Кіріспе

1967 жылы Израильдің АҚШ әскери-теңіз күштеріне жасаған шабуылы

USS Liberty оқиғасы – 1967 жылдың 8 маусымында Израиль Әуе күштерінің әскери ұшақтары мен Израиль әскери-теңіз күштерінің моторлы торпедалық қайықтары АҚШ әскери-теңіз күштерінің техникалық зерттеу кемесіне (жасқын кемесі) шабуыл жасаған оқиға. Біріккен әуе және теңіз шабуылынан 34 экипаж мүшесі (теңіз офицерлері, теңізшілер, екі морской пехотинці және бір азаматтық NSA қызметкері) қаза тауып, 171 экипаж мүшесі жараланды, ал кеме ауыр зақымдар алды. Оқиға кезінде кеме Синай түбегінің солтүстігінде, Мысырдың Ариш қаласынан солтүстік-батысқа қарай халықаралық суларда болған. Израиль шабуылға байланысты кешірім сұрап, USS Liberty кемесінің египеттік кеме деп жаңылысқандықтан қателікпен шабуылға ұшырағанын мәлімдеді. Израиль және АҚШ үкіметтері тергеу жүргізіп, шабуылдың кеме туралы Израильдің жаңылысуына байланысты қателік болғаны туралы қорытынды жариялады. Алайда, шабуылдан аман қалғандардың ішінде бұл қорытындымен келіспейтіндер де бар, олар шабуылдың қасақана жасалғанын айтады. 1968 жылдың мамыр айында Израиль үкіметі шабуылда қаза тапқан 34 адамның отбасыларына өтемақы ретінде АҚШ үкіметіне төлем жасады. 1969 жылдың наурыз айында Израиль жараланғандарға қосымша $3,566,457.00 ($ нысана валютасы бойынша) төледі. 1980 жылдың желтоқсан айында кемеге келтірілген материалдық залал үшін, сондай-ақ 13 жылдық үстеме сыйақымен бірге, ақырғы төлем ретінде $6,000,000.00 ($ нысана валютасы бойынша) төлеуге келісті.

USS Liberty кемесі

Либерти бастапқыда Simmons Victory атты жеңіл азаматтық жүк кемесі болды, ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде одақтастарды жүкпен қамтамасыз еткен танымал Либерти кемелерінің ізімен салынған, көптеп өндірілген стандартты Victory кемесінің түрі еді. Ол АҚШ Әскери-теңіз күштеріне сатып алынып, көмекші техникалық зерттеу кемесіне (AGTR) түрлендірілді.

