Кіріспе
Синай түбегі немесе жай ғана Синай (SYny; سِينَاء; ) – Мысырдағы түбек, елдің Азиядағы жалғыз бөлігі. Ол солтүстікте Жерорта теңізі мен оңтүстікте Қызыл теңіз арасында орналасқан, Азия мен Африканы байланыстыратын құрлық көпірі болып табылады. Синайдың жер аумағы шамамен Мысырдың жалпы аумағының 6 пайызын құрайды және шамамен 600 000 адам тұрады. Синай тауы – Ыбырайым діндеріндегі ең маңызды діни орындардың бірі. Синай түбегі ежелгі Мысырдың бірінші династиясынан бері (б.з.д. 3100 ж. шамамен) Мысырдың құрамында болған. Бұл, стратегиялық геосаяси орналасуы мен мәдени ықпалдасуына байланысты, Мысыр мен Месопотамия және Кіші Азия мемлекеттері арасындағы қақтығыстар орталығы болған Левант (қазіргі Сирия, Ливан, Иордания, Израиль және Палестина аумақтары) аймағынан өзгеше. Шетелдік басқыншылық кезеңдерінде Синай, Мысырдың қалған бөлігі сияқты, шетелдік империялардың – соңғы кезде Осман империясының (1517–1867) және Ұлыбританияның (1882–1956) билігінде болды. Израиль 1956 жылғы Суэц дағдарысы (Мысырда Ұлыбритания, Франция және Израильдің бірдей шабуылы болғандықтан Үш жақты агрессия деп аталды) және 1967 жылғы Алты күндік соғыс кезінде Синайға басып кірді және оны басып алды. 1973 жылдың 6 қазанында Мысыр түбекті қайтару үшін Йом-Киппур соғысын бастады, бірақ ол сәтсіз аяқталды. 1982 жылы 1979 жылғы Египет-Израиль бейбіт шартының нәтижесінде Израиль Синай түбегінің барлық аумағынан шықты, тек даулы Таба аумағы 1989 жылы төрелік комиссиясының шешімімен қайтарылды. Бүгінде Синай табиғи ортасы, бай коралл рифтері және Киелі кітаптардағы тарихының арқасында туристер арасында танымал орынға айналды.
The Sinai Peninsula, or simply Sinai ('/s//aɪ//n//aɪ/ SYny; سِينَاء; ; ), is a peninsula in Egypt, and the only part of the country located in Asia. It is between the Mediterranean Sea to the north and the Red Sea to the south, and is a land bridge between Asia and Africa. Sinai has a land area of about (6 percent of Egypt's total area) and a population of approximately 600,000 people. Mount Sinai is one of the most religiously significant places in the Abrahamic faiths. The Sinai Peninsula has been a part of Egypt from the First Dynasty of ancient Egypt (c. 3100 BC). This comes in stark contrast to the region north of it, the Levant (the present day territories of Syria, Lebanon, Jordan, Israel and Palestine), which, due largely to its strategic geopolitical location and cultural convergences, has historically been the center of conflict between Egypt and various states of Mesopotamia and Asia Minor. In periods of foreign occupation, the Sinai was, like the rest of Egypt, also occupied and controlled by foreign empires, in more recent history the Ottoman Empire (1517–1867) and the United Kingdom (1882–1956). Israel invaded and occupied Sinai during the Suez Crisis (known in Egypt as the Tripartite Aggression due to the simultaneous coordinated attack by the UK, France and Israel) of 1956, and during the Six Day War of 1967. On 6 October 1973, Egypt launched the Yom Kippur War to retake the peninsula, which was unsuccessful. In 1982, as a result of the Egypt–Israel peace treaty of 1979, Israel withdrew from all of the Sinai Peninsula except the contentious territory of Taba, which was returned after a ruling by a commission of arbitration in 1989. Today, Sinai has become a tourist destination due to its natural setting, rich coral reefs, and biblical history.
