Кіріспе

Солтүстік аймақтарда қыс соңы мен көктем басындағы кезең.

АҚШ ағылшыншасында "балшық маусымы", ал Канада ағылшыншасында "бұзылу" деп аталатын бұл кезеңде мұз үстінен қауіпсіз өту мүмкін болмайды және жер қырыну кезінде топырақ ылғалданып, жол жүру қиындатады.

Сипаттама

Қыста жер қатып, көктемде еріген жерлерде батпақ маусымы пайда болады. Ауа температурасы нөлден жоғары көтерілгенде, терең қатып қалған жер беттен бастап еруге кіріседі, соның салдарынан топырақты жолдар мен жолдар сазға толып қалады. Жердің қатып қалған төменгі қабаттары судың топыраққа сіңуіне кедергі келтіреді, сондықтан топырақтың беткі қабаты сумен қанығады. Әсіресе дренажы нашар болған саз топырақ терең және жабысқақ сазға айналуға бейім. Құмды топырақта мұздамаған жоғарғы қабат еру кезінде суға толады, бірақ қою сазға айналмайды. Ұлы жазықтарда қар еру кезінде және көктемгі жаңбырларда желімді, "гумбо" деп аталатын сазға айналатын бентонит балшығы немесе алюминий филосиликаты кездеседі. Батпақ маусымы қалалар үшін қымбатқа түсуі мүмкін, себебі топырақты жолдар зардап шегеді. Бір есепте Вермонт штатында батпақ маусымында топырақты жолдарды жаңарту құны өте жоғары болуы мүмкін деген қорытынды жасалды. Батпақ маусымында көлік мәселелері әскери маңызға ие, себебі жылқылар мен әскери техника терең сазға батып қалуы мүмкін. Батпақ маусымында топырақ нәзік болады, сондықтан қорғалатын және демалыс аймақтарында сақтық таныту қажет.

"Бір-бірімен ажырасу"

"Бұзылу" сөзі бастапқыда өзен мен көл мұздарының "бөлінуіне" қатысты қолданылған. Бұл Канаданың көптеген аймақтарында зор қуанышпен күтілетін құбылыс, себебі ол көлік құралдарының түрлерін пайдалану мүмкіндігін білдіреді. Иттермен жүретін шаналардан бастап, қар мотоцикліне және тіпті тіркемелі жүк көліктеріне дейін қыс айларында мұз жолдарымен қауіпсіз жүре алады, ал қону шаңғылары бар ұшақтар қыста мұзға қона алады, бірақ мұз бұзылған кезде емес. Ал мұз бұзылғаннан кейін түрлі қайықтар су жолдарынан қайтадан пайдалана алады. Бұл оқиғаның нақты күні Солтүстік аймақтарда әртүрлі болады және әр аймақтың жергілікті халықтарының күнтізбесіндегі әртүрлі маусымдарға сәйкес келеді. Кри және Оджибве күнтізбесіндегі алты маусымның бірі – миноскамин (Вудс Кри: ᒥᖪᐢᑲᒥᐣ, митоскамин; Атикамекв: мироскамин, т.б.) деп аталады, ол көбінесе "бұзылу" деп аударылады. Солтүстік Саскачеванның Вудс Кри халқы үшін бұл құбылыс климаттың өзгеруінің әсерінен бұрын ағылшын күнтізбесі бойынша шамамен мамыр және маусым айларында болған. Керісінше, Жаңа Англиядағы лайлы маусым (немесе Курт Воннегут айтқандай, "ашылу") наурыз және сәуір айларында болады. Атақты Юкон өзеніндегі Даусон қаласындағы мұздың бұзылу күні Клондайк алтын асыру кезінен бері құмар ойындардың нысаны болып келді, бұл климат зерттеушілеріне осындай шалғай аймақтағы климаттық деректердің үздірілмеген сирек жазбасын ұсынып отыр. Кейіннен "бұзылу" термині ауыр көліктерді көтере алатын тоңған топырақтың жұмсару кезеңін де білдіретіндей кеңейтілді. Бұл мұнайлы өңірде (Канаданың Ұлы жазықтары мен боралдық орманның батыс бөліктерінде шоғырланған, яғни Батыс Канада шөгінді алабында) ұңғымаларды бұрғылау тоқтағанда және жұмыс лагерьлері көктемге "тарағанда" ерекше маңызға ие.

Әлем бойынша

Сазды маусым термині Солтүстік Американың солтүстік климат аймақтарында, әсіресе Солтүстік Жаңа Англияның ауылдық жерлерінде және Ұлы көлдердің солтүстік бөліктерінде қолданылады. Көбінесе оны әзілде "бесінші маусым" деп атайды. Аппалач тауларында және басқа да таулы аймақтарда да айтарлықтай лайлы жағдайлар болады, бірақ олар маусыммен тығыз байланысты емес. Осыған ұқсас терминдер швед тілінде menföre – "қарапайым емес жол" және фин тілінде kelirikko – "жолдардың бұзылуы" (сөздік мағынасы – "ауа райының нашарлауы") деп аударылады, бірақ екеуі де судың қайық жүру үшін тым мұздануына, ал жаяу немесе көлікпен өту үшін жеткіліксіз болуына қатысты қолданылады. Фин тілінің шығыс диалектілерінде rasputitsa сияқты қолданылатын rospuutto деген сөз де бар.

Мәдени сілтемелер

Мэн, Вермонт, Нью-Йорк штатының солтүстік аймағы және Нью-Гэмпширде "балшық маусымы" деген тіркес аймақтағы өмірдің ауытқулары мен ерекшеліктерін қысқаша сипаттау үшін қолданылады. Бұл термин журналдардың, кітаптардың және кем дегенде бір фильмнің атауы ретінде пайдаланылған.