Кіріспе

1967-1970 жылдардағы Израиль мен Мысыр арасындағы соғыс – Израиль мен Мысыр, Иордания, Палестина Азат ету Ұйымы (ПАҰ) және олардың одақтастары арасында 1967 жылдан 1970 жылға дейін болған Ажырату соғысы (حرب الاستنزاف; מלחמת ההתשה). 1967 жылғы Алты күндік соғыстан кейін араб-израиль қақтығысының негізгі мәселелерін шешу үшін ешқандай маңызды дипломатиялық күш-жігер жұмсалмады. 1967 жылы қыркүйекте Араб Лигасының саммиті Израильмен бейбітшілік, оны мойындау немесе келіссөздер жүргізуге тыйым салатын "үш жоқ" саясатын қабылдады. Мысыр президенті Гамал Абдель Насер Израильді немесе халықаралық қауымдастықты Синайдан толықтай шығуға мәжбүр ету үшін тек әскери қимылдар ғана қажет деп сенді, сондықтан Суэц каналы бойында жағдай шиеленісе бастады. Бұл бастапқыда шектеулі артиллериялық дуэльдер мен Синайға жасалған шағын шабуылдар түрінде болды, бірақ 1969 жылға қарай Мысыр армиясы ірі операцияларға дайын екенін мәлімдеді. 1969 жылдың 8 наурызында Насер Ажырату соғысының ресми басталғанын жариялады, ол Суэц каналы бойындағы кең ауқымды оқ жаудырулармен, ауа соғысымен және диверсанттық шабуылдармен сипатталды. Жағдай 1970 жылдың тамызына дейін жалғасты, содан кейін атысты тоқтату келісіміне қол жеткізілді. Соғыс басталғандағы шекаралар өзгеріссіз қалды, және маңызды бейбіт келіссөздерге ешқандай нақты міндеттемелер болған жоқ.

Мысыр майданы

Алты күндік соғыста Израильдің жеңісі Египеттің Синай түбегінің Суэц каналының шығыс жағалауына дейінгі барлық бөлігін Израильдің бақылауында қалдырды. Египет Синайды қайтарып алуға ниеттенген, сонымен қатар жеңілістің салдарының ауырлығын азайтуға тырысты. Атысты тоқтату желісі бойында үнемі қақтығыстар болып тұрды, ал Египеттің зымырандық катерлері сол жылдың 21 қазанында Израильдің INS Eilat эсмингін батырды. Египет Израиль үкіметін уағыздауға үміттене отырып, ауыр артиллерия, МиГ ұшақтары және кеңес көмегінің басқа да түрлерін пайдалана отырып, Бар-Лев желісі бойындағы Израиль позицияларын бомбалауды бастады. Израиль Мысырдың әскери нысандарына әуе шабуылдарымен, әуе десанттық шабуылдарымен және Мысырдағы стратегиялық объектілерге жасалған әуе шабуылдарымен жауап берді. Мысырдың стратегиялық бомбалауының әскери және саяси нәтижелері әртүрлі болды. Халықаралық қауымдастық және екі ел де қақтығысты дипломатиялық жолмен шешуге тырысты. БҰҰ-ның Жаринг миссиясы БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 242 қарарының орындалуын қамтамасыз етуге тиіс болды, бірақ 1970 жылдың соңына қарай бұл миссия сәтсіз аяқталғаны анық болды. Салқын соғыстың шиеленісі кезінде қақтығыстың "Шығысқа қарсы Батысқа" айналуынан қорқып, АҚШ президенті Ричард Никсон өзінің Мемлекеттік хатшысы Уильям Роджерсті атысты тоқтату мақсатында Роджерс жоспарын жасауға жіберді. 