Ежелгі Мысыр
Синай түбегі ежелгі Египетте түркіз өндірудің негізгі аймағы болғандықтан, оны Биау ("Түркіз өндіру елі") деп атаған. Ай құдайы Син осы аймақпен байланысты; ежелгі Мысырдың ай құдайы Тот та Синмен байланысты, және оған табыну Синай түбегінің оңтүстік шеті бойынша кеңінен таралған. Еврей энциклопедиясы (1901 0906) 8-ші немесе 9-шы ғасырдағы Пирке Де Рабби Елиезердің есімін келтіреді, ол есімді еврей тіліндегі "сенне" сөзінен алады. Бұл сөз еврей тіліндегі Киелі кітапта екі рет кездеседі, екі жағдайда да жанып тұрған бұтаға қатысты. Раввин Елиезер Хориб тауының Синай деген атауын Құдай Мұсаға жанып тұрған бұтаның түрінде көрінгеннен кейін ғана алған деген пікірде. Таудың атауы Ел Тор қаласынан (бұрын "Тур Синай" деп аталатын) алынған, оның атауы Мұса пайғамбар Құдайдан Таурат Тақташаларын алған таудың арабша терминінен шыққан, сондықтан бұл тау "Жабал Атт Тур" (араб.: جبل الطّور) деп аталады. Қала сонымен қатар Мысырдың Оңтүстік Синай губернаторлығының астанасы. Араб тіліндегі "түбегіне дейін өтетін өте биік жердің массасы – тау" деген сөз "Ṭūr" деп аталады. Оның ресми атауынан басқа, мысырлықтар оны (أرض الفيروز - "түркіз жері") деп те атайды. Ежелгі мысырлықтар оны t3 mfk3.t, немесе "түркізді жер" деп атаған (жоғарыда қараңыз).
Ағылшынша айтылуы
Ағылшынша атауы латын тілінен, ал түпкілікті түрі еврейше סִינַי, /siˈnái/ (ағылшын тіліндегі фонетикалық жазу бойынша синай деп айтылады) болып шыққан. Ағылшын тілінде бұл атау қазір көбінесе '/s//aɪ//n//aɪ/' деп айтылады. Бұрынғы, қазір қолданылмайтын ағылшынша айтылуы '/s//aɪ//n//ɪ//aɪ/’ – SYniheye болған.
География
Синай үшбұрышты пішіндес, оның солтүстік жағалауы Жерорта теңізінің оңтүстігінде, ал оңтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс жағалаулары Қызыл теңіздің Суэц шығанағы мен Акаба шығанағында орналасқан. Суэц каналын қамтитын, кең жер суыбы арқылы Африка құрлығына қосылған. Азия құрлығымен байланыстыратын шығыс суыбының ені шамамен шақырымдай. Түбектың шығыс жағалауы Арабия тақтасын Африка тақтасынан бөліп тұрады. Ең оңтүстік нүктесі – Рас-Мухаммед ұлттық паркі. Синай түбегінің көп бөлігі Мысырдың екі облысына бөлінеді: Оңтүстік Синай (Гануб Сина) және Солтүстік Синай (Шамал Сина). Олардың жалпы аумағы шамамен 60 000 шаршы километрді құрайды, ал халқының саны (2013 жылғы қаңтарда) 597 000 адамды шамалайды. Суэц каналын кесіп өтіп, Африка Мысырына қарайтын тағы үш облыс бар: Суэц (эль Севайс) Суэц каналының оңтүстік жағында, Исмаилия (эль Исмаилия) ортасында және Порт-Саид солтүстігінде орналасқан. Синайдың ең ірі қаласы – Солтүстік Синайдың орталығы Ариш, онда шамамен 160 000 тұрғын тұрады. Басқа да ірі елді мекендерге Шарм-эль-Шейх және оңтүстік жағалаудағы Эль-Тор жатады. Ішкі Синай құрғақ (негізінен шөл), таулы және сирек қоныстанған, ең ірі елді мекендері – Сент-Кетерина және Нехель.
