Заң ісінде орнатылған үлгі

Юриспруденция: Прецедент – бұрынғы сот шешімі, келесі сот істерінде міндетті немесе ықпалды рөл атқарады. Старе децизис қағидасы, заң жүйесінің тұрақтылығы.

29 мин оқу

100%

Дереккөз: Precedent — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Бұрынғы сот ісінде қалыптасқан ереже. Прецедент – бұл сот немесе басқа да сот органы кейінгі істерді шешкен кезде құқықтық мәселелер немесе фактілер ұқсас болғанда бағалы болып табылатын құқықтық іс бойынша қалыптасқан қағида немесе ереже. Соттардың бұрынғы шешімдерге сүйенуі керек екендігін күндіздейтін құқықтық доктрина "stare decisis" (латын тілінен аударғанда "шешілген нәрсені сақтау") деп аталады. Әдеттегі құқық жүйелерінде прецедент міндетті немесе ықпалды болып саналады, ал азаматтық құқық жүйелерінде олай емес. Әдеттегі құқық жүйелерінде ұқсас фактілерге ұқсас және болжамды нәтижелерге жету мақсаты қойылады, ал шешімдерді қабылдауда прецедентті сақтау осы мақсатқа жету механизмі болып табылады. Әдеттегі құқық бойынша прецедент – заңмен бекітілген заңмен (яғни заң шығарушы органдар қабылдаған заңдар мен кодекстермен) және ережелік құқықпен (яғни атқарушы билік органдары шығарған, өкілеттік беру арқылы қабылданған ережелермен) тең дәрежедегі үшінші заң түрі. Әдеттегі құқық юрисдикцияларында сот шешімдері – соттардың төрелік шешімдерінің немесе прецедент ретінде келтірілуі мүмкін басқа да шешімдердің жиынтығы. Көптеген елдерде, соның ішінде көптеген еуропалық елдерде, бұл термин бұрынғы шешімдерге, мысалы, мемлекеттік органның бұрынғы шешімдеріне негізделген заң туралы шешімдердің кез келген жиынтығына қолданылады. Сот шешімдерін дамыту үшін маңызды шешімдерді жариялау және индекстеу, заңгерлер, соттар және жалпы жұртшылық үшін заң есептері түрінде қолданылады. Прецедент – болашаққа бағыт беруші тарихи мысал (биліктің деңгейіне қарай өзгереді), кейбіреулері "басты істер" немесе "белгілі шешімдер" болып табылады, олар жиі сілтеме жасалады. Жалпы айтқанда, құқықтық прецедент:

Rule established in an earlier legal case

Precedent is a principle or rule established in a legal case that becomes authoritative to a court or other tribunal when deciding subsequent cases with similar legal issues or facts. The legal doctrine stating that courts should follow precedent is called stare decisis (a Latin phrase with the literal meaning "to stand by things decided"). Common law legal systems often view precedent as binding or persuasive, while civil law systems do not. Common law systems aim for similar facts to yield similar and predictable outcomes, and observing precedent when making decisions is the mechanism to achieve that goal. Common law precedent is a third kind of law, on equal footing with statutory law (that is, statutes and codes enacted by legislative bodies) and subordinate legislation (that is, regulations promulgated by executive branch agencies, in the form of delegated legislation) in UK parlance – or regulatory law (in US parlance). Case law, in common law jurisdictions, is the set of decisions of adjudicatory tribunals or other rulings that can be cited as precedent. In most countries, including most European countries, the term is applied to any set of rulings on law, which is guided by previous rulings, for example, previous decisions of a government agency. Essential to the development of case law is the publication and indexing of decisions for use by lawyers, courts, and the general public, in the form of law reports. A precedent is a historical setting example for the future (though at varying levels of authority as discussed throughout this article), some become "leading cases" or "landmark decisions" that are cited especially often. Generally speaking, a legal precedent may be:

applied (if precedent is binding) / adopted (if precedent is persuasive), if the principles underpinning the previous decision are accordingly used to evaluate the issues of the subsequent case;
distinguished, if the principles underpinning the previous decision are found specific to, or premised upon, certain factual scenarios, and not applied to the subsequent case because of the absence or material difference in the latter's facts;
modified, if the same court on determination of the same case on order from a higher court modified one or more parts of the previous decision; or
overruled, if the same or higher courts on appeal or determination of subsequent cases found the principles underpinning the previous decision erroneous in law or overtaken by new legislation or developments. In contrast, civil law systems adhere to a legal positivism, where past decisions do not usually have the precedential, binding effect that they have in common law decision making; the judicial review practiced by constitutional courts can be regarded as a notable exception.

қолданылуы мүмкін (егер прецедент міндетті болса) / қабылдануы мүмкін (егер прецедент ықпалды болса), егер бұрынғы шешімнің негізін құраған қағидалар кейінгі істің мәселелерін бағалау үшін қолданылса;
ажыратылуы мүмкін, егер бұрынғы шешімнің негізін құраған қағидалар нақты жағдайларға байланысты немесе оларға негізделген болып табылса және кейінгі істе осы фактілердің болмауына немесе маңызды айырмашылығына байланысты қолданылмаса;
өзгертілуі мүмкін, егер сол сот жоғары соттың бұйрығымен сол істі қарағанда бұрынғы шешімнің бір немесе бірнеше бөлігін өзгертетін болса; немесе
жойылды, егер сол сот немесе жоғары сот апелляциялық сатыда немесе кейінгі істерді қарағанда бұрынғы шешімнің негізін құраған қағидалар заң бойынша қате деп табылса немесе жаңа заңнамамен немесе жаңа жағдайлармен алмастырылса. Керісінше, азаматтық құқық жүйелері құқықтық позитивизмді ұстанады, онда бұрынғы шешімдер әдетте әдеттегі құқық шешімдеріндегідей прецеденттік, міндетті күшке ие болмайды; конституциялық соттар жүзеге асыратын сотқа қадағалауы айрық жағдай болып есептеледі.

Принцип

Stare decisis (латынша: «бұрынғы шешімдерге қатысты») – судьялардың бұрынғы сот шешімдерімен орнатылған прецеденттерді құрметтеуге міндетті құқықтық қағида. Бұл сөздер латын тіліндегі Stare decisis et non quieta movere деген мақалдан шыққан: «шешімдерге адал болу және бейбіт нәрсені қозғай бермеу». Заң аясында бұл соттардың прецеденттерді сақтауын және орнықты мәселелерге араласпауын білдіреді.