Шабуылға әкелген оқиғалар

Израиль мен бірнеше араб елдері арасындағы алты күндік соғыс кезінде АҚШ бейтарап ел мәртебесін сақтады. Соғыс басталғаннан бірнеше күн бұрын, USS Liberty кемесіне Синайдың солтүк жағалауына жақын, халықаралық суларда сигналдарды жинау миссиясын орындау үшін Шығыс Жерорта теңізіне бару бұйрығы берілді. Соғыс басталғаннан кейін, кеме патрульдік аймағына жақындағанда оның қауіпсіздігіне қатысты алаңдаушылық туындағандықтан, Liberty кемесіне Египет және Израиль жағалауларына дейінгі ең жақын арақашықтықты тиісінше арттыру туралы бірнеше хабарлама жіберілді, кейін екі ел үшін де арақашықтық арттырылды. Хабарламаларды өңдеу және маршруттаудың тиімсіздігіне байланысты бұл хабарламалар шабуылдан кейін ғана қабылданды. Соғыс басталған кезде, Liberty кемесінің капитаны Уильям Л. Макгонагл АҚШ-тың алтыншы флоты штабындағы вице-адмирал Уильям И. Мартиннен Liberty кемесіне сүйемелдеу үшін және оның қарулы күзетшісі және қосымша байланыс орталығы ретінде қызмет ету үшін эсминец жіберуді сұрады. Келесі күні адмирал Мартин: "Liberty халықаралық сулардағы АҚШ-тың анық белгіленген кемесі, ол қақтығысқа қатыспайды және кез келген елдің шабуылдауына негізсіз. Өтініш қабылданбады" деді. Алайда ол кездейсоқ шабуыл жасалса, алтыншы флоттың реактивті ұшақтары он минут ішінде әуеге жетеді деп уәде берді. Осы арада 6 маусымда Біріккен Ұлттар Ұйымында АҚШ елшісі Артур Голдберг Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесіне 6-шы флот кемелерінің қақтығыстан бірнеше жүз шақырым қашықтықта екенін айтты. Бұл Египеттің АҚШ-тың қақтығыста Израильді қолдап отырғаны туралы шағымдарына жауап ретінде болды. Кеме ақырында Синай түбегінің солтүстігіне қарай бағытталды. Вашингтон уақыты бойынша 7 маусым күні түнде, 8 маусым күні таңертең, жергілікті уақыт бойынша 01:10 Zulu немесе 3:10 am, Пентагон Алтыншы флот штабына Liberty кемесіне Израиль, Сирия немесе Синай жағалауына жақындамауға бұйрық берді (Орен, 263 б.). Теңіз тергеу соты мен Ұлттық қауіпсіздік агенттігінің ресми тарихы бойынша, Liberty кемесінің бұйрықтарын бақылауға алған радиожиілікпен 15:25-ке дейін бұйрық жіберілмеген, шабуылдан бірнеше сағат өткеннен кейін, әкімшілік және хабарлама бағыттау проблемаларының ұзаққа созылуына байланысты. Әскери-теңіз флоты сол кезде қақтығысқа байланысты барлауды қоса алғанда, байланысты емес жоғары басымдықты трафиктің үлкен көлемін қолға алған; және бұл білікті радиомендердің жетіспеушілігімен бірігіп, кері алу туралы хабарламаның кешіктірілуіне ықпал етті. Кейінірек, IDF дереккөздерінен алынған ақпаратқа сүйене отырып, ұшулар кездейсоқ болғаны және ұшақтар жағалауға жақын жерде байқалған Мысыр субмариналарын аңшылыққа жібергендігі хабарланды. Синай уақыты бойынша таңғы сағат 5:45-те Израильдің Орталық жағалау командалығы (CCC) әуедегі теңіз бақылаушысы "Газадан батысқа қарай жүзіп бара жатқан жойғыш" деп таныған "Liberty" кемесі туралы хабар алды. Кеме орналасқан жері CCC бақылау кестесінде белгіленді, қызыл белгісімен белгіленбеген кеме көрсетілген. Таңертеңгі сағат 6:00-де әуеден әскери бақылаушы майор Ури Мерец кеменің АҚШ әскери-теңіз флотының жабдықтау кемесі екеніне көз жеткізді; 9:00-де қызыл белгі бейтарап кемені көрсету үшін жасыл белгімен ауыстырылды. USS Liberty маркері CCC бақылау үстелінен сағат 11:00-де алынып тасталды, себебі оның орналасу мәліметі ескірген деп саналады. Сағат 11:24-те Израиль теңіз әскерінің бастығы Ариш қаласына теңізден оқ жауғанын естіді. Бұдан басқа, сағат 11:27-де Израильдің Жоғарғы қолбасшылығының операциялар басшысы бір кеме Аришті бомбалап жатқанын, бірақ снарядтар жеткіліксіз болғанын мәлімдеген хабарлама алды. Операция жетекшісі бұл хабарды тексеруді және Израиль теңіз кемесінің Ариш жағалауында болғанын немесе жоқ екенін анықтауды тапсырды. Кеме жылдамдығы олардың радарларынан анықталды. Алайда Бамфорд "Liberty" кемесінің ең жоғары жылдамдығы 28 түйіннен төмен екенін айтады. Оның мәліметінше, шабуыл кезінде "Liberty" кемесі Синайдың солтүстік жағалауында сигналдарды қармауға арналған бағыт бойынша шамамен жылдамдықпен жүрді. IAF екі Мираж III ұшақтарынан тұратын Курса рейсі деп аталатын ұшуды жіберді, олар Liberty кемесіне сағат 14:00-де келді. Формация жетекшісі капитан Ифтах Спектор кемені анықтауға тырысты. Ол кеме өзінің назарында "жойқын" немесе басқа да кішкентай кемеге ұқсайтынын айтты.

