алмастырылады. Бұл регенерацияны жаттықтыруға болады, ал осы құбылыс иммунизация деп аталады. Егер жасушада қосалқы тізбектер артық болса, олар антиденелер ретінде қанға шығарылуы мүмкін. Келесі жылдары Эрлих өзінің қосалқы тізбек теориясын түсініктерді ("амбоцепторлар", "бірінші, екінші және үшінші реттік рецепторлар" және т.б.) қолдана отырып кеңейтті, бірақ бұл терминдер қазір қолданылмайды. Антиген мен антидене арасында ол қосымша иммундық молекула бар деп есептеді, оны ол "қосымша" немесе "комплемент" деп атады. Оның пікірінше, қосалқы тізбекте кем дегенде екі функционалдық топ болады. Иммунологияның теориялық негізін қалауымен қатар, сарысудың валенттілігі жөніндегі еңбегі үшін Эрлих 1908 жылы Эли Метчниковпен бірге физиология және медицина саласындағы Нобель сыйлығын алды. Пастер институтында иммунитеттің жасушалық тармағы – фагоцитозды зерттеген Метчников бұрын Эрлихке қатысты сынға ұшыратқан болатын.

Қатерлі ісік зерттеулері

1901 жылы Пруссияның Қаржы министрлігі Эрлихті бюджеттен шығып кеткені үшін сынап, оның табысын азайтты. Осы жағдайда Альтхофф еврей филантропы және Lazard Speyer Ellissen банктік үйінің бірлескен иесі Георг Шпейермен байланыс жасады. Неміс императоры Фридрих II-нің жесірі, ханшайым Викторияның қатерлі ісігі көпшіліктің қызығушылығын тудырды және Франкфурттың бай азаматтары, соның ішінде Шпейер, қатерлі ісік зерттеулерін қолдау үшін ақша жинауға себеп болды. Сондай-ақ, Германия императоры Вильгельм II Эрлихке бар күш-жігерін қатерлі ісік зерттеуіне жұмсауды бұйырды. Бұл күш-сайыстардың нәтижесінде Эксперименттік терапия институтымен байланысты қатерлі ісік зерттеу бөлімі құрылды. Химияшы Густав Эмбден және басқалар онда жұмыс істеді. Эрлих өзінің демеушілеріне қатерлі ісік зерттеуінің негізгі зерттеу екенін және жақын арада ем табудың күтілмейтінін хабарлады. Эрлих пен оның зерттеуші әріптестерінің жетістіктерінің бірі – ісік жасушаларын трансплантациялау арқылы өсірілгенде, ісіктің қатерлілігі ұрпақтан ұрпаққа артатынын анықтау болды. Ал егер бастапқы ісік алынса, метастаздар күрт өседі. Эрлих қатерлі ісік зерттеулеріне бактериологиялық әдістерді қолданды. Вакцинацияға ұқсас түсінікпен, ол әлсіретілген қатерлі жасушаларды инъекциялау арқылы қатерлі ісікке қарсы иммунитет жасауға тырысты. Ол қатерлі ісік зерттеулерінде де, химиотерапия зерттеулерінде де (төменде қараңыз) Ірі ғылымның әдістемелерін енгізді.

In vivo бояу

1885 жылы Эрлихтің "Организмнің оттегіге қажеттілігі" (Das Sauerstoffbedürfnis des Organismus – Eine farbenanalytische Studie) атты монографиясы жарық көрді, оны ол хабилитациялық диссертация ретінде де ұсынды. Онда ол in vivo бояудың жаңа технологиясын енгізді. Оның бірінші тұжырымы, пигменттер тірі организмдерге тек түйіршік түрінде ғана оңай сіңеді. Ол зертханалық жануарларға ализарин көгі мен индофенол көгін енгізіп, олардың өлімінен кейін әртүрлі мүшелер әртүрлі деңгейде боялғандығын анықтады. Жоғары оттегімен қаныққан мүшелерде индофенол сақталды, орташа қаныққан мүшелерде индофенол тотығуға ұшырады, бірақ ализарин көгі тотықпады. Ал оттегі аз болған жерлерде екі пигмент те тотығуға ұшырады. Осы жұмысымен Эрлих өзінің зерттеулерін басшылыққа алған нанымын қалыптастырды: барлық тіршілік процестерін жасушада жүретін физикалық-химиялық процестерге келтіруге болады.