Жалпы құқық жүйелеріндегі сот практикасы

Жалпы құқық дәстүрінде соттар іс бойынша қолданылатын заңды заңдарды түсіндіру және бұрынғы істердің қалай және неге шешілгенін көрсететін прецеденттерді қолдану арқылы анықтайды. Көптеген азаматтық құқық жүйелерінен өзгеше, жалпы құқық жүйелерінде stare decisis қағидасы қолданылады. Осы қағидаға сәйкес, көптеген соттар ұқсас істерде өздерінің бұрынғы шешімдерімен шектеледі, ал барлық төменгі соттар жоғары соттардың бұрынғы шешімдеріне сәйкес келетін шешімдер қабылдауы тиіс. Мысалы, Англия мен Уэльсте Жоғарғы сот және Апелляциялық сот өзінің бұрынғы шешімдерімен байланысты. Ұлыбританияның Жоғарғы соты бұрынғы шешімдерінен бас тарта алады, бірақ практикада мұндай жағдай сирек кездеседі. Төменгі сот, тіпті прецеденттің дұрыс емес екенін сезсе де, оған қайшы шешім шығара алмайды. Егер аралық сот қолданыстағы немесе кейінгі прецедентке қайшы келетін шешім шығарса және ол шешім апелляцияда күшін жоймаса, онда ол күшінде қалады. Егер сот заңдық ойлаудың дамуы прецедентті пайдасыз етеді деп санайтын болса және одан бас тарта отырып, заңның дамуына көмектескісі келсе, онда сот прецедентті кейінгі билікке қайшы деп тағайындауы немесе прецеденттің істердің фактілеріндегі маңызды айырмашылықтарға байланысты "ерекшелендіруі" мүмкін. Егер бұл шешімге шағым түсірілсе, апелляциялық сот прецедентті және шағымдану ісін қайта қарау мүмкіндігіне ие болады, соның салдарынан бұрынғы сот практикасын жоққа шығарып, жоғары биліктің жаңа прецедентін орната алады. Бұл іс апелляциялық жолмен қаралатын кезеңде бірнеше рет қайталанылуы мүмкін. Lord Denning, бастапқыда Жоғары сотта, кейін Апелляциялық сотта, High Trees ісінен басталатын estoppel ұғымын дамыту арқылы осы эволюциялық процестің танымал мысалын келтірді: Central London Property Trust Ltd v. High Trees House Ltd [1947] K. B. 130. Судьялар іс бойынша шешім қабылдауда әртүрлі сенімді дереккөздерге жүгіне алады. Көп таралған, міндетті емес дереккөздерге Corpus Juris Secundum және Halsbury's Laws of England сияқты заңдық энциклопедиялар, немесе Заң комиссиясының немесе Америка заң институтының жарияланған еңбектері жатады. Кейбір органдарға, мысалы, Жол ережелеріне, сенімді дереккөздермен немесе ұқсас заңдық әсермен нұсқаулар беруге заңдық өкілеттіктер берілген. Федеративтік немесе көп юрисдикциялық құқық жүйелерінде әртүрлі төменгі апелляциялық соттар арасында қайшылықтар туындауы мүмкін. Кейде бұл айырмашылықтарды шешу мүмкін болмайды және заңның бір округте, провинцияда, бөлімде немесе апелляциялық бөлімде қалай қолданылатынын анықтау қажет болуы мүмкін. Әдетте, мұндай дауларды соңғы инстанциядағы сот қабылдаған шағым ғана шешеді, бірақ көптеген себептерге байланысты мұндай шағымдар көбінесе қабылданбайды. Кез келген сот өзінің осы ісін міндетті прецеденттен ажыратып, басқа қорытындыға жетуге тырыса алады. Мұндай ажырасудың жарамдылығы апелляциялық шағымда қабылдануы немесе қабылданбауы мүмкін. Апелляциялық сот төменгі сатыдағы соттардан мүлдем жаңа және өзгеше талдау жасай алады және өзінің бұрынғы шешімдерімен байланысты болуы немесе болмауы мүмкін, немесе кез келген жағдайда әр іс бойынша қолданылатын фактілердің маңызды айырмашылықтарына негізделген шешімдерді ажырата алады. Немесе сот бұл мәселені "алғашқы әсер" ретінде қарауы мүмкін, ол ешқандай бақылау прецедентімен реттелмейді. Көп судьядан тұратын сот мүшелері жеке пікірлер жазғанда, олардың негіздемелері әртүрлі болуы мүмкін; тек көпшіліктің ratio decidendi ғана міндетті прецедент болады. Мысалы, егер 12 мүшелі сот бірнеше мәселе бойынша 5–2–3–2 төрт түрлі пікірге бөлінсе, әр нақты мәселе бойынша жеті дауысқа ие болатын кез келген негіздеме прецедентке айналады және жеті судьяның көпшілігі әр түрлі мәселелерге байланысты болуы мүмкін. Барлығы да сенімді деп аталуы мүмкін (әрине, көпшілікке сәйкес келетін пікірлер басқа пікірлерге қарағанда сенімдірек). Прецедент ережелерін ескермегенмен, кез келген жарияланған шешімге берілетін салмақ нақты мәселеге қатысты сот пен судьялардың беделіне байланысты болуы мүмкін. Мысалы, АҚШ-та екінші округ (Нью-Йорк және оның маңындағы штаттар) коммерциялық және бағалы қағаздар заңдарында ерекше құрметке ие, жетінші округ (Чикагода), әсіресе судья Познер монополияға қарсы заңнамада жоғары бағаланады, ал Колумбия округінің округы әкімшілік құқықта жоғары бағаланады.

In the common law tradition, courts decide the law applicable to a case by interpreting statutes and applying precedent, which record how and why prior cases have been decided. Unlike most civil law systems, common law systems follow the doctrine of stare decisis, by which most courts are bound by their own previous decisions in similar cases, and all lower courts should make decisions consistent with previous decisions of higher courts. For example, in England and Wales, the High Court and the Court of Appeal are each bound by their own previous decisions. The Supreme Court of the United Kingdom is able to deviate from its earlier decisions, although in practice it rarely does so. A lower court may not rule against a binding precedent, even if the lower court feels that the precedent is wrong. Even if an intermediate judge issues a ruling inconsistent with existing or subsequent precedent, if the case is not vacated on appeal the decision will stand. If the court believes that developments or trends in legal reasoning render the precedent unhelpful, and wishes to evade it and help the law evolve, the court may either hold that the precedent is inconsistent with subsequent authority, or that the precedent should be "distinguished" by some material difference between the facts of the cases. If that decision goes to appeal, the appellate court will have the opportunity to review both the precedent and the case under appeal, perhaps overruling the previous case law by setting a new precedent of higher authority. This may happen several times as the case works its way through successive appeals. Lord Denning, first of the High Court of Justice, later of the Court of Appeal, provided a famous example of this evolutionary process in his development of the concept of estoppel starting in the High Trees case: Central London Property Trust Ltd v. High Trees House Ltd [1947] K. B. 130. Judges may refer to various types of persuasive authority to reach a decision in a case. Widely cited nonbinding sources include legal encyclopedias such as Corpus Juris Secundum and Halsbury's Laws of England, or the published work of the Law Commission or the American Law Institute. Some bodies are given statutory powers to issue guidance with persuasive authority or similar statutory effect, such as the Highway Code. In federal or multijurisdictional law systems, conflicts may exist between the various lower appellate courts. Sometimes these differences may not be resolved and distinguishing how the law is applied in one district, province, division or appellate department may be necessary. Usually, only an appeal accepted by the court of last resort will resolve such differences, and for many reasons, such appeals are often not granted. Any court may seek to distinguish its present case from that of a binding precedent, to reach a different conclusion. The validity of such a distinction may or may not be accepted on appeal. An appellate court may also propound an entirely new and different analysis from that of junior courts, and may or may not be bound by its own previous decisions, or in any case may distinguish the decisions based on significant differences in the facts applicable to each case. Or, a court may view the matter before it as one of "first impression", not governed by any controlling precedent. When various members of a multi judge court write separate opinions, the reasoning may differ; only the ratio decidendi of the majority becomes binding precedent. For example, if a 12 member court splits 5–2–3–2 in four different opinions on several different issues, whatever reasoning commands seven votes on each specific issue becomes precedent, and the seven judge majorities may differ issue to issue. All may be cited as persuasive (though of course opinions that concur in the majority result are more persuasive than dissents). Quite apart from the rules of precedent, the weight actually given to any reported opinion may depend on the reputation of both the court and the judges with respect to the specific issue. For example, in the United States, the Second Circuit (New York and surrounding states) is especially respected in commercial and securities law, the Seventh Circuit (in Chicago), especially Judge Posner, is highly regarded on antitrust, and the District of Columbia Circuit is highly regarded on administrative law.

Тік прецедент

Вертикальды прецедент туралы доктринада әрбір сот өзінің құзыреттілік аймағындағы немесе сот жүйесінің ішіндегі жоғары тұрған соттардың шешімдерімен міндетті деп есептеледі.

Жатық прецедент

Соттың өзінің бұрынғы шешімдеріне бағынуы (немесе кем дегенде оларды құрметтеуі) қағидасын "горизонтальді stare decisis" деп атайды. АҚШ апелляциялық сотының прецеденті тек толық құраммен, яғни округтің барлық жұмыс істейтін апелляциялық судьяларының отырысымен немесе АҚШ Жоғарғы Сотымен ғана жоққа шығарылуы мүмкін – жай ғана басқа үш судьядан тұратын алқамен емес.

Федерализм және штаттық және федералды соттар

Федералды жүйелерде федералды және мемлекеттік заңдардың бөлінуі күрделі өзара әрекеттесулерге алып келуі мүмкін. АҚШ-та штаттық соттар федералдық соттардан кем емес, қайта, параллель сот жүйесін құрайды. Федералдық сот мемлекеттік құқық мәселесі бойынша шешім қабылдағанда, Эри доктринасы бойынша штаттық соттардың прецеденттерін сақтауға міндетті. Егер федералдық сотта мемлекеттік заң мәселесі туындаса және штаттың жоғарғы сотынан бұл мәселе бойынша шешім болмаса, федералдық сот штаттық апелляциялық соттардың шешімдерін қарастырып, штаттық соттардың осы мәселені қалай шешетінін болжауға тырысуы керек, немесе тиісті штатының конституциясы рұқсат етсе, осы мәселені штаттық соттарға жіберуі керек. Керісінше, штаттық сот федералдық заң мәселесі бойынша шешім қабылдағанда, ол тек Жоғарғы Соттың шешімдерімен ғана байланысты, бірақ федералдық округтік немесе апелляциялық соттардың шешімдерімен байланысты емес. Дегенмен, кейбір штаттар конституциялық міндеттеме емес, әдеп ретінде, өз штаттарын қамтитын апелляциялық соттардың шешімдерін сақтауды қабылдады. Бірақ іс жүзінде, бір жүйедегі судьялар көбінесе екінші жүйедегі тиісті сот практикасын қолдануды таңдайды, түрлі нәтижелерді болдырмау және сот таңдауын азайту үшін.