Ежелгі Мысыр
Бірінші династия кезінде немесе одан да бұрын, мысырлықтар Синайда екі жерде түркіз қазып алған, қазір бұл жерлер Мысыр арабша атауларымен – Вади Магара және Серабит Эль Хадим деп белгілі. Шахталар мыңдаған жылдар бойы үзіліспен және маусымдық түрде пайдаланылып келді. Заманауи кездегі осы кен орындарын игеруге жасалған тыраштандырулар табыссыз болды. Бұл, тарихи жазбаларда кездесетін ең алғашқы кен орындары болуы мүмкін. Синайдың батысындағы Тжару бекінісі – египеттік қылмыскерлерді жер аудару орны болған. Хорус жолы оны Синайдың солтүстігі арқылы ежелгі Канаанмен байланыстырды.
Ахеменидтердің парсы дәуірі
Дарий I Ұлының (б.з.д. 521–486 ж.) билігінің соңында Синай Парсының Абар Нахра провинциясының бір бөлігі болды, бұл «Евфрат өзенінен арғы жақта» деген мағынаны білдіреді. Камбиз қауіпті Синай шөлін сәтті кесіп өтті, бұл дәстүрлі түрде Мысырдың бірінші және ең берік қорғаныс шебі болған еді, және Ахмос I-нің ұлы және мұрагері Псамтик III басқаратын мысырлықтарды Пелузиумде шайқасқа шақырды. Мысырлықтар жеңіліп, Мемфиске қайтысты, қала парсылардың бақылауына өтті, ал фараон Персияның Суза қаласына тұтқын ретінде әкелінді.
Рим және Византия дәуірі
Рхинокорура (грекше "Мұрынларын кесу") және оның айналасындағы аймақ Птолемей Египетімен қылмыскерлерді жер аудару орны ретінде пайдаланылды, қазір ол Ариш деп белгілі. 106 жылы соңғы Набатей патшасы Раббель II Сотер қайтыс болғаннан кейін, Рим императоры Траян ешқандай қарсылыққа тап болмай, 106 жылдың 22 наурызында патшалықты жаулап алды. Осы жаулаумен Рим империясы Жерорта теңізінің барлық жағалауларын бақылауына алды. Синай түбегі Рим провинциясы Арабия Петреяның құрамына кірді. Император Юстинианның бұйрығымен 527-565 жылдар аралығында Синай тауының етегінде Әулие Екатерина монастыры салынды. Синай түбегінің көп бөлігі 6 ғасырда Палестина Салутарис провинциясының құрамына енді.
Әйюби дәуірі
Крест жорықтары кезінде ол Фатимид халифатының бақылауында болды. Кейіннен Сұлтан Салах әд-Дин Мысырдағы Фатимид халифалығын жойып, осы аймақты да өз бақылауына алды. Крест жорықтары кезінде бұл Қайырдan Дамаскіге соққан әскери жол болды. Осы жолды қорғау үшін ол Фараон аралында (қазіргі Табаның жанында) өзінің атымен "Салах әд-Дин қамалы" деп аталатын қамал салдырды.
Мамлюк және Осман дәуірі
Араб түбегі 1260 жылдан 1517 жылға дейін Мысырдың мамлюк сұлтанатының басқаруымен Мысырдың бір бөлігі ретінде басқарылды. Осы жылы Осман сұлтаны Селім I Мардж Дабик және әл-Райдания шайқастарында мысырлықтарды жеңіп, Мысырды Осман империясына қосты. Сол кезден бастап 1906 жылға дейін Синай Мысыр пашалығының Осман провинциялық үкіметімен басқарылды, тіпті 1805 жылы Мұхаммед Әли әулетінің Мысырдың қалған бөлігіне билік орнатуынан кейін де.