Әуе және теңіз шабуылы

Шабуылға рұқсат алғаннан кейін «Мираж» ұшақтары кемеге сүңгіп, 30 мм-лік зеңбіректермен және ракеталармен шабуыл жасады. Шабуыл, экипаж химиялық шабуылға қарсы жаттығуды аяқтағаннан кейін бірнеше минуттан соң болды, капитан МакГонагл командалық көпірде болды. Экипаж «күту режиміне» ауысты, олардың шлемдері мен құтқару жилеттері шешілді. «Үшінші деңгейдегі жағдайды өзгерту» ұрысқа дайындық деңгейі белгіленді, яғни кеменің төрт .50 калибрлі пулеметтерінде адамдар отырды және оқ-дәрілерді жүктеуге және атуға дайын болды. Сегіз адам бірден қаза тапты немесе қаза болған жарақаттар алды, ал 75 адам жарақаттанды. Жарақат алғандардың арасында оң жамбасына және қолына тиген МакГонагл да болды. Шабуыл кезінде антенналар жыртылды, газ бөшкелері өртенді және кеменің туы құлап түсті. МакГонагл 6-шы флотқа шұғыл көмек сұрады: «Белгісіз реактивтік ұшақтар шабуыл жасады, дереу көмек қажет». «Мираж» ұшақтары оқ-дәрілерін жұмсағаннан кейін кетіп қалды, олардың орнына «Корольдік рейс» кодировкасымен аталған екі «Дассо Супер Мистер» ұшағы келді. «Мистер» ұшақтары напалм бомбаларымен қаруланды, оларды капитан Йосси Цук және оның серігі Яаков Хамермиш басқарды. «Мистер» ұшақтары кемеге бомба тастап, зеңбіректермен оқ жаудырды. Кеменің көп бөлігі өртке ұшырады. Т-204 тоқтап, «АА» сигналын берді, яғни «өзіңді таныс» дегенді білдіреді. Бұзылған жабдықтарға байланысты МакГонагл қолмен ұсталатын Алдис шамдарын ғана пайдалана алды. Орен Суэц каналы дағдарысы кезінде Израиль тұтқындаған египеттік эсминец «Ибрахим әл-Ауальдан» ұқсас жауап алғанын еске алды және ол жау кемесімен бетпе-бет келгеніне сенімді болды. Ол араб флотының іздеу нұсқаулығын қарап, кеменің палуба сызығын, ортаңғы көпірін және түтін шығаратын құбырын бақылап, кеменің египеттік «Эль Кусейр» жабдықтау кемесі екеніне көз жеткізді. Т-203 қайығының капитаны да дербес түрде осы тұжырымға келді. Қайықтар шайқас формациясына көшті, бірақ шабуыл жасамады. Торпедалық қайықтар жылдам жақындаған кезде капитан МакГонагл бір теңізшіге 51-ші пулеметтік орнына барып, атуды бұйырды. 1235Z (жергілікті уақыт бойынша 14:35) торпеданың кеменің негізгі корпусына тигені айтылды, ол энергияның көп бөлігін сіңіріп алды; экипаж мүшелері торпеда қаңқаны өткізбесе, «Либерти» екіге бөлінетінін хабарлады. Қалған төрт торпеда кемеге тимеді. Торпедалық қайықтар кемеге жақындап, корпусына зеңбіректермен және пулеметтермен оқ жаудырды. Кейбір экипаж мүшелерінің айтуынша, торпедалық қайықтар зардап шеккендерге көмектесуге асығысқан топтарға және құтқару салдарына дайындалып жатқан теңізшілерге оқ атқан. (Төмендегі даулы мәліметтерге қараңыз.) Кемеден суға түскен құтқару салдары Т-203 қайығымен алынып, АҚШ Әскери-теңіз күштерінің белгілері бар екені анықталды. Т-204 «Либерти» айналып өтіп, Орен GTR 5 белгісін байқады, бірақ туды көрмеді. Кеменің кім екенін анықтау үшін сағат 15:30-ға дейін уақыт кетті. «Либерти» кемесінің кім екені расталмас бұрын «Саратога» кемесі «Либерти» кемесіне қарсы сегіз ұшақты конвенциялық қару-жарақпен жабдықтап ұшырды. Кеменің кім екені расталғаннан кейін Бас штабқа хабарласып, теңіз атташесі Каслға кешірім сұрады. «Либерти» кемесіне жақындаған ұшақтар «Саратога» кемесіне қайтарылды.