"Супер рецесси"

"Super stare decisis" – бұл ең маңызды прецеденттерді сипаттау үшін қолданылатын термин, олар бастапқыда дұрыс шешілген-шешілмегеніне қарамастан, күшін жоюға немесе өзгертуге өте төтеп береді. Бұл прецеденттік биліктің спектріндегі ең жоғары деңгей ретінде қарастырылуы мүмкін, сондай-ақ кейбір шешімдерді өзгертуге болмайды деген сенімді немесе осы сенімге қатысты сынды білдіруі мүмкін. 1976 жылы Ричард Познер мен Уильям Ландес "супер прецедент" терминін цитаталарды санау арқылы прецедент теорияларын тексеру туралы мақалаларында қолданды. Познер мен Ландес бұл терминді сілтеме жасалған шешімнің әсерін сипаттау үшін пайдаланды. Кейін "супер прецедент" термині басқа мәселеге байланысты болды: шешімді күштен шығарудың қиындығы. 1992 жылы Рутгерс университетінің профессоры Эрл Мальц, "Жоспарланған әкелікке қарсы Кейси" ісі бойынша Жоғарғы соттың шешімін сынға алды, себебі ол шешімде егер бір тарап ұлттық маңызы бар мәселе бойынша соттың басынан орын алса (мысалы, "Ро против Уэйд" ісінде болғандай), онда ол тарап өз позициясын күшін жоюдан "бір түрлі супер stare decisis" арқылы қорғай алады деген пікірді қолдады. Кейбір шешімдердің бастапқыда дұрыс шешілген-шешілмегеніне қарамастан, күшін жоюға дерлік мүмкін емес екендігі туралы даулы идея қазіргі кезде "super stare decisis" терминімен байланыстырылады. "Супер stare decisis" (немесе "супер прецедент") тұжырымдамасы Сенаттың Әділет комитеті алдында Бас судья Джон Робертс пен судья Сэмюэл Алитоның тыңдауларында талқыланды. Робертс туралы тыңдаулар басталғанға дейін комитет төрағасы, Пенсильвания штатының сенаторы Арлен Спектер, "The New York Times" газетінде "Ро" ісін "супер прецедент" деп атады. Ол бұл тұжырымдаманы тыңдау кезінде қайта қарады, бірақ Робертс пен Алито бұл терминге немесе тұжырымдамаға қолдау көрсетпеді.

Күшті прецедент

Көндіретін прецедент (сондай-ақ, көндіретін құқықтық негіз) – бұл міндетті прецедент емес, бірақ пайдалы немесе маңызды болып, судьяны ағымдағы іс бойынша шешім қабылдауда бағыт беруге мүмкіндік беретін прецедент немесе басқа да құқықтық жазба. Көндіретін прецедентке төменгі соттардың шешімдері, басқа географиялық юрисдикциялардың теңдес немесе жоғары соттарының шешімдері, басқа параллель жүйелердегі істер (мысалы, әскери соттар, әкімшілік соттар, жергілікті/тайпалық соттар, АҚШ-тағы штаттық соттарға қарсы федералдық соттар), диктада айтылған пікірлер, монографиялар немесе академиялық құқықтық шолулар, сондай-ақ кейбір ерекше жағдайларда басқа елдердің істері, шарттар, халықаралық сот органдары және т.б. кіреді. «Алғашқы рет қаралатын іс» болғанда, соттар басқа юрисдикциялардағы соттардың осыған ұқсас мәселелерді бұрын қараған көндіретін прецеденттеріне сүйенеді. Көндіретін прецедент жоғары соттың қабылдауы арқылы міндетті бола алады. Азаматтық құқық және плюралистік жүйелерде, мысалы, Шотландия құқығында, прецедент міндетті емес, бірақ сот практикасы ескеріледі.

Басқа округтердегі жоғары соттар

Сот жоғары тұрған соттың міндетті емес шешімін ескере алады. Мысалы, АҚШ-тың бірінші округтік соты АҚШ-тың тоғызыншы округтік апелляциялық сотының шешімін ықпалды құжат ретінде қарастыра алады.

Көлденең соттар

Соттар заң жүйесінде тең дәрежедегі басқа соттардың шешімдерін ескере алады. Мысалы, бір облыстың апелляциялық соты басқа облыстың апелляциялық сотының шешімін қарастыруы мүмкін.

Obiter dicta-да жасалған мәлімдемелер

Соттар жоғары тұрған соттардың шешімдерінде obiter dicta-ны ескере алады. Жоғары соттың диктасы, міндетті болмаса да, төменгі соттар үшін көбінесе маңызды болады. Obiter dicta термині әдетте "қосымша айтылған сөздер" деп аударылады, бірақ судьялардың көп саны мен жеке дауыс берулердің болуына байланысты, оны ratio decidendi (шешімнің негіздемесі) -ден ажырату қиын. Осы себептерге байланысты сот obiter dicta-ны жиі назарға алады. Сотқа қатысушы да obiter dicta-ны ескере алады, егер сот бұрынғыда белгілі бір құқықтық аргументтің әлсіз екенін көрсеткен болса, және оны қайталау жазаға алып келуі мүмкін.

Заңның трактаттары, қайта баяндаулары және заңға шолулар.

Соттар монографиялар, заңның қайта жаңартылған нұсқалары және құқық журналындағы көрнекті заң ғалымдарының еңбектерін қарастыруға құқылы. Осы сияқты жазбаларды судьялардың қаншалықты көндірішті деп табатыны автордың беделі және аргументтің сәйкестігі сияқты факторларға байланысты кең ауқымда өзгеруі мүмкін.

Мемлекеттік прокурордың қорытындылары

АҚШ-та әрбір штаттың бас прокуроры заң мәселелері бойынша консультативтік пікірлер беруге құқылы. Бұл процестің бастауы ағылшын ортақ құқығында жатыр. Штат прокурорларының пікірлерінің көп бөлігі мемлекеттік қаржыны немесе штаттың саяси органдарының өкілеттіктерін қарастырады. Көбінесе, осы пікірлер сирек сотта қаралатын заңдар мен конституциялық ережелерді түсіндірудегі жалғыз құрал болып табылады. Бұл пікірлер заңдар мен сот шешімдеріне тән заң күшіне ие емес. Алайда, егер олар мемлекеттік қызметкерлердің немесе азаматтардың қызметін шектейтін болса, олар белгілі бір деңгейде заң сияқты әрекет ете алады. Соттан тыс келісіммен аяқталған даулар жазбаша шешім шығармайды, демек, прецеденттік құқық құрамайды. Сондықтан, АҚШ Әділет министрлігі федералды үкіметке қарсы көптеген істерді жағымсыз прецеденттердің қалыптасуын болдырмау үшін келісімге келеді.

Сотталғанның күші, талап қоюға тыйым салу, кепілдік берудің тыйым салуы, шығарылымға тыйым салу, іс жүргізу құқығы

Бірнеше ереже сот шешімінің басқа тараптарға қатысты прецеденттік болмаса да, нақты іс бойынша тараптардың болашақ құқықтық ұстанымдарын қабылдауға кедерес келтіретін, тар "прецедент" ретінде қолданылуына себеп болуы мүмкін.

Сотталған іс, талап қоюға тыйым салу

Іс шешімі шығарылғаннан кейін, бір талапкер бір жауап берушіге осы фактілерден туындаған кез келген талап бойынша қайтадан сотқа жүгіне алмайды. Заң талапкерлерді барлық мәселелерді бір іс шеңберінде қарауға міндеттейді, істі бөлуге болмайды. Мысалы, автокөлік жол апаты болған жағдайда, талапкер алдымен мүліктік зиян үшін, содан кейін жекелеген жарақаттар үшін бөлек іс қозғай алмайды. Бұл res judicata немесе талап алдын ала тыйым салу деп аталады ("Res judicata" – ғасырлар бойы қолданылып келе жатқан дәстүрлі атау; атау 20-шы ғасырдың соңында АҚШ-та "талап алдын ала тыйым салу" деп өзгертілді). Талап алдын ала тыйым салу, талапкер бұрынғы істе жеңіске жеткеніне немесе жеңілгеніне қарамастан қолданылады, тіпті кейінгі іс басқа құқықтық негіздерді көтерсе де, тіпті екінші талап алғашқы іс кезінде белгісіз болған жағдайда да. Ерекше жағдайлар өте шектеулі, мысалы, егер екі талапты міндетті түрде әртүрлі соттарда қарау қажет болса (мысалы, бір талап қана федералдық құзыретте, ал екіншісі қана штаттық құзыретте болуы мүмкін).

Қосалқы кепілдік берудің тыйым салынуы, эмиссияға тыйым салу

Іс соңында шешім қабылданғаннан кейін, бұрынғы істе шешілген кез келген мәселелер, тіпті басқа тараптар қатысқан істерде де, сол мәселеде жеңілген тарапқа қатысты міндетті болуы мүмкін. Мысалы, егер бірінші істе тараптың кінәлі екендігі анықталса, басқа талапкерлер кейінгі істерде осы бұрынғы шешімге сүйене алады және кінәлілік мәселесін қайта дәлелдеудің қажеті болмайды. Тағы бір мысал: егер патенттің жарамсыздығы бір қылмыскерге қарсы істе дәлелденсе, сол патент барлық басқа қылмыскерлерге қатысты да жарамсыз болып есептеледі – жарамсыздықты қайта дәлелдеудің қажеті жоқ. Алайда, осы принципке шектеулер мен ерекшеліктер бар. Бұл принцип – сот шешімінің күші немесе мәселелік шектеу деп аталады.