Британдық бақылау
1906 жылы Осман Портасы Синайды Египет Хедеваттына ресми түрде басқару құқығын берді, бұл мәнісінде 1882 жылғы Англо-Египет соғысынан бері Египетті басып алып, көбінесе басқарып келген Ұлыбритания империясының бақылауына өтті дегенді білдірді. Британдықтар жүргізген шекара Жерорта теңізі жағалауындағы Рафахтан Ақаба шығанағындағы Табаға дейін дерлік түзу сызықпен жүреді. Осы сызық содан бері Египеттің заңды шығыс шекарасы болып табылады.
1956 жылғы соғыс
1956 жылы Египет Африкадағы египеттік аумағы мен Синай түбегін бөліп тұратын Суэц каналын мемлекеттік меншікке алды. Осыдан кейін, екі ел арасындағы соғыс жағдайына байланысты Израиль кемелеріне каналды пайдалануға тыйым салынды. Египет сондай-ақ, кемелерге Израильге қатынайтын және одан келетін түбектердің шығыс жағындағы египеттік теңіз суларын пайдалануға тыйым салды, бұл Израильдің Эйлат портын блокадаға салды. 1956 жылдың қазан айында, Египетте "Үштік агрессия" деп белгілі болған оқиға кезінде, Израиль қорғаныс күштерінің әскерлері, Ұлыбритания мен Францияның (ұлттандыруды кері қайтару және Суэц каналын бақылауға алуды көздеген) көмегімен Синайға басып кірді және бірнеше күн ішінде түбектің көп бөлігін басып алды. 1957 жылдың наурыз айында Израиль АҚШ пен КСРО тарапынан көрсетілген күшті қысымға байланысты Синайдан әскерін шығарды. Осыдан кейін, Синайдағы кез келген одан әрі қақтығыстың алдын алу мақсатында Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) Шұғыл әрекет ету күштері (ШАӘК) орналастырылды.
1967 жылғы соғыс
1967 жылғы 16 мамырда Египет Синайдан БҰҰ-ның Бітімгерлік күштерін (ЮНЕФ) шығаруға бұйрық берді және оны әскери жолмен қайта басып алды. Бас хатшы У Тхант соңында келісімге келіп, Қауіпсіздік Кеңесінің санкциясынсыз күштерді кері қайтаруға бұйрық берді. Одан кейін болған алты күндік соғыс барысында Израиль Мысырдан бүкіл Синай түбегі мен Газа секторын, Иорданиядан Батыс жағалауды (Шығыс Иерусалимді қоса алғанда) – Иордания 1949 жылдан бері оны бақылап келген, ал Сириядан Голан биіктіктерін басып алды. Суэц каналының шығыс жағалауын Израиль басып алғаннан кейін, канал жабылды. Израиль Синай түбегінде кең ауқымды еврейтік қоныстарды салуға кірісті. Израильдің Синайды басып алуынан кейін Египет Израильді Синайдан шығуға мәжбүрлеу мақсатында Атруция соғысын (1967–1970) бастады. Соғыс Суэц каналы аймағында созылған қақтығыстарға толы болды, олар шектеулі де, кең ауқымды да ұрыстарды қамтыды. Израильдің Суэц каналының батыс жағалауындағы Порт-Саид, Исмаилия және Суэц қалаларын бомбалауы көптеген бейбіт тұрғындардың қаза болуына (соның ішінде Суэцтің дерлік толық қирауына) әкелді және 700 000 египеттік ішкі қашқынның тууына себеп болды. Соғыс 1970 жылы майдан шебінде ешқандай өзгеріссіз аяқталды. 1973 жылғы 6 қазанда Египет Синайды қайтару үшін «Бадр» операциясын бастады, ал Сирия Голан биіктіктерін қайтару үшін бірдей операцияны жүргізді, осылайша Йом Кипур соғысы (Египетте – Қазан соғысы) басталды. Египеттік инженерлік күштері Суэц каналын кесіп өту үшін понтондық көпірлер салып, Израильдің Суэц каналының шығыс жағалауындағы қорғаныс желісі – Бар-Лев желісіне шабуыл жасады. Египеттік әскерлер Суэц каналының шығыс жағалауының көп бөлігін бақылауда ұстағанмен, соғыстың соңында Израиль әскері Суэц каналының оңтүстік бөлігінен өтіп, Египеттің 3-ші армиясын қиып тастады және Суэц каналының батыс жағалауының бір бөлігін басып алды. Соғыс өзара келісім бойынша атысты тоқтату туралы келісімге қол жеткізілгеннен кейін аяқталды. Соғыстан кейін, Синайдан күштерді шығару туралы келісімдер аясында Израиль Суэц каналына жақын аумақтардан шықты, ал Египет Израиль кемелерінің қауіпсіз өтуіне келісті. Канал 1975 жылы қайта ашылды, президент Анвар Садат египеттік әскери-теңіз күштерінің эсминецімен канал арқылы алғашқы конвойды жетектеп өтті.