1970 жылдың тамызында Израиль, Иордания және Египет Роджерс жоспарының шарттарына сәйкес "қалыпты күйде" атысты тоқтатуға келісті. Жоспарда екі тараптың да зымырандарды орналастыруына шектеулер енгізілді және бейбітшілікке қол жеткізу үшін рейдтерді тоқтату қажет болды. Египеттіктер мен олардың кеңес одақтастары келісімді бұзып, көп ұзамай қақтығысты қайтадан жақтатты, зымырандарын Суэц каналына жақындатып, сол кездегі тарихтың ең ірі әуе шабуылына қарсы қорғаныс жүйесін құрды. Израильдіктер премьер-министрі Голда Меир "асимметриялық жауап" деп атаған саясатты қабылдады, онда Израильдің қарсы шаралары Египеттің кез келген шабуылынан әлдеқайда күшті болды. Дегенмен, басқа бір дереккөз Порт-Фуадқа жасалған Израиль шабуылының сәтсіз аяқталғанын мәлімдейді. 1967 жылдың 2 шілдесі: Израиль әуе күштері Рас Аль-Иштегі коммандостарды қолдаған Египеттің артиллериялық позицияларын бомбалады. 1967 жылдың 4 шілдесі: Египет әуе күштері Синайдағы бірнеше Израиль нысаналарын шабуылдады. Египеттің МиГ-17 ұшағы атып түсірілді. 1967 жылдың 8 шілдесі: Египет әуе күштерінің МиГ-21 ұшағы Эль-Кантрада барлау миссиясы кезінде Израильдің әуе қорғанысымен атып түсірілді. Кейіннен миссияны аяқтау үшін камералармен жабдықталған екі Су-7 ұшағы жіберілді және қарсылықсыз Синайда бірнеше айналым жасады. Екі Су-7 ұшағы бірнеше сағаттан кейін тағы бір барлау миссиясына жіберілді, бірақ Израиль әуе күштерінің истребительдері шабуыл жасады. Бір Су-7 ұшағы атып түсірілді. 1967 жылдың 14 шілдесі: Суэц каналы маңында артиллериялық атыс және әуе шайқасы болды. Египеттің жеті ұшағы атып түсірілді. 1967 жылдың 15 шілдесі: Израиль әуе күштерінің Мираж III ұшағы Египеттің МиГ-21 ұшағымен атып түсірілді. 1967 жылдың 21 қазаны: Египеттің әскери-теңіз күштерінің екі зымырандық катері Израильдің INS Eilat эсмингін кемеге қарсы зымыранмен батырып, 47 теңізшіні қаза қылды.

1968 жыл

1968 жылдың 31 қаңтары: Канал аймағындағы қақтығыста бес израильдік сарбаз жараланды, бір израильдік және екі египеттік танк жойылды. Израиль және Иордания әскерлері де атыс жүргізді, жарақат алғандар туралы мәлімет жоқ. 1968 жылдың 21 наурызы: Израильдің азаматтық нысаналарына қарсы Палестина Азаттық Ұйымының (ПАҰ) үздіксіз шабуылдарына жауап ретінде Израиль Иорданияның Карамэ қаласына шабуыл жасады. Шабуылдың мақсаты – Карамэ лагерін жою және Ясир Арафатты ұстау болды. Бұл шабуыл ПАҰ-дың израильдік азаматтарға жасаған шабуылдарына жауап ретінде жасалды, оның ең соңғысы Негевте автобус минаға түскен оқиғасы болды. Алайда, екі операцияның жоспары 1967 жылы, автобус оқиғасынан бір жыл бұрын дайындалған. Иордания шабуылға келген күштердің мөлшерін көрген соң, Израильдің Балқа облысын басып алып, Голан биіктіктеріндегідей жағдай жасауды көздеп отыр деген тұжырымға келді. Израиль Иордания әскерінің шабуылға араласпайтынын күткен, бірақ олар палестиналықтармен бірге соғысып, израильдік күштерге елеулі шығын келтіретін ауыр атыс ашты. Бұл палестиналық күштердің алғаш рет қанағаттандырылған бомбалаушыларды қолданғаны туралы мәлімделді. Израильдіктер бір күндік шайқастың соңында Карамэ лагерінің көп бөлігін қиратты және 141 ПАҰ тұтқынға алды. Екі тарап та жеңіске жеткенін мәлімдеді. Тактикалық тұрғыдан алғанда, шайқас Израильдің пайдасына шешілді және Карамэ лагерін жою мақсатына қол жеткізілді. Алайда, салыстырмалы түрде жоғары шығын IDF үшін күтпеген жағдай болды және израильдіктерді таң қалдырды. 