Іс жүргізу заңдары

Бір іс бойынша бірінші шағым берілгеннен кейін, төменгі сатыдағы сот та, апелляциялық сот та бір және сол мәселені қайта қарамайды, сондай-ақ бірінші шағымда қоздырылуға тиіс болған мәселені де қайта қарамайды. Ерекшеліктер үш "ерекше жағдайға" ғана қатысты: 1) егер келесі сот отырысында маңызды жаңа дәлелдер ұсынылса; 2) егер бірінші шағымнан кейін заң өзгерсе, мысалы, жоғары дәрежелі соттың шешімімен; немесе 3) егер шешім анық қате болып, одан айқын әділетсіздік туындаса. Бұл принцип "іс бойынша заң" деп аталады.

Бөліну, шиеленісу

Көптеген мәселелерде, ақылды адамдардың пікірлері ерекшеленуі мүмкін. Егер осы екі адам судья болса, екі түрлі сот шешімі арасындағы қайшылық мынадай жолмен шешілуі мүмкін.

Құқық бөлінісі: әртүрлі географиялық аймақтар немесе федерализм деңгейлері арасындағы келіспеушіліктер

Егер екі сот бөлек, параллель юрисдикцияларда болса, қақтығыс туындамайды және екі түрлі сот шешімі қалыптасуы мүмкін. Бір юрисдикциядағы соттар басқа юрисдикциялардағы шешімдердің ықпалында болады, соның нәтижесінде уақыт өте келе жақсы қағидалар қабылдануы мүмкін.

Құқықтың әртүрлі салалары арасындағы бөліну

Соттар ортақ құқықты "тігіссіз желі" ретінде қалыптастыруға тырысады, сондайынша құқықтың бір саласындағы қағидалар басқа салаларға да қолданылады. Дегенмен, бұл қағида бірқалыпты қолданылмайды. Сөйтіп, бір сөздің әртүрлі құқық салаларында әртүрлі анықтамалары болуы мүмкін, немесе әртүрлі ережелер қолданылып, бір сұраққа әртүрлі құқықтық контексттерде әртүрлі жауаптар берілуі мүмкін. Судьялар мұндай қайшылықтарды барынша азайтуға тырысады, бірақ олар мерзім-мерзіммен туындайды және 'stare decisis' қағидасы бойынша біраз уақытқа дейін сақталуы мүмкін.

Алғашқы әсер

Бірінші рет туындаған мәселе (сондай-ақ "алғашқы мәселе", "алғашқы іс" немесе латын тілінде primae impressionis деп аталады) – тараптар қолданылатын заң туралы келіспейтін және бұрынғы міндетті сот шешімдері болмаған жағдайда, мәселені алғаш рет шешуге тура келетін жағдай. Бірінші рет туындаған мәселе тек белгілі бір сот юрисдикциясында ғана туындауы мүмкін. Мәні бойынша, мұндай мәселе бұрынғы сот шешімдеріне сүйене отырып шешілмейді. Сотта бұрынғы үлгі болмағандықтан, сот түсіндіру қажет заңның қарапайым тілін және заңнамалық тарихын, басқа юрисдикциялардың шешімдерін, басқа соттардың (жоғары, теңдес немесе төменгі соттар, сондай-ақ басқа юрисдикциялардағы соттар) бұрынғы шешімдерінен алынған сенімді дәлелдер мен ұқсастықтарды, заң ғалымдарының түсіндірмелерін және мақалаларын, сондай-ақ соттың өзінің логикасын және әділдік сезімін пайдаланады.

Сот үкімінің жалпы құқық, азаматтық құқық және аралас жүйелердегі рөлін салыстыру

Азаматтық құқық пен жалпы құқық жүйелеріндегі сот шешімдерінің әртүрлі рөлі соттардың шешімдер қабылдау тәсілінде айырмашылықтар тудырады. Жалпы құқық жүйесіндегі соттар өз шешімдерінің құқықтық негіздемесін заңдарға және бұрынғы қатысты шешімдерге сілтеме жасай отырып, сондай-ақ, жалпы құқықтық принциптерді жан-жақты талдап түсіндіреді. Бұл – ratio decidendi деп аталады және басқа соттар үшін міндетті прецедент құрайды. Ағымдағы істің шешілуі үшін қажет емес қосымша талдаулар obiter dicta деп аталады, олардың ықпалды күші бар, бірақ заңдық міндеттемесі жоқ. Керісінше, азаматтық құқық жүйесіндегі шешімдер көбінесе өте қысқа болады, тек заңдарға сілтеме жасайды, терең талдауды қажет етпейді және фактілерге негізделген. Мұндай айырмашылықтың себебі – азаматтық құқық жүйелері заңнамалық позитивизмді қолданады, яғни заңның жалғыз легитимді көзі – демократиялық дауыс беру арқылы қабылданған заң ғана. Сондықтан соттардың міндеті заң жасау емес, заңды түсіндіру және қолдану, демек, олардың шешімдері осыны көрсететін болуы керек.

Азаматтық құқық жүйелері

Stare decisis әдетте азаматтық құқық жүйелерінде қолданылмайтын ілім, өйткені ол тек заң шығарушы орган ғана заң шығара алады деген заңнамалық позитивистік қағидатты бұзады. Оның орнына, азаматтық құқық жүйесі тұрақты сот іліміне сүйенеді, оған сәйкес егер сот дұрыс ойлауды қолдана отырып, бірдей мәселелер бойынша келісімге келген істердің бірізді желісін шешсе, онда алдыңғы шешімдер өте сендіретін, бірақ құқық мәселелерін міндетті емес. Бұл ілім stare decisis іліміне ұқсас, өйткені ол сот шешімі бірізді және болжамды нәтижеге жетуі керек деп талап етеді. Теориялық тұрғыдан алғанда, төменгі соттар жоғары соттардың прецеденттерімен байланысты емес. Бірақ іс жүзінде, болжамдылық қажеттілігі төменгі соттардың жоғары соттардың прецеденттерін ескеретінін білдіреді. Нәтижесінде, Франция Кассациялық соты және Мемлекеттік кеңес сияқты соңғы инстанция соттарының прецеденттері төменгі соттар үшін де-факто міндетті болып саналады. Тұрақты сот ілімі сот шешімдерінің құрылымына да әсер етеді. Жалпы алғанда, жалпы құқық жүйесіндегі сот шешімдері болашақ соттарға басшылық ету үшін жеткілікті негіздер келтіреді. Бұл негіздер сот шешімін бұрынғы сот практикасының негізінде негіздеуге, сондай-ақ оны болашақ істерде прецедент ретінде пайдалануды жеңілдетуге мүмкіндік береді. Керісінше, кейбір азаматтық құқық жүйесіндегі (әсіресе Францияда) сот шешімдері өте қысқа болып келеді, тек тиісті заңнама мен кодекстің ережелерін ғана атап өтеді және ratio decidendi-ге егжей-тегжейлі тоқталмайды. Бұл заңнамалық позитивизмнің нәтижесі, яғни сот тек заң шығарушының ниетін түсіндіреді, сондықтан егжей-тегжейлі баяндау қажет емес. Осы себепті ratio decidendi заң ғалымдары (доктриналық жазушылар) жүзеге асырады, олар жалпы құқық жүйесінде судьялардың өздері беретін түсіндірмелерді ұсынады. Басқа азаматтық құқық жүйелерінде, мысалы, неміс тілді елдерде ratio decidendi Францияға қарағанда әлдеқайда дамыған, және соттар жиі бұрынғы істерге және доктриналық жазушыларға сілтеме жасайды. Алайда, кейбір соттар (мысалы, неміс соттары) жалпы құқық соттарына қарағанда іс бойынша нақты фактілерге аз мән береді, бірақ әртүрлі доктриналық аргументтерді талқылауға және заңның дұрыс түсіндірілуін анықтауға көбірек мән береді. Скандинавия елдерінің аралас жүйелері кейде азаматтық құқықтың бір саласы ретінде қарастырылады, бірақ олар кейде азаматтық құқық дәстүрінен бөлек саналады. Мысалы, Швецияда сот практикасы континенттік азаматтық құқық жүйелеріне қарағанда маңызды рөл атқарады. Жоғары екі сот, Жоғарғы сот (Högsta domstolen) және Жоғарғы әкімшілік сот (Högsta förvaltningsdomstolen) заңның барлық болашақ қолданылуы бойынша сенімді билігі бар прецедент құруға құқылы. Апелляциялық соттар, олар сот (hovrätter) немесе әкімшілік (kammarrätter) болсын, сонымен қатар заңның қолданылуы үшін нұсқау ретінде әрекет ететін шешімдер шығара алады, бірақ бұл шешімдер сендіруші, міндетті емес, сондықтан оларды жоғары соттар бұзуы мүмкін.