Метилен көгі

Эрих зерттеулері барысында метилен көк түсіне кездесті, оны бактерияларды бояуға ең қолайлы деп есептеді. Кейін Роберт Кох та туберкулез қоздырғышын зерттеуде метилен көк түсін бояу ретінде пайдаланды. Эрлихтің пікірінше, метилен көк жүйке жасушаларының ұзын қосалқылары – аксондарды да бояды. Ол осы тақырыпта докторлық диссертация жазуды бастады, бірақ оны өзі аяқтаған жоқ. Невролог Людвиг Эдингер Эрлихтің осылайша неврология саласында маңызды жаңа тақырып ашқанын айтты. 1889 жылдың ортасынан кейін, Эрлих жұмыссыз қалғанда, метилен көк түсін жеке зерттеуін жалғастырды. Оның тірі организмде (in vivo) бояу жұмысы оған оны емдік мақсатта қолдану туралы ой келтірді. Плазмодиидтер (Plasmodiidae) тұқымдасына жататын, малярия қоздырғышын да метилен көкпен бояуға болатындықтан, ол оны малярияны емдеуде пайдалануға болады деп ойлады. Берлиндегі Моабит қалалық ауруханасында осылай емделген екі науқастың денгейі түсіп, қандарынан безгек плазмодиялары жоғалып кетті. Эрлих метилен көк түсін Meister Lucius & Brüning AG компаниясынан (кейін Hoechst AG деп аталды) алды, осы компаниямен ұзақ мерзімді ынтымақтастық орнатты.

Химиотерапияның ерекшеліктерін іздеу

Эрлих эксперименталды терапия институты Франкфуртқа көшіп келгенге дейін метилен көк түсті зерттеуді қайта бастаған еді. Георг Шпейердің қайтысынан кейін оның әйелі Франциска Шпейер оның естелігі үшін Георг Шпейер үйін сыйлады, ол Эрлих институтының жанына салынды. Георг Шпейер үйінің директоры ретінде Эрлих өз химиотерапиялық зерттеулерін сонда жүргізді. Ол метилен көк сияқты тиімді, бірақ оның жанама әсерлері жоқ затты іздеді. Оның үлгісінің бірі – кининнің безгекке тигізетін әсері, ал екіншісі – сарысу терапиясымен салыстырғанда, әрбір ауруға арналған химиялық дәрілер де дәл сондай тиімді болуы керек деген ой болды. Оның мақсаты – «Therapia sterilisans magna» табу, яғни барлық ауру тудыратын микроорганизмдерді өлтіретін емді табу. Эрлих эксперименттік терапияның моделі ретінде теңіз шошқаларында трипаносома ауруын пайдаланды және зертханалық жануарларда әртүрлі химиялық заттарды сынап көрді. Трипаносомаларды трипан қызыл бояуымен өлтіруге болатын еді. 1906 жылдан бастап ол атоксилді жан-жақты зерттеді және Роберт Кохтың 1906/07 жылдардағы ұйқы ауруы экспедициясы кезінде оны басқа да мырыш қосылыстарымен бірге сынады. Атоксил атауының мағынасы «улы емес» болғанымен, ол, әсіресе, көру нервіне зиян келтіреді. Эрлих қазіргі фармацевтикалық өнеркәсіпте қолданылатын скрининг принциптерін еске түсіретіндей химиялық қосылыстарды жүйелі түрде сынауды жетілдірді. Ол 418-компонент – арсенофенилглициннің күшті терапиялық әсерін анықтады және оны Африкада сынақтан өткізді. Оның ассистенті Сахачиро Хатаның көмегімен Эрлих 1909 жылы 606-компонент, арсфенамин, сифилис қоздырғышы – спирохета бактериясымен тиімді күреседі дегенді анықтады. Клиникалық сынақтарда препараттың жанама әсерлері аздау екені анықталды және осы емнен кейін жеті сифилис науқасынан спирохеталар жоғалып кетті. Көптеген клиникалық сынақтардан кейін (барлық зерттеуге қатысушылар туберкулиннің теріс нәтижесін есінде ұстады), Hoechst компаниясы 1910 жылдың соңында Salvarsan деген атпен препаратты сатуға бастады. Бұл теориялық негізде жасалған алғашқы, нақты терапиялық әсері бар препарат болды. Salvarsan сынап тұздарымен салыстырғанда өте тиімді болды. Hoechst AG компаниясы шығарған Salvarsan әлемдегі ең көп тағайындалатын дәріге айналды. 1940 жылдары пенициллин пайда болғанға дейін ол сифилис ауруын емдеудегі ең тиімді препарат болды. Salvarsanның жанама әсерлері мен ерігіштігін жақсарту қажет болды және 1911 жылы ол Neosalvarsanмен ауыстырылды. Эрлихтің жұмысы қан-ми арасындағы бөгеттің бар екенін көрсетті, бірақ ол өзі осындай бөгетке сенбеді, ал Лина Стерн кейіннен осы терминді енгізді. Препарат «Salvarsan соғысын» тудырды. Бір жағынан, жыныстық шектеулердің әлсіреуінен қорқып, оған қарсы шыққандар болды. Эрлихтің шектен тыс байып кеткені туралы, анық антисемиттік көзқарастармен байланысты айыптаулар да болды. Сонымен қатар, Эрлихтің әріптесі Пол Уленхут препаратты ашуда басымдыққа ие екенін мәлімдеді. Клиникалық сынақтар кезінде бірнеше адам қайтыс болғандықтан, Эрлих «еш нәрседен тайынбайды» деп айыпталды. 1914 жылы Эрлихке куәлік беру үшін шақырылған сот процесінде ең белгілі айыптаушылардың бірі қылмыстық жала жабуда айыпталды. Осылайша Эрлихтің кінәсі жоққа шығарылса да, ол ешқашан толыққанды қалпына келмейтін депрессияға түсті.