1968 жылдың маусымы: Суэц каналының шығыс жағалауындағы израильдік позицияларға египеттік артиллерияның сирек атқылауымен соғыс «ресми» басталды. Келесі айлардағы артиллериялық атқылаулардың нәтижесінде израильдік сарбаздар жарақат алды. 1968 жылдың 8 қыркүйегі: Египеттік артиллериялық шабуылдарынан 10 израильдік сарбаз қаза тауып, 18-і жарақат алды. Израиль Суэц және Исмаилияны артиллериялық оққа тұтып жауап берді. 1968 жылдың 3 қарашасы: Египеттік МиГ-17 ұшақтары израильдік позицияларына шабуыл жасады, ал оларға израильдік іске қосушылар қарсы шабуыл жасады. Израиль ұшағының бірі зақымдалды. 1969 жылдың 9 қыркүйегі: «Равив» операциясы – израильдік әскерлер Египеттің Қызыл теңіз жағалауына шабуыл жасады. Рейдке «Эскорт» операциясы алдын ала жүргізілді, онда «Шайет 13» теңіз командасы Рас-Садаттағы египеттік теңіз күштерінің бекінісіне «Маиале» атты адаммен басқарылатын торпедалармен кіріп, екі египеттік торпедалық қайықты операцияға кедергі келтірмеу үшін миналармен батырып жіберді. Олар қашып бара жатқанда, «Маиале» кемелерінің біріндегі өзін-өзі жоятын механизм қателік салдарынан жарылды. Израиль теңіз күштері үш десант кемесін жағалауға түсірді, израильдіктер египеттік форма киіп, египеттік түстерге боялған арабтың Т-55 танктері мен БТР-50 бронетранспортерлерін пайдаланды. Әуе көмегімен қолдау көрсеткен израильдік күштер 12 египеттік әскери бекетін жойды. Израильдің A-4 Skyhawk ұшақтары операцияны қолдау үшін египеттік радарлық нысанға шабуыл жасады, оның барысында Skyhawk ұшағы атып түсірілді. Жау аумағында тоғыз сағат бойы кедергісіз әрекет еткеннен кейін шабуыл жасаушы күштер кері шегінді және десант кемесімен кездесіп, Синайдағы израильдік аумаққа оралды, миссия барысында тек жеңіл жарақат алды. Египеттіктер 100-200 адамнан зардап шекті. Екі советтік әскери кеңесшісі, оның ішінде полковник те қаза тапты. 1969 жылдың 11 қыркүйегі: Египеттің 16 ұшағы шабуыл миссиясын жүзеге асырды. Израильдің Мираж ұшақтары сегіз МиГ-ты атып түсірді, ал тағы үш Су-7 израильдік әуеге қарсы артиллериясы мен HAWK жер-әуе ракеталарына зардап шекті. 1969 жылдың 17 қазанында: АҚШ және КСРО қақтығысты тоқтату үшін дипломатиялық келіссөздерді бастады. 1969 жылдың 27 қазанында: Соңғы күндері канал аймағында әуе және артиллериялық жекпе-жек болды. Египеттік әуе шабуылынан бір израильдік сарбаз қаза тауып, он адам жарақат алды. Израильдің «Хок» зымырасы египеттік МиГ-17 ұшағын атып түсірді. Израиль ұшақтары да канал бойындағы египеттік позицияларын шабуылдады. Иордания майданында Бейсан аңғарында Иорданияның миномет шабуылынан бір израильдік сарбаз қаза тауып, екеуі жарақат алды. Израильдің ұшақтары Иорданиядағы араб партизандарының позицияларына шабуыл жасап, Амман қаласының маңындағы нысаналарға соққы берді. 