Stare decisis is not usually a doctrine used in civil law systems, because it violates the legislative positivist principle that only the legislature may make law. Instead, the civil law system relies on the doctrine of jurisprudence constante, according to which if a court has adjudicated a consistent line of cases that arrive at the same holdings using sound reasoning, then the previous decisions are highly persuasive but not controlling on issues of law. This doctrine is similar to stare decisis insofar as it dictates that a court's decision must condone a cohesive and predictable result. In theory, lower courts are generally not bound by the precedents of higher courts. In practice, the need for predictability means that lower courts generally defer to the precedent of higher courts. As a result, the precedent of courts of last resort, such as the French Cassation Court and the Council of State, is recognized as being de facto binding on lower courts. The doctrine of jurisprudence constante also influences how court decisions are structured. In general, court decisions of common law jurisdictions give a sufficient ratio decidendi as to guide future courts. The ratio is used to justify a court decision on the basis of previous case law as well as to make it easier to use the decision as a precedent for future cases. By contrast, court decisions in some civil law jurisdictions (most prominently France) tend to be extremely brief, mentioning only the relevant legislation and codal provisions and not going into the ratio decidendi in any great detail. This is the result of the legislative positivist view that the court is only interpreting the legislature's intent and therefore detailed exposition is unnecessary. Because of this, ratio decidendi is carried out by legal academics (doctrinal writers) who provide the explanations that in common law jurisdictions would be provided by the judges themselves. In other civil law jurisdictions, such as the German speaking countries, ratio decidendi tend to be much more developed than in France, and courts will frequently cite previous cases and doctrinal writers. However, some courts (such as German courts) have less emphasis on the particular facts of the case than common law courts, but have more emphasis on the discussion of various doctrinal arguments and on finding what the correct interpretation of the law is. The mixed systems of the Nordic countries are sometimes considered a branch of the civil law, but they are sometimes counted as separate from the civil law tradition. In Sweden, for instance, case law arguably plays a more important role than in some of the continental civil law systems. The two highest courts, the Supreme Court (Högsta domstolen) and the Supreme Administrative Court (Högsta förvaltningsdomstolen), have the right to set precedent which has persuasive authority on all future application of the law. Appellate courts, be they judicial (hovrätter) or administrative (kammarrätter), may also issue decisions that act as guides for the application of the law, but these decisions are persuasive, not controlling, and may therefore be overturned by higher courts.

Аралас немесе біжуридикалық жүйелер

Кейбір аралас жүйелер, мысалы, Шотландиядағы шотланд заңы, Оңтүстік Африка заңдары, Филиппин заңдары және Квебек пен Луизиана заңдары, азаматтық және жалпы құқық екіұштылығына толыққанды сәйкес келмейді, себебі олар екеуінің де элементтерін біріктіреді. Мұндай жүйелерге жалпы құқық дәстүрі зор ықпал еткен болуы мүмкін, бірақ олардың жеке құқығы азаматтық құқық дәстүріне берік негізделген. Заңның екі негізгі жүйесінің арасындағы орынға байланысты, мұндай құқықтық жүйелер кейде "аралас" жүйелер деп аталады. Мысалы, Луизиана соттары stare decisis және jurisprudence constante қағидаларын қолданады. Оңтүстік Африкада жоғары соттардың шешімдері төменгі соттар үшін толыққанды міндетті, ал төменгі соттардың шешімдері жоғары соттар үшін тек ұсыныс ретінде қарастырылады; ал соттардың арасында прецеденттер prima facie немесе болжамды түрде міндетті болып саналады.

Азаматтық құқық юрисдикцияларындағы академиктердің рөлі

Жалпы құқық жүйесіндегі заң профессорлары сот практикасын қалыптастыруда азаматтық құқық жүйесіндегі профессорларға қарағанда әлдеқайда аз рөл атқарады. Азаматтық құқық жүйесіндегі сот шешімдері қысқа болып келетін және прецедент құруға ыңғайлы болмайтындықтан, заңның көп бөлігін судьялар емес, ғалымдар түсіндіреді; мұндай түсіндірулер «доктрина» деп аталады және олар трактаттарда немесе Франциядағы «Recueil Dalloz» сияқты журналдарда жариялануы мүмкін. Тарихи тұрғыдан алғанда, жалпы құқық соттары заң ғылымына көп сүйенген жоқ; сондықтан, екінші мыңжылдықтың басында заңдық шешімдерде академиялық еңбектерге сілтеме жасау сирек кездесетін (әлде Көк пен Блэкстоун сияқты белгілі судьялардың академиялық жазбаларынан басқа). Бүгінде академиялық жазушылардың еңбектері заңдық дәлелдерде және шешімдерде көбінесе сенімді дереккөз ретінде пайдаланылады; көбінесе судьялар басқа соттар әлі қабылдамаған ұғымдарды іске асыруға тырысқанда немесе судья заңның академиялық тұжырымын прецеденттерге қарағанда әсерлі деп санағанда оларға сілтеме жасайды. Осылайша, жалпы құқық жүйелері азаматтық құқық юрисдикцияларында бұрыннан бар тәсілдің бірін қабылдап келеді.

Академиялық оқу

Уақыт өте келе қарастырылған прецеденттер нақты үрдістерді анықтауға мүмкіндік береді, соның арқасында заңның дамуындағы келесі логикалық қадамды көрсетеді. Мысалы, егер заң бойынша иммиграция шектеулері күшейіп жатса, онда осы мәселе бойынша келесі заңдық шешім оны одан да қатаң етуге бағытталуы мүмкін. Әдеттегі заң зерттеу көздерінде жарияланбаған, негізделген пікірлердің (жасырылған прецеденттер) заңның эволюциясына әсер ететін бұрмалаушы күш ретінде әсері анықталды. Соңғы кезде ғалымдар прецеденттердің қайсысы ең маңызды немесе авторитетті екенін, сондай-ақ соттың түсіндірмелері мен басымдықтарының уақыт өте қалай өзгергенін анықтау үшін желілік теорияны қолдануға тырысып жатыр.