1979-1982 Израиль әскерін шығару
1979 жылы Египет және Израиль бейбіт келісімге қол қойды, онда Израиль Синай түбегінің барлық бөлігінен шығуға келісті. Израиль кейіннен бірнеше кезеңде, 1982 жылы аяқталды. Израильдің Синайдан кетуі дерлік барлық израильдік поселені, соның ішінде Синайдың солтүстік-шығысындағы Ямит поселені жоюды қамтыды. Бірақ, Синай түбегін оккупациялаған кезде израильдіктер Офира деп атаған Шарм-эль-Шейх қаласы бұзылмады. Келісім көпұлтты күштер мен бақылаушылардың Синайды бақылауын қамтамасыз етеді және түбектегі египеттік әскери күштердің санын шектейді.
Синайдағы бейбітшілікті сақтау аймақтары
Бейбітшілік шартының I қосымшасының 2-бабы Синай түбегін аймақтарға бөлуді көздейді. Осы аймақтарда Мысыр мен Израильге әскери күштерді әртүрлі деңгейде жинауға рұқсат берілді:
А аймағы: Суэц каналы мен А сызығы арасында. Мысырға А аймағында барлығы 22 000 сарбаздан тұратын механикаландырылған жаяу әскер дивизиясына рұқсат етілді.
B аймағы: А және B сызықтары арасында. Мысырға B аймағындағы азаматтық полицияны қолдау үшін шекаралық қауіпсіздіктің төрт батальонына рұқсат берілді.
C аймағы: B сызығы мен Мысыр-Израиль шекарасы арасында. C аймағында тек Халықаралық күштер (МФО) мен Мысыр азаматтық полициясына ғана рұқсат етіледі.
D аймағы: Мысыр-Израиль шекарасы мен D сызығы арасында. Израильге D аймағында төрт жаяу әскер батальонына рұқсат берілді.
Zone A: Between the Suez Canal and Line A. Egypt is permitted a mechanized infantry division with a total of 22,000 troops in Zone A. Zone B: Between Line A and Line B. Egypt is permitted four border security battalions to support the civilian police in Zone B. Zone C: Between Line B and the Egypt–Israel border. Only the MFO and the Egyptian civilian police are permitted within Zone C.
Zone D: Between the Egypt–Israel border and Line D. Israel is permitted four infantry battalions in Zone D.