1969 жылдың 9 желтоқсаны: Египет ұшақтары, жаңадан жеткізілген P-15 радарларының көмегімен, екі израильдік Мираж ұшағын атып түсіріп, израильдіктерді әуе шабуылымен жеңді. Кешке қарай лейтенант Ахмет Атеф басқарған египеттік ұшқыш израильдік F-4 Phantom II ұшағын атып түсірді, ол F-4 ұшағын ұрыста атып түсірген алғашқы египеттік ұшқыш атанды. Сол күні Роджерс жоспары жарияланды. Бұл жоспар Синайдан Израильдің кетуінің орнына Египеттің «бейбітшілікке ұмтылуын» талап етеді. Екі тарап та жоспарды қабылдаудан бас тартты. Насер Израильмен тікелей келіссөздерге түсуге кедергі келтірді. Дүбірлі сөздері мен мәлімдемелерінде Насер Израильмен тікелей бейбіт келіссөздерді капитуляциямен теңеді. Президент Насер советтерден израильдік бомбалаудан қорғану үшін жаңа қару-жарақтарды беруді сұрады. Советтер бастапқыда сұралған қару-жарақтарды беруден бас тартты. 1969 жылдың 26-27 желтоқсаны: Израиль «Қасқыр 53» операциясын бастады. Израиль ұшақтары канал бойындағы египеттік позицияларына шабуыл жасағанда, Super Frelon тікұшақтарымен жеткізілген израильдік парашютистер әуе шабуылдарының шуын жамылып, Рас-Гаребке қонды және жеңіл күзеті бар египеттік P-12 радарлық қондырғысын басып алды. Екі египеттік қызметкер қаза тауып, төртеуі тұтқынға алынды. Парашютистер радарды бөлшектеп, екі израильдік Sikorsky CH-53 Sea Stallion тікұшағымен әкетті. Бұл операция израильдік және американдық мамандарға ең соңғы советтік радар технологиясын зерттеуге мүмкіндік берді және египеттіктердің моральдық жағдайына үлкен соққы берді.

1970 жыл

1970 жылдың 7 қаңтары: Израиль «Приха» операциясын бастады, ол Египеттің ішкі аймағындағы әскери нысандарға қарсы әуе шабуылы болды, каналдан 100 шақырымдай қашықтықта. 7 қаңтар мен 13 сәуір аралығында барлығы 118 ұшу-қону операциясы жүргізілді. Сондай-ақ, 7 қаңтарда Израиль шабуылынан египеттік жаяу әскер бригадасының советтік кеңесшісі қаза тапты. 1970 жылдың 12 қаңтары: Рас-Судар маңындағы Израиль базасына шабуыл жасаған екі египеттік Су-7 ұшағын Израильдің «Хок» зымырандары атып түсірді. Израиль хабарлағандай, соңғы күндері Израиль әскерлері Араба аймағы мен Иордан аңғарындағы қақтығыстарда 12 араб партизанын өлтіріп, 4-ін тұтқынға алды. 1970 жылдың 22 қаңтары: Египеттің әуе қорғаныс жүйесі көбінесе қиратылғаннан кейін және тереңдеуге енген бомбалау шабуылы Египетке одан әрі нұқсан келтіргеннен кейін президент Насер жағдайды талқылау үшін құпия түрде Мәскеуге ұшты. Оның жаңа SAM батареяларын (соның ішінде 2K12 «Куб» және «Стрела-2») алу туралы өтініші мақұлданды. Оларды орналастыру үшін білікті персонал және оларды қорғау үшін ұшақ эскадрильялары қажет болды. Осылайша, оған Кремль бергісі келмейтін көптеген советтік әскери қызметкерлер қажет болды. Насер содан кейін Египет болашақта АҚШ-тан көмек сұрауы мүмкін екенін білдіріп, отставкаға кетумен қорқытты. Советтер президент Насердің режиміне көп инвестиция салғандықтан, совет басшысының Бас хатшысы Леонид Брежнев ақыры келісім берді. 1969 жылдың жазынан бастап Египеттегі әскери қатысуын күшейтіп, сол жылдың желтоқсанында алғашқы истребитерін орналастырған Совет Одағы, әскери қатысуын едәуір арттыруға шешім қабылдады, истребительдермен қатар қосымша әуе қорғаныс бөлімшелерін орналастырды. Советтік әскери интервенция «Кавказ» операциясы деп аталды. Советтік контингент қаңтарда 2500-ден 4000-қа дейін, ал 30 маусымға қарай 10600-ден 12150-ге дейін, сонымен қатар 100-150 ұшқышқа дейін жетті. 