АҚШ-тың құқықтық жүйесі

Уақыт өте келе АҚШ-тағы соттар, әсіресе оның Жоғарғы соты "прецедент" деп аталатын сот шешімдерінің үлкен жиынтығын жасады. Бұл "алдыңғы істерде белгіленген қағидалар мен принциптер соттың болашақ шешімдеріне бағыт береді". Stare decisis сот процесінің заңдылығын нығайтуға және құқықтық мемлекеттілікті қамтамасыз етуге бағытталған. Ол заңды іс-шаралар мен дауласқан тараптарға қолданудағы тұрақтылықты, нақтылықты, болжамдылықты, дәйектілікті және біркелкілікті күшейтеді. Васкес Хиллериге қарсы (1986) ісінде Жоғарғы сот қысқаша түрде былай мәлімдеді: "Stare decisis конституциялық үкімет жүйесіміздің тұтастығына, сыртқы түрімен де, мазмұнымен де үлес қосады, себебі ол негізгі қағидалардың жеке адамдардың ықыласынан емес, заңда негізделгенін сақтайды". Осылайша Жоғарғы сот stare decisis туралы көп мәлімдеме жасады. Citizens United v. FEC, 558 U. S. 310, 378-бет (2010) (Робертс, судья, келісетін пікір): "[Stare decisis] ең үлкен мақсаты – конституциялық идеалға, яғни заң үстемдігіне қызмет ету. Сондықтан, егер қандай да бір прецедентке адалдық осы конституциялық идеалды ілгерілетуден гөрі оған көбірек зиян келтірсе, біз осы прецеденттен ауытқуға көбірек дайын болуымыз керек". (Дереккөздер алынып тасталды). Planned Parenthood of Se. Pa. v. Casey, 505 U. S. 833, 854-бет (1992): "[Біздің Конституциямыздың негізі болып табылатын заң үстемдігінің тұжырымдамасы уақыт өте келе осындай сабақтастықты талап етеді, сондықтан прецедентке құрмет көрсету, анықтама бойынша, қажетті". (Дереккөздер алынып тасталды). Alleyne v. United States, 570 U. S. 99, 118-бет (2013) (Сотомайор, судья, келісетін пікір): "Біз әдетте бұрынғы шешімдерімізге берік тұрамыз, тіпті олардың дұрыстығына күмән келтірсек те, себебі бұл "заңдық қағидалардың әділ, болжамды және дәйекті дамуын ынталандырады, сот шешімдеріне сенімділікті арттырады және сот процесінің нақты және түсінікті тұтастығына үлес қосады". Hilton v. South Carolina Public Railway Commission, 502 U. S. 197, 202-бет (1991): "Прецедентті ұстану тұрақтылықты, болжамдылықты және сот билігіне құрметті арттырады". Payne v. Tennessee, 501 U. S. 808, 827-бет (1991): "Stare decisis әділ шешімді таңдаудың басым жолы, себебі ол заңдық қағидалардың әділ, болжамды және дәйекті дамуын қолдайды, сот шешімдеріне сенімділікті арттырады және сот процесінің нақты және түсінікті тұтастығына үлес қосады". Vasquez v. Hillery, 474 U. S. 254, 265-266-беттер (1986): "[Stare decisis туралы маңызды ілім – заңның тек қана өзгермейтінін, сонымен қатар принципті және түсінікті түрде дамитынын қамтамасыз ететін құрал. Бұл ілім қоғамға негізгі қағидалардың жеке адамдардың емес, заңның негізінде құрылғанын қабылдауға мүмкіндік береді, осылайша біздің конституциялық үкімет жүйесінің тұтастығына үлес қосады, сыртқы түрімен де, мазмұнымен де". Taylor v. Sturgell, 553 U. S. 880, 903-бет (2008): "[S]tare decisis соттарға қайталанатын сот істерін жылдам шешуге мүмкіндік береді". Payne v. Tennessee, 501 U. S. 808, 834-бет (1991) (Скалиа, судья, келісетін пікір): "Бұл соттың басқарушы қағидасы ретінде билікті нығайтатын нәрсе – бұл маңызды конституциялық шешімнің жеткіліксіз рационалдық негізі болған жағдайда, ол тек қана бұрын соттың көпшілігін тартқан себеппен қалпына келтірілуі керек деген түсінік". Patterson v. McLean Credit Union, 491 U. S. 164, 172-бет (1989): "Біздің прецеденттеріміз қасиетті емес, себебі бұрынғы шешімдерді олардың қажеттілігі мен дұрыстығы дәлелденген жағдайларда жоққа шығардық". Smith v. Allwright, 321 U. S. 649, 665-бет (1944): "[Бұл сот бұрынғы қателікке көз жеткізген кезде, прецеденттерді ұстануға мәжбүр болған емес. Конституциялық мәселелерде, түзету заң шығару шараларына емес, түзетулерге байланысты болған жағдайда, бұл сот тарихының барлық кезеңінде конституциялық шешімдерінің негізін қайта қарау жөніндегі өкілеттігін еркін қолданды". Janus v. Am. Fed. of State, County, & Mun. Employees, 585 U. S. , No. 16-1466, операциялық топ. 34-бет (2018): "Біз бұрынғы шешімді оны жоққа шығаруға берік негіздер болмаса, өзгерте алмаймыз". Planned Parenthood of Se. Pa. v. Casey, 505 U. S. 833, 864-бет (1992) (көпшілік пікір): "[Шешімді жоққа шығару алдыңғы іс қате шешілген деген сенімнен тыс ерекше себепке негізделуі керек. Кейси ісі бойынша көпшілік пікірінде былай делінген: "Қайтадан мұқият қарастыру үшін, қазіргі ілімге қатысты көзқарас өзгеше болуы" жеткілікті емес". Arizona v. Rumsey, 467 U. S. 203, 212-бет (1984): "Конституциялық істерде прецедентке берілу қатаң талап етілмесе де, stare decisis ілімінен кез келген ауытқу ерекше негіздеме талап етеді". Stare decisis істің шешіміне, емес, obiter dicta ("айтылған сөздерге") қолданылады. АҚШ Жоғарғы соты былай деді: "Егер де бір шешім жеткілікті түрде көндіретін болса, dicta-ны ұстануға болады, бірақ олар міндетті емес". АҚШ Жоғарғы сотында stare decisis принципі конституциялық істерде ең икемді, Брэндейс судьяның Burnet ісіндегі маңызды қарсылығында байқағанындай. Мысалы, 1946-1992 жылдар аралығында АҚШ Жоғарғы соты шамамен 130 істе өзін-өзі қайтарды. АҚШ Жоғарғы соты былай түсіндірді: "[Бұл сот бұрынғы қателікке көз жеткізген кезде, прецеденттерді ұстануға мәжбүр болған емес. Конституциялық мәселелерде, түзету заң шығару шараларына емес, түзетулерге байланысты болған жағдайда, бұл сот тарихының барлық кезеңінде конституциялық шешімдерінің негізін қайта қарау жөніндегі өкілеттігін еркін қолданды". Smith v. Allwright, 321 U. S. 649, 665-бет (1944) (Рид, С. Ф.). Сот берген себептердің саны көп болған жағдайда, соттың "тәуелсіз" негіз ретінде нақты белгіленген әрбір себеп "тек қана дикта" ретінде қарастырылмайды делінген. Колин Старджер атап өткендей, Брэндейс судьяның Burnet ісіндегі маңызды қарсылығынан туындаған қазіргі заманғы stare decisis ережесі, Пейн v. Теннесси (1991) ісінде Бас судья Уильям Ренквист пен судья Тургуд Маршалл арасындағы келіспеушілік нәтижесінде күшті және әлсіз түсініктерге бөлінді. Күшті түсінік бұрынғы прецеденттің "қате шешілгені" фактісінен басқа, оны жоққа шығару үшін "ерекше негіздеме" талап етеді, ал әлсіз түсінік прецеденттің "нашар негіздемеге" тап болған жағдайда оны жоққа шығаруға болатынын айтады.

Over time courts in the United States and especially its Supreme Court developed a large body of judicial decisions which are called "precedents". These "[r]ules and principles established in prior cases inform the Court's future decisions." Stare decisis aims to bolster the legitimacy of the judicial process and foster the rule of law. It does so by strengthening stability, certainty, predictability, consistency and uniformity in the application of the law to cases and litigants. In Vasquez v. Hillery (1986) the Supreme Court stated succinctly that stare decisis "contributes to the integrity of our constitutional system of government, both in appearance and in fact" by maintaining the notion "that bedrock principles are founded in the law, rather than in the proclivities of individuals." In doing so the Supreme Court has time and time again made several statements regarding stare decisis. Citizens United v. FEC, 558 U. S. 310, at 378 (2010) (Roberts, J., concurring): [Stare decisis'] greatest purpose is to serve a constitutional ideal—the rule of law. It follows that in the unusual circumstance when fidelity to any particular precedent does more damage to this constitutional ideal than to advance it, we must be more willing to depart from that precedent." (citations omitted)
Planned Parenthood of Se. Pa. v. Casey, 505 U. S. 833, at 854 (1992) "[T]he very concept of the rule of law underlying our own Constitution requires such continuity over time that a respect for precedent is, by definition, indispensable.") (citations omitted)
Alleyne v. United States, 570 U. S. 99, 118 (2013) (Sotomayor, J., concurring): "We generally adhere to our prior decisions, even if we questions their soundness, because doing so 'promotes the evenhanded, predictable, and consistent development of legal principles, fosters reliance on judicial decisions, and contributes to the actual and perceived integrity of the judicial process.'") Hilton v. South Carolina Public. Railway Commission, 502 U. S. 197, at 202 (1991): "Adherence to precedent promotes stability, predictability, and respect for judicial authority." Payne v. Tennessee, 501 U. S. 808, at 827 (1991): "Stare decisis is the preferred course because it promotes the evenhanded, predictable, and consistent development of legal principles, fosters reliance on judicial decisions, and contributes to the actual and perceived integrity of the judicial process." Vasquez v. Hillery, 474 U. S. 254, at 265 66 (1986): "[T]he important doctrine of stare decisis [is] the means by which we ensure that the law will not merely change erratically, but will develop in a principled and intelligible fashion. That doctrine permits society to presume that bedrock principles are founded in the law, rather than in the proclivities of individuals, and thereby contributes to the integrity of our constitutional system of government, both in appearance and in fact." Taylor v. Sturgell, 553 U. S. 880, at 903 (2008): "[S]tare decisis will allow courts swiftly to dispose of repetitive suits ")
Payne v. Tennessee, 501 U. S. 808, at 834 (1991) (Scalia, J., concurring): "What would enshrine power as the governing principle of this Court is the notion that an important constitutional decision with plainly inadequate rational support must be left in place for the sole reason that it once attracted a [majority of the Court]." Patterson v. McLean Credit Union, 491 U. S. 164, at 172 (1989): "Our precedents are not sacrosanct, for we have overruled prior decisions where the necessity and propriety of doing so has been established." Smith v. Allwright, 321 U. S. 649, at 665 (1944): "[W]hen convinced of former error, this Court has never felt constrained to follow precedents. In constitutional questions, where correction depends upon amendment and not upon legislative action this Court throughout its history has freely exercised its power to reexamine the basis of its constitutional decisions." Janus v. Am. Fed. of State, County, & Mun. Employees, 585 U. S. , No. 16 1466, slip op. at 34 (2018): "We will not overturn a past decision unless there are strong grounds for doing so." Planned Parenthood of Se. Pa. v. Casey, 505 U. S. 833, at 864 (1992) (plurality opinion): "[A] decision to overrule should rest on some special reason over and above the belief that a prior case was wrongly decided. The plurality opinion in Casey stated also that reexamining precedent requires more than "a present doctrinal disposition to come out differently". Arizona v. Rumsey, 467 U. S. 203, at 212 (1984): "Although adherence to precedent is not rigidly required in constitutional cases, any departure from the doctrine of stare decisis demands special justification." Stare decisis applies to the holding of a case, rather than to obiter dicta ("things said by the way"). As the United States Supreme Court has put it: "dicta may be followed if sufficiently persuasive but are not binding". In the U. S. Supreme Court, the principle of stare decisis is most flexible in constitutional cases, as observed by Justice Brandeis in his landmark dissent in Burnet (as quoted at length above). For example, in the years 1946–1992, the U. S. Supreme Court reversed itself in about 130 cases. The U. S. Supreme Court has further explained as follows:

[W]hen convinced of former error, this Court has never felt constrained to follow precedent. In constitutional questions, where correction depends upon amendment, and not upon legislative action, this Court throughout its history has freely exercised its power to reexamine the basis of its constitutional decisions.|source=Smith v. Allwright, 321 U. S. 649, 665 (1944)(Reed, S. F.). The Court has stated that where a court gives multiple reasons for a given result, each alternative reason that is "explicitly" labeled by the court as an "independent" ground for the decision is not treated as "simply a dictum". As Colin Starger has pointed out, the contemporary rule of stare decisis descended from Brandeis's landmark dissent in Burnet would later split into strong and weak conceptions as a result of the disagreement between Chief Justice William Rehnquist and Associate Justice Thurgood Marshall in Payne v. Tennessee (1991). The strong conception requires a "special justification" to overrule challenged precedent beyond the fact the precedent was "wrongly decided", while the weak conception holds that a precedent can be overruled if it suffers from "bad reasoning".