Шабуылдан кейінгі жағдай

АҚШ Ұлттық қауіпсіздік агенттігі жариялаған радиобайланыстың көшірмелеріне сәйкес, сағат 14:30-да, торпедалық қайықтардың шабуылы басталған кезде, екі IAF тікұшағы «Либерти» орнына жіберілді. Тікұшақтар сағат 15:10-да, торпеда соққаннан кейін 35 минут өткен соң келді. Келіп жеткеннен кейін, тікұшақ ұшқыштарының бірі жердегі бақылаушысынан кеме американдық ту көтеріп тұрғанын тексеруді сұрады. Тікұшақтар әуе шабуылы кезінде кемеден құлап кеткен экипаж мүшелерін іздеді. Ешкім табылмады. Тікұшақтар сағат 15:20-да кемені тастап кетті. Сағат 16:00-да, шабуыл басталғанынан екі сағат өткен соң, Израиль Тель-Авивтегі АҚШ елшілігіне өз әскери күштерінің қателікпен АҚШ әскери-теңіз кемесіне шабуыл жасағанын хабарлады. Кеме «американдық екені расталғаннан» кейін, сағат 16:40-та торпедалық қайықтар көмек көрсету үшін оралды, бірақ «Либерти» одан бас тартты. Кейін Израиль АҚШ әскери-теңіз атташесі, коммандер Каслды кемеге жеткізу үшін тікұшақ берді. (32, 34-беттер)