1970 жылдың 22 қаңтары: «Родос» операциясы. Израильдің десантшылары мен теңіз командалары IAF Super Frelon тікұшақтарымен Шадван аралына жеткізілді, онда олар аралды басып алып, британдық жасалған египеттік «Decca» радары мен басқа да әскери жабдықтарды Израилге қайтару үшін бөлшектеді, содан кейін аралдан шықты. Осы уақытта Израиль истребителі аралға жақындап келе жатқан екі египеттік P-183 торпедалық катерінің қозғалысын тоқтатты. Шамамен 70 египеттік сарбаз қаза тауып, 62-сі тұтқынға алынды, ал израильдіктер 3 қаза тауып, 7-сі жараланды. 1970 жылдың 26 қаңтары: Израиль ұшақтары Суэц шығанағында египеттік көмекші кемеге шабуыл жасап, оны зақымдап, рифке отырғызды. 1970 жылдың 28 қаңтары: Израильдің бомбалауынан алты советтік қызметкері қаза тапты, үшеуі – Каирдің шеткі ауданындағы советтік кеңесшілерді орналастырған ғимаратқа шабуыл жасағанда, ал үшеуі – Дашурдағы SAM кешенінде. Екі айдан кейін АҚШ Ұлттық қауіпсіздік кеңесшісі Генри Киссинджер Израильдің АҚШ-тағы елшісі Ицхак Рабинге Дашурдағы бомбалаудан 40 советтік қызметкері қаза тапқанын айтты. 1970 жылдың ақпаны: Елат портында екі израильдік көмекші кемені египеттік десантшылар саботаж жасады. Жүк кемесі батып, жағалаудағы десант кемесі зақымданды, бірақ суға бату алдында экипажы оны жағаға шығарды. Қаза тапқандар болған жоқ. Жауап ретінде Израиль ұшақтары Суэц шығанағында египеттік мина зауытын батырып, канал аймағындағы египеттік әскери нысандарға шабуыл жасады және Египет аумағының тереңіне екі әскери нысанаға соққы берді. Египет ұшақтары да Суэц каналы бойындағы Израиль позицияларын шабуылдап, үш израильдік сарбазды жарақаттады. Израиль мен Сирия күштері арасында төрт күндік шайқас болды. Израиль истребителі Абу-Забальдағы өнеркәсіптік зауытқа соққы беріп, 80 жұмысшыны өлтірді. 1970 жылдың ақпаны: Египеттік коммандос жасағы Митла асуының маңында тұзақ құрып, оны анықтауға тырысады. Толық құрам өлтірілді немесе тұтқынға алынды. 1970 жылдың 9 ақпаны: Израиль және Египет ұшақтары арасында әуе шайқасы болды, әр тараптан бір ұшақ жоғалып кетті. Бұл оқиға «Приха» операциясын тоқтатты, ал израильдіктер канал жанындағы нысандарға шабуыл жасауға көшті. Бұл египеттіктерге өздерінің SAM батареяларын каналға жақын қалпына келтіруге уақыт берді. Советтік МиГ истребителі қажетті әуе қорғанысын қамтамасыз етті. Совет ұшқыштары да 1970 жылдың сәуірінде ИАФ ұшақтарына жақындауға кірісті, бірақ израильдік ұшқыштарына советтік ұшқыштармен МиГ пайда болған кезде оларға кірмеу және ажырату туралы бұйрық берілді. 1970 жылдың сәуірінде Кувейт қарулы күштерінің Египет майданындағы алғашқы құрбаны болды. 1970 жылдың мамыры: Израиль балық аулау қайығы Египет теңіз күштерімен батырылды, экипажының екеуі қаза тапты. Израиль әуе күштері канал аймағындағы египеттік нысандарға қарсы ауыр бомбалау шабуылын жүргізіп, бес египеттік истребителін атып түсірді. Израиль ұшақтары египеттік эсминец пен мина зауырын батырды. Египеттің артиллериялық оғынан екі израильдік сарбазы қаза тауып, Елат портында су астындағы қиратылған кеменің қалдықтарын алып жатқанда египеттік десантшылар орнатқан жарылғыш заттан израильдік десантшы да қаза тапты. Айдың соңғы күндерінде ИАФ Порт-Саидке қарсы ірі әуе шабуылын жүргізіп, қалада үлкен десант күші жиналады деп сенді. 