Кіріспе
Биік, тік немесе дерлік тік жартас беті.
География және геологияда жар – тік немесе дерлік тік бұрышпен анықталатын тау жынысының бөлігі. Жарлар ауа райының әсерінен және эрозия процестерінен, сондай-ақ гравитация күшінің әсерінен пайда болады. Жарлар көбінесе жағалауларда, таулы аймақтарда, жартастарда және өзендер бойында кездеседі. Жарлар әдетте ауа райы мен эрозияға төзімді жыныстардан тұрады. Жарларды құрайтын шөгінді жыныстарға құмтас, әктас, бор және доломит жатады. Гранит және базальт сияқты магмалық жыныстар да жиі жартастарды құрайды. Эскарпмент (немесе жар) – геологиялық жарықтардың қозғалысы, көшкін немесе кейде тау жыныстарының құлауынан немесе сырғуынан пайда болатын жардың бір түрі, бұл жартастың қабаттарының әртүрлі эрозиялануын өзгертеді. Көптеген жартастардың түбінде қиыршық тас беткейлері болады. Құрғақ аймақтарда немесе биік жартастардың астында олар әдетте құлаған тастардың үйінділерінен тұрады. Жасырауылдылығы жоғары аймақтарда топырақ беткейі тас үйіндісін жасыруы мүмкін. Көптеген жартастарда сондай-ақ салалы сарқырамалар немесе тас паналары кездеседі. Кейде жардың соңында тас жойылса, саңырауқұлақ тастар немесе басқа да тастық бағаналар қалуы мүмкін. Жағалау эрозиясы жағалаудың шегінуіне байланысты теңіз жартастарының пайда болуына әкелуі мүмкін. Ұлыбританияның географиялық қызметі көптеген жартастарды (жоғарғы жиегі бойымен үздіксіз сызықтар және бетке қарай проекциялар) және шығыршықтарды (төменгі жиегі бойымен үздіксіз сызықтар) ажыратады.
Этимология
Клиф сөзі көне ағылшын тіліндегі clif сөзінен шыққан, мағынасы шамамен бірдей, голланд, төменгі неміс және көне скандинав тілдеріндегі klif 'қап' сөзімен туыс. Бұлардың бәрі де алғашқы герман тіліне роман тілінен алынған сөз болуы мүмкін, ал оның бастауы латын тіліндегі [[:wikt:clivu ("еңіс" немесе "бөктер")] сөздеріне саяды.
Үлкен және танымал жарлар
Қалқаның міндетті түрде тік болуы қажет емес екенін ескере отырып, берілген еңіс жартас санала ма, жоқ па, және қаншалықты еңіс жартас ретінде есептелуі керек екендігіне қатысты әлдебір күмәндік тууы мүмкін. Мысалы, өте тік беткейдің үстінде тік тас қабырғасы болған жағдайда, тек тас қабырғасын ғана немесе олардың жиынтығын есепке алуға болады. Осы себепті жартастардың тізімі жасау өзі белгісіздікке толы. Жердегі ең үлкен жартастардың бір бөлігі су астында орналасқан. Мысалы, Кермадек шұңқырының ішіндегі қырқадан 4250 метрлік арақашықтықта 8000 метрлік құлауды табуға болады. Кейбір мәліметтерге сәйкес, әлемдегі ең биік жарлық Солтүстік Пәкістанның Каракорум тауларындағы Ұлы Трангоның шығыс бетінде орналасқан, оның биіктігі шамамен 1340 метрді құрайды. Бұл жартасқа қатысты өте қатаң талаптар қойылады, себебі 1340 метрлік көрсеткіш екі тік бағанадан тұратын тік беткейге қатысты; өте тік жолмен көтерілгенде, Шығыс беттен жақын жердегі Дунге мұздығына дейінгі жалпы құлау шамамен 2000 метрге жетеді. Әлемдегі ең биік теңіз жартасы қай жерде орналасқаны «жартас» терминінің қалай анықталғанына да байланысты. Гиннес рекордтар кітабында бұл жарлық Гавайидегі Калаупапа екені, оның биіктігі 1010 метр екені жазылған. Тағы бір үміткер – Митр шыңының солтүстік беті, ол Жаңа Зеландияның Милфорд-Саундқа қарай 1683 метрге құлайды. Бұл жартастарға қатысты талаптар аздау, себебі Каулапападағы осы жартастардың орташа еңісі шамамен 1,7-ге тең, бұл 60 градусқа сәйкес келеді, ал Митр шыңы да осыған ұқсас. Теңізге тік құлайтын жартас Маужит Қақарсуасияда (сонымен қатар «Бас бармақ» деп те аталады), ол Оңтүстік Гренландияның шетіндегі Торсукатак фьорды аймағында орналасқан және шамамен 1560 метрге тік құлайды. Нағыз тік құлауды ескерсек, Арктикадағы Канаданың Баффин аралындағы Тор тауы 1370 метр (4500 фут) биіктіктегі ең биік жарлық саналады (жоғарғы 480 метрі (1600 фут) ілгері шығыңқы), және ол Жердегі ең ұзын тік құлауға ие, оның ұзындығы 1250 метр (4100 фут). Дегенмен, Баффин аралындағы басқа жартастар, мысалы, Сам-Форд-фьордындағы Полярлық Күн шпилі немесе Гренландияның шалғай аймақтарындағы басқа жартастар одан да биік болуы мүмкін. Күн жүйесіндегі ең биік жарлық Уранның серігі Мирандадағы Верона Руп болуы мүмкін, ол шамамен биік жартастан тұрады.
The location of the world's highest sea cliffs depends also on the definition of 'cliff' that is used. Guinness World Records states it is Kalaupapa, Hawaii, at 1,010 m high. Another contender is the north face of Mitre Peak, which drops 1,683 m to Milford Sound, New Zealand. These are subject to a less stringent definition, as the average slope of these cliffs at Kaulapapa is about 1.7, corresponding to an angle of 60 degrees, and Mitre Peak is similar. A more vertical drop into the sea can be found at Maujit Qaqarssuasia (also known as the 'Thumbnail') which is situated in the Torssukátak fjord area at the very tip of South Greenland and drops 1,560 m near vertically. Considering a truly vertical drop, Mount Thor on Baffin Island in Arctic Canada is often considered the highest at 1370 m (4500 ft) high in total (the top 480 m (1600 ft) is overhanging), and is said to give it the longest vertical drop on Earth at 1,250 m (4,100 ft). However, other cliffs on Baffin Island, such as Polar Sun Spire in the Sam Ford Fjord, or others in remote areas of Greenland may be higher. The highest cliff in the solar system may be Verona Rupes, an approximately high fault scarp on Miranda, a moon of Uranus.
Тізім
Төменде әлемдік жартастардың толық емес тізімі берілген.
Тіршілік ортасы ретінде
Қалқалы жер бедері әртүрлі өсімдіктер мен жануарларға ерекше тіршілік ортасын ұсынады, олардың талғамдары мен қажеттіліктері осы жер бедері түрінің тік геометриясына сай келеді. Мысалы, көптеген құстар ұя салу үшін жарларды таңдауға бейімділік танытады, көбінесе бұл орындардың қорғанышқа қолайлы болуымен және кейбір жыртқыштардың жоқтығымен байланысты. Адамдар да жарларда мекендеген.
Флора
Сирек кездесетін Borderea chouardii популяциясы 2012 жылы Батыс Еуропадағы екі ғана тік жарлы мекенде тіршілік етті.