Вашингтонда президент Линдон Б. Джонсон штаб басшыларынан «Либерти» таңғы сағат 09:50-де белгісіз кемемен торпедаланғаны туралы хабар алды. Джонсон Кеңес Одағының қатысы болуы мүмкін деп ойлады және шабуыл туралы хабарды, сондай-ақ «Саратогадан» ұшақтар жіберілгенін Мәскеуге жеткізді. Ол ешқандай ресми мәлімдеме жасамай, бұл міндетті сол кездегі Қорғаныс министрінің қоғамдық істер жөніндегі көмекшісі Фил Г. Гулдингке тапсырды. Біраз уақыттан кейін израильдік тарап кемеге қателікпен шабуыл жасағанын мәлімдеді. Джонсон әкімшілігі Израиль елшісі Авраам Харманға «күшті алаңдаушылық» білдірді. Израиль премьер-министрі Леви Ешкол, Сыртқы істер министрі Абба Эбан және уәкілдік кеңесшісі Эфраим Эврон кешірім сұрады. 48 сағат ішінде Израиль құрбандар мен олардың отбасыларына өтемақы төлеуді ұсынды. «Либерти» қатты зақымдалды, кемеде 12 м × 7,3 м өлшемді және 24 метрлік тесік пайда болды, бірақ экипаж кемені судан шығарып сақтап, өз күшімен аймақтан кетуге мүмкіндік берді. «Либерти» алғашқыда кеңестік «Килдин» кластығының басқарылатын ракеталық эсминецімен (DDG 626/4) кездесті, ол көмек ұсынды. Кейін «Либертиді» USS Davis, USS Massey және USS Little Rock эсминецтері күтіп алды. Медициналық қызметкерлер «Либертиге» ауыстырылды және кеме Мальтаға сүйемелдеп барды, онда уақытша жөндеу жұмыстары жүргізілді. 1967 жылдың шілдесінде жөндеу жұмыстары аяқталғаннан кейін «Либерти» АҚШ-қа оралды. 1968 жылдың маусымында кеме қызметтен шығарылды және Теңіз кеме тізімінен алынды. 1970 жылдың желтоқсанында «Либерти» АҚШ Теңіз әкімшілігіне (MARAD) берілді және 1973 жылы металл тескісіне сатылды. Израильдің қателікке ұшырағаны туралы мәлімдемелеріне Вашингтон әкімшілігінің реакциясы бастапқыда шынайы сенімсіздіктен еш күмәнсіз қабылдауға дейін ауысты. 10 маусымда Израиль елшісіне жолданған хатында мемлекеттік хатшы Раск басқа нәрселермен қатар: Шабуыл кезінде USS Liberty американдық туды көтеріп, оның идентификациясы кеме корпусындағы үлкен әріптер мен сандармен анық көрсетілген. Тәжірибе көрсеткендей, кеменің туы мен идентификациялық нөмірі әуеден оңай көрінетін болған. Осыған сәйкес, USS Liberty-ді Израиль ұшақтары шабуылдан бір сағат бұрын анықтады немесе кем дегенде оның ұлтын анықтады деп сенуге толық негіз бар. Израиль әскери күштері кемені анықтағаннан немесе анықтауы керек болғаннан кейін жасалған торпедалық қайықтардың шабуылы, адам өміріне деген абайсыздықпен қарауды көрсетеді. Джордж Ленцовски былай деп атап өтеді: «Президент Джонсонның, өзінің мемлекеттік хатшысына қарағанда, Израильдің трагедиялық оқиға туралы нұсқасын толық қабылдағаны маңызды болды». Ол Джонсонның өзінің өмірбаяндық еңбегінде «Либерти» туралы бір ғана абзацты қосқандығын, онда ол Израильдің түсіндірмесін қабылдап, оқиғаны азайтып, өлтірілгендер мен жараланғандардың санын 34-тен 10-ға және 171-ден 100-ге дейін төмендетіп, бұрмалағандығын атап өтті. Ленцовски былай деді: «Джонсонның Израильді шектеуден гөрі, Кеңес Одағымен қақтығысқа түсуден сақтануға көбірек қызығушылық танытқан сияқты көрінеді». МакГонагл өзінің ерлігі үшін АҚШ-тың ең жоғары наградасы – Құрмет медалімен марапатталды, бірақ бұл жолы ол Вашингтон әскери-теңіз базасында әскери-теңіз министрінің жарияланбаған салтанатты шарасында табысталды. Басқа «Либерти» теңізшілері шабуыл кезінде және одан кейін жасаған ерліктері үшін марапаттар алды, бірақ көптеген наградалар Израильді қылмыскер ретінде атамады. Алайда, 2009 жылы Терри Халбардьеге «Күміс жұлдыз» ордені табысталды, ол кемедегі байланысты қалпына келтіретін зақымдалған антеннаны жөндеу үшін пулеметтен және зеңбілден қашып, өзін қауіпке тікелей ұшыратып, ерлік көрсетті. Оның наградалық қағазында Израиль шабуыл жасаушы ретінде көрсетілді.