Сиқырлы оқ

Ерлих егер ауру туғызатын организмді таңдап әсер ететін қосылыс жасау мүмкін болса, онда сол организмге арналған удың селективті агентпен бірге жеткізілуі мүмкін деп ойлады. Осылайша, "сиқырлы оқ" (зауберкугель, оның идеалды терапиялық агентті атау үшін қолданған термині) құрылатын, ол тек нысаналанған организмді ғана өлтіретін. "Сиқырлы оқ" тұжырымы антидене-дәрілік конъюгаттарды (цитотоксикалық биологиялық белсенді дәріге байланысты моноклоналдық антидене) жасау арқылы белгілі бір деңгейде іске асырылды, себебі олар цитотоксикалық дәрілерді олардың белгіленген нысаналарына (мысалы, қатерлі жасушаларға) таңдап жеткізуге мүмкіндік береді.

Мұра

1910 жылы Франкфурт-Саксенхаузендегі бір көшеге Эрлихтің есімі берілді. Нацистік Германияда Эрлихтің жетістіктері назарсыз қалды, ал Эмиль Адольф фон Беринг идеалдық арий ғалымы ретінде дәріптелді, сондай-ақ Эрлихтің есімімен аталған көшеге басқа ат қойылды. Соғыс аяқталғаннан кейін көп ұзамай «Пауль Эрлих Штрассе» атауы қайта орнатылып, бүгінде Германияның көптеген қалаларында Пауль Эрлихтің есімімен аталатын көшелер бар. Батыс Германия 1954 жылы Пауль Эрлихтің (14 наурыз 1854 жылы туған) және Эмиль фон Берингтің (15 наурыз 1854 жылы туған) дүниеге келген күніне 100 жыл толуына орай пошта маркасын шығарды. 200 Deutsche Mark банкнотасында 2001 жылға дейін Пауль Эрлихтің суреті бейнеленген. Неміс Пол Эрлих институты, Стеглицтің сарысу зерттеу және сарысуды сынау институты мен Франкфурттың эксперименталды терапия жөніндегі корольдік институтының мұрагері, 1947 жылы алғашқы директоры Пол Эрлихтің есімімен аталды. Оның есімі көптеген мектептер мен дәріханаларда, Франкфурт-на-Майндағы Пол Эрлих Гезельшафт фюр Хемотерапи е. В. (PEG) және Бад-Хомбург-во дер-Хойгедегі Пол Эрлих Клиникасында мәңгілікке сақталды. Пол Эрлих пен Людвиг Дармштадтер сыйлығы – биомедициналық зерттеулер саласындағы ең беделді неміс сыйлығы. Оның есімімен Еуропалық дәрілік химия бойынша докторлық диссертациялық зерттеулер желісі (Paul Ehrlich MedChem Euro PhD Network) аталды. Жамандауға қарсы лига Пауль Эрлих – Гюнтер К. Швериннің адам құқықтары сыйлығын табыстайды. 1970 жылы Ай бетіндегі кратерге Пол Эрлихтің есімі берілді. Эрлихтің өмірі мен еңбектері 1940 жылы АҚШ-та түсірілген «Доктор Эрлихтің сиқырлы оғы» (Dr. Ehrlich's Magic Bullet) атты фильмде бейнеленді, онда басты рөлді Эдвард Г. Робинсон сомдады. Фильмде оның сифилис ауруын емдеуге арналған Сальварсанға (арсфенамин, «606 қосылысы») жасаған жаңалықтары баяндалды. Нацистік үкімет еврей ғалымына көрсетілген бұл құрметке қарсы болғандықтан, Германияда фильмді жасыруға тырысты. Фильм «Үздік түпнұсқа сценарий» номинациясына ие болды.