16-сы күні израильдік ұшақ әуе шайқасында атып түсірілді, мүмкін МиГ-21. 1970 жылдың 3 мамыры: Израиль әскерлері Иордан аңғарында 21 палестиналық партизанды өлтірді. 1970 жылдың 30 мамыры: Бір күні үш жеке тұзақтарда 15 израильдік сарбазы қаза тауып, 8-і жараланды, ал 2-сі жоғалып, тұтқынға алынған деп есептелді. Египет әскерлері Суэц каналындағы израильдік бронетранспортерлік патрульдеріне екі рет тұзақ қойып, 13 израильдік сарбазы қаза тауып, 4-і жараланды, ал 2-сі жоғалып, тұтқынға алынған деп есептелді. Иордан аңғарында, Жерихоның солтүстігінде, армия патрулі араб партизандарының тұзағына түсті, нәтижесінде 2 сарбаз қаза тауып, 4-і жараланды. Қақтығыстарда араб құрбандары болған-жоқ белгісіз. Жауап ретінде Израиль ұшақтары Порт-Саид аймалына қарсы кең ауқымды бомбалау науқанын жүргізді. Советтік соғыс кемелері болды және кейбіреулері израильдік ұшақтарға атып, бомбалаудан шыққан сынықтардан бірнеше советтік теңізшілері қаза тапты. 1970 жылдың маусымы: Израильдің Сирия әскери нысандарына жасаған бронетранспортерлік шабуылынан «жүздеген сириялық құрбандар» болды. 1970 жылдың 27 маусымы: Египет әуе күштері канал арқылы әуе шабуылын жалғастырды. 27 маусымда шамамен сегіз египеттік Су-7 және МиГ-21 Синайдағы Израильдің тыл аймақтарына шабуыл жасады. Израильдің мәліметінше, екі египеттік ұшақ атып түсірілді. Израильдің «Мираж» ұшағы атып түсірілді, ал ұшқышы тұтқынға алынды. 1970 жылдың маусымы: Кувейт қарулы күштерінің Египет майданындағы құрбандары он алты адамды құрады. 1970 жылдың 30 шілдесі: Израиль және советтік ұшақтары арасында кең ауқымды әуе шайқасы болды, «Римон-20» деп аталды, онда 12-24 советтік МиГ-21 (бастапқы 12-ден басқа, басқа МиГ-тер «көтерілді», бірақ олар шайқасқа уақытында жеткені белгісіз) және 12 израильдік «Dassault Mirage III» және төрт F-4 «Phantom II» истребителі қатысты. Шайқас Суэц каналының батысында болды. Дұшпандарын тұзаққа түсіргеннен кейін израильдіктер советтік МиГ-терінің бесеуін атып түсірді. Төрт советтік ұшқышы қаза тауып, ИАФ шығынға ұшырамады, тек зақымдалған «Мираж» болды. 1970 жылдың 3 тамызы: Советтер израильдік истребителін қарсы тұзаққа түсіру арқылы жауап берді. Израильдік истребителін тарту үшін жалған зымыран батареялары орнатылды, ал нағыз зымырандар жасырылды. Израиль шабуылы басталғанда, бір израильдік F-4 «Phantom» атып түсірілді, ал екіншісі зақымдалды, бірақ базаға оралуға басқарыпты. 1970 жылдың тамыз басында: Зығырлықтарына қарамастан, советтер мен египеттіктер каналға жақын әуе қорғанысын күшейтуге басқарыпты. Батареялар египеттіктерге Бар-Лев желісіне қауіп төндіретін артиллерияны орналастыруға мүмкіндік берді. Советтердің тікелей араласуы, «Кавказ» операциясы деп белгілі болғаннан кейін, Зеэв Шифф Израиль 1967 жылғы әскери жетістіктерін сақтап қалғанын және советтердің күшейген қатысуына қарамастан, Израиль тұрып қалғанын атап өтті. Саймон Данстан Израиль...