ХХІ ғасырдың басындағы қауіпсіздік мәселелері
2000 жылдардың басынан бері Синай аймағында туристерге қарсы бірнеше террористик шабуылдар орын алды, олардың көпшілігі египеттіктер. Тергеулер көрсеткендей, бұл шабуылдардың негізгі себебі аймақтағы көптеген бедуиннің кедейлікке наразылығы болды. Туристік индустрияға шабуыл жасау – үкімет олардың жағдайына көбірек назар аударуы үшін осы индустрияға зиян келтірудің бір жолы деп есептелді. (2004 жылғы Синайдағы, 2005 жылғы Шарм-Эль-Шейхтегі және 2006 жылғы Дахабтағы жарылыстарды қараңыз). 2011 жылғы египеттік революциядан бері аймақтағы жағдай нашарлап, 2012 жылғы тамызда Синайда болған шабуылда 16 египеттік әскер қызметкері қаза тапты. (Синайдағы бүлік туралы қараңыз). Босқындарды ұрлау көрсеткіштері де артып келеді. Мерон Эстифаносқа сәйкес, солтүстік Синайдағы бедуиндер эритреялық босқындарды жиі ұрлап, азаптап, зорлап, олар үлкен сомада құн төлегеннен кейін ғана босатылады. Президент әл-Сиси кезінде Египет Газамен Синай арасындағы туннельдерді де жоюды қамтитын, Газа шекарасын бақылаудың қатаң саясатын енгізді.
Демография
Солтүстік Синай және Оңтүстік Синай облыстарының жалпы халқы 597 000 адамды құрайды (2013 жылғы қаңтар). Батыс Синай, Порт-Саид, Исмаилия және Суэц облыстарының Суэц каналының шығысында жатқан бөліктерін ескергенде бұл көрсеткіш 1,400,000-ға жетеді. Порт-Саидтің өзінде шамамен 500 000 адам тұрады (2013 жылғы қаңтар). Исмаилия және Суэц халқының бір бөлігі Батыс Синайда, ал қалғаны Суэц каналының батыс жағында тұрады. Синай халқының көп бөлігін түрлі-түсті дәстүрлі киімдері мен ерекше мәдениеті бар шөлде өмір сүретін бедуиндер құрайды. Нил аңғары мен дельтасынан көптеген египеттіктер туризм саласында жұмыс істеу үшін бұл аймаққа көшіп келді, бірақ даму жергілікті бедуин халқына кері әсер етті. Олардың қиындықтарын жеңілдету мақсатында аймақта түрлі бейүкіметтік ұйымдар жұмыс істей бастады, оның ішінде Синайдың табиғи ортасын, мұрасын және мәдениетін қорғап, бедуиндерге тұрақты табыс көзі табуға көмектесетін Ұлыбританиялық Махад Траст қайырымдылық қоры да бар.
Экономика
Израиль мен Мысыр арасындағы бейбіт келісімге қол қойылғаннан бері Синайдың көркіне толы жерлері (соның ішінде жағалаудағы коралл рифтері) және діни құрылыстар туризм саласы үшін маңызды болып табылады. Синайдағы ең танымал туристік орындар – Синай тауы (Жабал Муса) және әлемдегі ең көне, үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан христиан монастыры саналатын Әулие Екатерина монастыры, сондай-ақ Шарм-эль-Шейх, Дахаб, Нувейба және Таба жағажайлары. Көптеген туристер Шарм-эль-Шейх халықаралық әуежайы арқылы, Израильдің Эйлат қаласы мен Таба шекаралық өткізу пунктінен, Каирден автомобильмен немесе Иорданияның Акабасынан кемемен келеді. Синайда кактустар, әсіресе биданай өсіріледі. Олар Колумбиялық алмасудың өнімдері. Кактус тікпалары – мақсатты түрде отырғызылған және жабайы бақтардан тараған түрлер – Бірінші дүниежүзілік соғыстың Синай және Палестина науқаны кезінде қорғаныс позицияларының маңызды бөлігін құрады. Кейбір сарбаздар оларды жеуге тырысып, жағымсыз нәтижеге тап болды. Бұл аймақта түйе шаруашылығы маңызды. Трипанозома эванси тұрақты түрде алаңдау туғызады және оны бірнеше таратушылар (векторлар) таратады. Құйрықтардың арасында екені дәлелденбесе де, Махмуд пен Грей (1980) және Эль Кади (1998) тәжірибе жүзінде Синайдың нақты биоклиматтық жағдайында Гиаломма түйе құйрықтарында Т. эванси бірнеше сағат бойы тірі қалатынын көрсетті.