Ағылшындық құқықтық жүйе

Міндетті прецедент немесе stare decisis доктринасы ағылшын құқықтық жүйесінің негізгі қағидасы болып табылады. Ағылшын құқықтық жүйесінің ерекше ерекшеліктері мыналарды қамтиды:

Жоғарғы Соттың өз прецеденттерін жоққа шығара алу мүмкіндігі

Ұлыбританияның Лордтар палатасы, Шотландиядан тыс соңғы апелляциялық сот ретінде Ұлыбританияның Жоғарғы сотымен алмастырылмас бұрын, Лондон көшесіндегі трамвайлар мен Лондон округі кеңесі арасындағы (1898) AC 375 ісіне дейін өз шешімдерін міндетті түрде сақтауға міндетті емес еді. Осы істен кейін, Лордтар заң мәселесі бойынша шешім қабылдағаннан кейін, мәселе Парламент заңмен өзгерту жасамайынша жабық болып саналды. Бұл – stare decisis доктринасының ең қатаң түрі (бұрынғыда ортақ құқық юрисдикцияларында қолданылмаған, онда соңғы инстанция соты өзінің прецедентін қайта қарау үшін шамалы икемділікке ие болған). Алайда, 1966 жылғы Практикалық мәлімдеме жарияланғаннан кейін бұл жағдай өзгерді. Ол Лордтар палатасына ағылшын заңын өзгеретін әлеуметтік жағдайларға бейімдеуге мүмкіндік берді. 2003 жылғы R v G & R ісінде Лордтар палатасы өзінің 1981 жылғы Caldwell ісі бойынша шешімін жоққа шығарды, бұл Лордтарға күналы ниетті ("күнәлі ой") айыпталушының мінез-құлқын "ақылға қонымды адамның" мінез-құлқымен салыстыру арқылы анықтауға мүмкіндік берді, айыпталушының нақты ой-сезіміне қарамастан. Дегенмен, Практикалық мәлімдеме Лордтар палатасы тарапынан сирек қолданылды, көбінесе соңғы шара ретінде ғана. 2005 жылға дейін Лордтар палатасы өзінің бұрынғы шешімдерін 20 реттен астам жоққа шығармады. Олар оны қолдануға тартынды, себебі заңға белгісіздік енгізуден қорқып, одан сақтанды. Атап айтқанда, Практикалық мәлімдемеде Лордтар қылмыстық істерде өздерін жоққа шығаруға ерекше қарсы екендігі айтылды, себебі бұл заңның сенімділігі маңызды. Практикалық мәлімдемемен қарастырылған қылмыстық құқыққа қатысты алғашқы іс – Андертонның Райанға қарсы ісі (1985), ол 1986 жылғы R v Shivpuri ісімен, Практикалық мәлімдеме жарияланғаннан кейін екі он жыл өткен соң жоққа шығарылды. Қызығы, бұл прецедент бір жыл бұрын ғана қабылданған еді, бірақ оны бірнеше заңгерлер сынаған. Нәтижесінде, лорд Бридж «Андертон мен Райанға қатысты шешімнің жақында ғана шығарылғанын ескергенде, алаңдамадым. Практикалық мәлімдеме – біздің қатесіздікке деген талабымыздан бас тарту. Егер осы палатаның шешіміндегі ауыр қате заңды бұрмаласа, оны мүмкіндігінше тезірек түзеген абзал». Дегенмен, Лордтар палатасы кейбір жағдайларда өзінің шешімін жоққа шығаруға асықпады; 2002 жылғы R v Kansal ісінде палата мүшелерінің көпшілігі R v Lambert ісі бойынша қабылданған шешімнің қате екенін мойындады және олардың бұрынғы шешімінен бас тартуға келісті.

The British House of Lords, as the court of last appeal outside Scotland before it was replaced by the UK Supreme Court, was not strictly bound to always follow its own decisions until the case London Street Tramways v London County Council [1898] AC 375. After this case, once the Lords had given a ruling on a point of law, the matter was closed unless and until Parliament made a change by statute. This is the most strict form of the doctrine of stare decisis (one not applied, previously, in common law jurisdictions, where there was somewhat greater flexibility for a court of last resort to review its own precedent). This situation changed, however, after the issuance of the Practice Statement of 1966. It enabled the House of Lords to adapt English law to meet changing social conditions. In R v G & R 2003, the House of Lords overruled its decision in Caldwell 1981, which had allowed the Lords to establish mens rea ("guilty mind") by measuring a defendant's conduct against that of a "reasonable person", regardless of the defendant's actual state of mind. However, the Practice Statement was seldom applied by the House of Lords, usually only as a last resort. Up to 2005, the House of Lords rejected its past decisions no more than 20 times. They were reluctant to use it because they feared to introduce uncertainty into the law. In particular, the Practice Statement stated that the Lords would be especially reluctant to overrule themselves in criminal cases because of the importance of certainty of that law. The first case involving criminal law to be overruled with the Practice Statement was Anderton v Ryan (1985), which was overruled by R v Shivpuri (1986), two decades after the Practice Statement. Remarkably, the precedent overruled had been made only a year before, but it had been criticised by several academic lawyers. As a result, Lord Bridge stated he was "undeterred by the consideration that the decision in Anderton v Ryan was so recent. The Practice Statement is an effective abandonment of our pretension to infallibility. If a serious error embodied in a decision of this House has distorted the law, the sooner it is corrected the better." Still, the House of Lords has remained reluctant to overrule itself in some cases; in R v Kansal (2002), the majority of House members adopted the opinion that R v Lambert had been wrongly decided and agreed to depart from their earlier decision.

Құқықтық (әдеби емес) негіздегі прецедентті ажырату

Егер сот түпнұсқа "Per Incuriam" ісінде сақтықтың жетіспеушілігін анықтаса, бұл прецедент сотты міндеттейтін болмайды. Мысалы, егер бұрынғы сот шешімі шығармас бұрын заң ережесі немесе прецедент соттың назарына жеткізілмесе, онда бұл прецедент міндетті емес болады.

Заңдарды түсіндіру ережесі

Прецеденттің ең маңызды рөлдерінің бірі – конституция, заңдар және қағидалар сияқты басқа құқықтық мәтіндердегі беймәлімдіктерді шешу болып табылады. Бұл процесте, ең алдымен, мәтіннің қарапайым тіліне жүгіну қажет, ол заң шығару тарихы, кейінгі прецеденттер және ұқсас мәтіндердің түрлі түсіндірмелерімен жинақталған тәжірибе арқылы түсіндіріледі.

Ұлыбританиядағы заңмен бекітілген түсіндіру

Судьяға көмектесетін негізгі құралдарға прецедент құрылған барлық бұрынғы істерге қол жеткізу және жақсы ағылшын сөздігі кіреді. Ұлыбританиядағы судьялар мен адвокаттар заңды түсіндіру үшін үш негізгі қағида қолданады. Сөзбе-сөз қағида бойынша судья заңның нақты мағынасын орындауы керек, оны түсінуге тырыспай. Судья сөздердің қарапайым, күнделікті мағынасын пайдалануы тиіс, тіпті бұл әділетсіз немесе қолайсыз нәтижеге әкелсе де. Бұл әдістің проблемаларын көрсететін жақсы мысал – R v Maginnis (1987) ісі, онда бірнеше судьялар жеке пікірлерінде «жеткізу» сөзінің сөздікте әртүрлі мағыналарын тапқан. Тағы бір мысал – Fisher v Bell ісі, онда дүкенге баға белгісі қойылған заңсыз тауарды қойған дүкен иесі сату туралы ұсыныс жасаған жоқ, себебі шарттық құқықта «сатуға ұсыныс» деген нақты мағынасы бар, ол тек келісімге шақыру болып табылады. Осы істің нәтижесінде Парламент аталған қайшылықты жою үшін заңға түзетулер енгізді. Алтын қағида сөзбе-сөз қағиданы қолдану абсурдты нәтижеге әкелетін жағдайларда қолданылады. Алтын қағиданы қолданудың екі жолы бар: тар және кең әдіс. Тар әдіс бойынша, егер заңның мәтіні екі түрлі мағынаға ие болса немесе мәтін түсініксіз болса, ең ақылға сыймайтын нұсқадан бас тарту керек. Кең әдіс бойынша сот абсурдты нәтижеден аулақ болу үшін сөзбе-сөз мағынаны өзгертеді. Мұндай тәсілдің мысалы – Adler v George (1964) ісі. 1920 жылғы «Құпия ақпарат туралы» заң бойынша тыйым салынған орынның «жайында» Ұлыбритания қарулы күштеріне кедергі келтіру қылмыс болып саналады. Адлер өзі тыйым салынған орынның жанында емес, ішінде болғанын мәлімдеді. Сот абсурдты нәтижеге әкелмеу үшін заңның сөзбе-сөз мағынасын түсіндірмей, Адлерді кінәлі деп тапты. Зардап шеккендер қағидасы – түсіндіру әдістерінің ең икемдісі. Хейдон ісінен (1584) бастау алған бұл қағида сотқа заңның сөздеріне емес, түзету мақсатына сәйкес шешім шығаруға мүмкіндік береді. Мысалы, Corkery v Carpenter (1950) ісінде бір адам мас күйде каретаны басқарғаны үшін кінәлі деп танылды, бірақ ол тек велосипед басқарған. Соңғы қағида; бірақ Ұлыбритания Еуропалық Одақтан толықтай шыққаннан кейін қолданылмайды. Мақсатты тәсіл деп аталатын бұл тәсіл акт қабылданған кезде Еуропалық соттың ниетін ескереді.