ҰҚШҰ-ның таспалары және кейінгі дамуы

ҰҚК хабарлағандай, "Либерти" кемесінің өзі жасаған шабуыл туралы радиокескіштер болған жоқ, сондай-ақ, АҚШ-тың "Амберджек" су асты кемесі де радиокескіштер тіркемеген. "Либерти" торпедамен зақымдалғанын білгеннен кейін бір сағат ішінде АҚШ Ұлттық қауіпсіздік агенттігінің директоры, генерал-лейтенант Маршалл С. Картер, барлық тыңдау пункттеріне шабуылға немесе оған қандай да бір реакцияға қатысты болуы мүмкін байланыстарды іздеуді сұрап хабарлама жіберді. Мұндай бір байланыс АҚШ Әскери-теңіз күштерінің EC-121 ұшағымен ұсталды. Ұшақ Синай уақыты бойынша сағат 14:30-дан 15:27-ға дейін шабуыл аймағының үстінен ұшып өтті және екі израильдік тікұшақ пилоты мен Хацор әуежайының диспетчерлік мұнарасы арасындағы дауыстық әңгімелерді жазды. 2003 жылдың 2 шілдесінде ҰҚК осы жазбалардың көшірмелерін, олардың аудармаларын және мазмұндамаларын жариялады. Бұл ақпарат Флоридадағы банкрот судьясы және зейнеткердегі теңіз авиаторы Джей Кристолдың "Ақпараттық ашықтық туралы" заң бойынша сотқа шағымдануы нәтижесінде жарияланды. EC-121 ұшағында болған екі тіл маманы жазбалар жасалған кезде кем дегенде екі қосымша таспа жасалғанын, бірақ олардың жарияланбағанын мәлімдеді. Құтқару тікұшақтарынан жедел түрде судан құтқарылған алғашқы адамның ұлтын анықтауды сұрап, құтқарушыларға өтініш жіберілді; аман қалғандар араб тілінде сөйлейтін болса деген пікірлер айтылды. ҰҚК аударған таспалардың мазмұнында 12:34-те Хацор диспетчері екі Израиль Әуе күштерінің тікұшағын Мысыр соғыс кемесіне, оның экипажын құтқару үшін бағыттағаны көрсетілген: "Бұл кеме қазір Мысыр кемесі деп анықталды". Тікұшақтар шамамен 13:03-те кемеге жақындады: "Мен үлкен кемені көріп тұрмын, оның жанында үш кішкентай кеме бар". 13:08-де Хацор диспетчері кеме экипажының ұлты туралы алаңдаушылық білдірді: "Бірінші кезекте олардың ұлтын анықтау керек". 13:10-да тікұшақ пилоттарының бірі жақын маңдағы торпедалық катерлер дивизиясының командирінен кеме корпусының нөмірінің мағынасын сұрады: "Онда GTR5 деп жазылған. Бұл нені білдіреді?" Олар: "Жоқ, бұл ештеңе білдірмейді" деп жауап берді. 13:12-де әуе диспетчері: "Сіз американдық туды анық көрдіңіз бе?" деп сұрады. Жауап жазбада көрсетілмеген, бірақ диспетчер: "Біз сізден тағы бір рет өтіп, бұл шынымен американдық ту екенін тексеруіңізді сұраймыз" деді. Жауап қайтадан жазбада жоқ. Шамамен 13:14-те тікұшақтарға үйлеріне оралуға бұйрық берілді. 2003 жылдың 10 қазанында "The Jerusalem Post" газеті шабуылға қатысқан пилоттардың бірі Ифтах Спектормен сұхбат жариялады. Спектор кеме Мысыр кемесі деп есептелгенін, "жалау болған жоқ" деді. Сұхбатта Израильдің "Либерти" туралы байланыстарының көшірмелері де бар. Алайда, осы мақала үшін таспаларды транскрипциялаған журналист Арие О'Салливан кейіннен "өзі тыңдаған Израиль Әуе күштерінің таспаларында үнсіз кезеңдер болғанын" растады. Бұл мәселе бойынша Қорғаныс министрлігіне толыққанды тергеу жүргізуді талап етеді. Қорғаныс министрлігі жаңа тергеу жүргізілмейтінін, өйткені Теңіз соты шабуылдың мән-жайларын тексергенін мәлімдеді. 2006 жылға қарай ҰҚК "көлемді құжаттарды" жариялауға тиіс болды. ҰҚК, Орталық барлау агенттігі және Қорғаныс барлау агенттігі сияқты түрлі агенттіктерде құпиялылықтан шығару туралы директивалар мен "Ақпараттық ашықтық туралы" заң бойынша көптеген өтініштер қарастырылып жатыр. "2007 жылдың 8 маусымында Ұлттық қауіпсіздік агенттігі 1967 жылдың 8 маусымында Израильдің АҚШ-тың "Либерти" кемесіне жасаған шабуылына қатысты жүздеген құпиясы ашылған құжаттарды жариялады". 2014 жылдың 30 қазанында "Al Jazeera" телеарнасы оқиғаның куәгерлерінен алынған жаңа деректерді қамтитын деректі фильмді көрсетті. Деректі фильмде Израиль кеменің американдық екенін білгені және АҚШ-ты Израильдің жағына соғысқа тарту үшін кеменің батып кетуіне Мысырды кінәлі етуді жоспарлағаны айтылады.