A judge's normal aids include access to all previous cases in which a precedent has been set, and a good English dictionary. Judges and barristers in the UK use three primary rules for interpreting the law. Under the literal rule, the judge should do what the actual legislation states rather than trying to do what the judge thinks that it means. The judge should use the plain everyday ordinary meaning of the words, even if this produces an unjust or undesirable outcome. A good example of problems with this method is R v Maginnis (1987), in which several judges in separate opinions found several different dictionary meanings of the word supply. Another example is Fisher v Bell, where it was held that a shopkeeper who placed an illegal item in a shop window with a price tag did not make an offer to sell it, because of the specific meaning of "offer for sale" in contract law, merely an invitation to treat. As a result of this case, Parliament amended the statute concerned to end this discrepancy. The golden rule is used when use of the literal rule would obviously create an absurd result. There are two ways in which the golden rule can be applied: a narrow method, and a broad method. Under the narrow method, when there are apparently two contradictory meanings to the wording of a legislative provision, or the wording is ambiguous, the least absurd is to be preferred. Under the broad method, the court modifies the literal meaning in such a way as to avoid the absurd result. An example of the latter approach is Adler v George (1964). Under the Official Secrets Act 1920 it was an offence to obstruct HM Forces "in the vicinity of" a prohibited place. Adler argued that he was not in the vicinity of such a place but was actually in it. The court chose not to read the statutory wording in a literal sense to avoid what would otherwise be an absurd result, and Adler was convicted. The mischief rule is the most flexible of the interpretation methods. Stemming from Heydon's Case (1584), it allows the court to enforce what the statute is intended to remedy rather than what the words actually say. For example, in Corkery v Carpenter (1950), a man was found guilty of being drunk in charge of a carriage, although in fact he only had a bicycle. The final rule; although will no longer be used after the UK fully transitions out of the European Union. Known as the Purposive approach this considers the intention of the European Court of Justice when the act was passed.

Құрама Штаттардағы заңдық түсіндіру

Құрама Штаттарда соттар заңның мәтінін заңның сөздерінің жалпыға ортақ мағынасын қолдана отырып, жазылған күйінде оқиды деп үнемі мәлімдейді. "[С]татутты түсіндіруде сот әрқашан басқалардан бұрын бір маңызды қағидаға жүгінуі керек. [С]оттар заң шығарушы орган заңда не айтса, соны білдіреді және заңда айтқан нәрсесінің мағынасы бар деп есептеуі керек." Connecticut Nat'l Bank v. Germain, 112 S. Ct. 1146, 1149 (1992). Шындығында, "[е]гер заңның сөздері аңғарылса, онда бұл бірінші қағида соңғысы болып табылады: 'сот сауалы аяқталады'.". Заңды құрылымның негізгі ережесі заңның әрбір бөлігінің белгілі бір әсерге ие деп есептелуін және қажет болмаса, мағынасыз деп қарастырылмауын талап етеді." Raven Coal Corp. v. Absher, 153 Va. 332, 149 S. E. 541 (1929). "Заң тілін бағалау кезінде, егер сөздер заңмен белгіленген анықтама немесе сот шешімі арқылы ерекше мағынаға ие болмаса, олар олардың әдеттегі қолданысына сәйкес түсіндірілуі керек." Muller v. BP Exploration (Alaska) Inc., 923 P.2d 783, 787–88 (Alaska 1996). Дегенмен, көптеген заң мәтіндерінде белгілі бір түсініксіздік болады – заң шығарушы орган таңдаған сөздер нақты мәселенің фактілеріне жауап бермейтін жағдайлар немесе екі немесе одан көп заңдар арасында керіспірліктер туындайды. Мұндай жағдайларда сот қол жетімді әртүрлі дереккөздерді талдап, түсініксіздікті шешуі керек. "Заңды құрылымның қағидалары" жеке мақалада талқыланады. Түсініксіздік шешілгеннен кейін, бұл шешім осы мақалада сипатталғандай, міндетті күшке енеді.

Іс жүзінде қолдану

Төменгі соттар теориялық тұрғыдан жоғары соттың прецеденттерімен байланысты болғанымен, іс жүзінде судья әділеттілік талабына сәйкес прецеденттен өзгеше нәтижеге қол жеткізуге сенімі болуы мүмкін, сондай-ақ жеке істің мән-жайларын міндетті прецедентте көрсетілмеген негіздемелермен ажырата алады. Апелляциялық сот бұл жаңа негіздемені қабылдай алады немесе прецедентке сүйене отырып, шешімді өзгерте алады. Алайда, егер жеңілген тарап апелляция жасаса (әдетте апелляция құнына байланысты), төменгі соттың шешімі, кем дегенде, сол іске қатысты тараптар үшін күшінде қалуы мүмкін.

Сотқа қарсылық көрсету

Кейде, төменгі сатыдағы судьялар шығарылған үкіммен жеке пікірдің қарама-қайшылығын нақты айта алады, бірақ міндетті прецедент болғандықтан нақты бір тәртіппен үкім шығаруға міндетті. Төменгі соттар жоғары соттардың міндетті прецеденттерін еске алмауға құқылы емес, бірақ сот өзінің бұрынғы шешімдерінен бас тарта алады.

Құрылымдық факторлар

АҚШ-та stare decisis федералды және штаттық сот жүйелерімен күтпеген және интуицияға қайшы келетін тәсілдермен өзара әрекеттесе алады. Федералдық құқық мәселесі бойынша, штаттық сот федералдық құқықтың аудандық немесе апелляциялық деңгейдегі түсіндірмесімен міндетті емес, бірақ АҚШ Жоғарғы Сотының түсіндірмесімен міндетті. Штаттық құқықты, яғни ортақ құқықты немесе заңмен бекітілген құқықты түсіндіру кезінде, федералдық соттар штаттың соңғы инстанциясы болып табылатын сотының түсіндірмесімен міндетті, және әдетте штаттың аралық сатыдағы соттарының прецеденттерін де құрметтеуге тиіс. Соттар халықаралық юрисдикциялардың прецеденттерін қабылдай алады, бірақ бұл stare decisis қағидасын қолдану емес, өйткені шетелдік шешімдер міндетті емес. Керісінше, оның негіздемесінің дұрыстығына сүйене отырып қабылдаған шетелдік шешімге "әсерлі дәлел" (persuasive authority) деп аталады – оның әсері ұсынған себептерінің ықпалдылығымен шектеледі дегенді білдіреді.

Артықшылықтары мен кемшіліктері

Ғалымдар мен заңгерлер атап өткендей, міндетті прецеденттің артықшылықтары мен кемшіліктері бар.

Прецедентті келісім

Қарсы аргумент (старе децисистің пайдалылығын қолдай отырып) – егер заң шығарушы орган сот шешімдерін (конституциялық тұжырымдамалардан басқа) заңмен өзгертуді қаласа, онда оған заңмен рұқсат етілген. Сыншылар кейде жеке судьяларды осы қағиданы таңдап қолдануда айыптайды, оны судьяның бұрын қолдаған прецедентін қолдау үшін пайдаланады, ал судьяның келіспеген прецедентін өзгерту үшін оны назарға алмайды.

Старе децисисті қолданудың қажеттілігі туралы көп пікірлер айтылады. Жүйені қолдайтындар, мысалы, минималистер, прецеденттерді сақтау шешімдерді «болжамды» етеді деп санайды. Мысалы, кәсіпкер өзінің ісінің мән-жайлары бұрынғы бір іспен жеткілікті дәрежеде ұқсас болса, шешімді дұрыс болжауға сенімді бола алады. Бұл АҚШ Конституциясында тыйым салынған кері күшпен (экс-пост-факто) қолданылатын заңдарға қарсы аргументтерге ұқсас.